Η μακρά μνήμη της κρίσης

Από την εποχή της «χρηματοπιστωτικής επανάστασης», η οποία στις μέρες μας μεταλλάχθηκε σε «χρηματοπιστωτική καινοτομία», ο Αγγλος μυθιστοριογράφος Ντάνιελ Νταφόε έγραφε: «…μερικοί καταστρώνουν μυστικά επιχειρηματικά σχέδια. Συγκεντρώνουν νέα κεφάλαια δίχως όριο.

Με αέρα και κούφια ονόματα εξαπατούν την πόλη, αυξάνοντας πρώτα τις πιστώσεις, πριν ρίξουν τον κόσμο χάμω. Χωρίζουν το τίποτα σε μετοχές και πιάνουν μαζικά το πλήθος από τ’ αυτιά». Ο Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ, αναφερόμενος στον πανικό του 1873, το είχε διατυπώσει αλλιώς:

«Ο σιδηρόδρομος στις ΗΠΑ έδινε την ευκαιρία μιας πολύ ενδιαφέρουσας επιλογής ανάμεσα σε δύο είδη απάτης: τη ληστεία των επιβατών και τη ληστεία των μετόχων. Ο πιο θεαματικός αγώνας έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 1860, ανάμεσα στους αντίζηλους που εκπροσωπούσαν τις δύο αυτές βασικές τέχνες».

Κάπως έτσι ξεκίνησε η κρίση της τουλίπας που συγκλόνισε το Χρηματιστήριο του Αμστερνταμ το 1637. Ολοι, «…οι ευγενείς, οι πολίτες, οι αγρότες, οι μηχανικοί, οι ναυτικοί, υπηρέτες, υπηρέτριες, ακόμη και καπνοδοχοκαθαριστές και μοδίστρες, όλοι, ανακατεύονταν με τις τουλίπες… ρευστοποιούσαν την περιουσία τους και την επένδυαν στις τουλίπες», έγραφε ένας Βρετανός συγγραφέας και δημοσιογράφος, επιβεβαιώνοντας αυτό που σήμερα ονομάζουμε «θεωρία του επόμενου μεγαλύτερου ηλίθιου».

Ακόμη κι ο Κορνήλιος βαν Μπέρλε, ο ήρωας του Αλέξανδρου Δουμά (πατέρα) στο έργο του «Η μαύρη τουλίπα», που εκτυλίχθηκε στο φόντο αυτής της κρίσης, κάτω απ’ το σπαθί του δημίου «συλλογιζόταν τις ωραίες τουλίπες».

Το ίδιο συνέβη με την πανωλεθρία του Σχεδίου Νταριέν το 1698, που το εμπνεύστηκε ο Ουίλιαμ Πάτερσον, ιδρυτής της Τράπεζας της Αγγλίας. Μετά την αποτυχία της όλης επιχείρησης, αποδυναμώθηκε η οικονομία της Σκοτίας με αποτέλεσμα να χάσει το Βασίλειο των Σκότων την αυτονομία του.

Το ίδιο σκηνικό, συνδυασμός εταιρικής απάτης, πολιτικής διαφθοράς και χειραγώγησης της τιμής των μετοχών, επαναλήφθηκε στην Αγγλία με τη φούσκα της Εταιρείας των Νοτίων Θαλασσών που είχε ιδρύσει ο Λόρδος Χάρλεϊ το 1711 και έσκασε το 1720.

Εκεί, ο Ισαάκ Νεύτων είχε χάσει περί τις 20.000 λίρες από την περιουσία του, ομολογώντας: «Μπορώ να υπολογίσω με ακρίβεια τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων, αλλά όχι την ανοησία του όχλου».

άνεργοι

Στη Γαλλία, κατά το ίδιο διάστημα, εξελισσόταν η φούσκα του Μισισιπί που είχε οργανώσει, με τις ευλογίες του Δούκα της Ορλεάνης, ο Σκότος Τζον Λο, ο οποίος μαζί με την Banque Générale, το 1717 προώθησε την ιδέα ίδρυσης της Louisiana Company, που σκοπό της θα είχε την ανάπτυξη των γαλλικών κτήσεων στην κοιλάδα του Μισισιπή που, φυσικά, τελείωσε με την κατάρρευση της Banque Générale και της Εταιρείας του Μισισιπή.

Περίπου πενήντα χρόνια αργότερα, ο Ανταμ Σμιθ έγραφε στον «Πλούτο των Εθνών»: «Η ιδέα της δυνατότητας ενός σχεδόν απεριόριστου πολλαπλασιασμού του χαρτονομίσματος υπήρξε η πραγματική βάση αυτού που αποκλήθηκε σύστημα του Μισισιπή, ίσως του πιο παράλογου τραπεζικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος που εμφανίστηκε ποτέ στον κόσμο».

Αλλά ο Σμιθ, λίγο παρακάτω, στηλίτευε τις σπατάλες της κυβέρνησης, το θράσος και την αλαζονεία των βασιλέων και των υπουργών που υποκρίνονται ότι φροντίζουν για τη μη σπάταλη συμπεριφορά των πολιτών: «Η Αγγλία δεν ευτύχησε ποτέ να έχει μια ιδιαίτερα φειδωλή κυβέρνηση…

»Οι πλέον σπάταλοι της κοινωνίας χωρίς καμία εξαίρεση είναι αυτοί οι ίδιοι. Ας τους αφήσουμε να φροντίσουν τις δικές τους δαπάνες και από την πλευρά τους ας αφήσουν τους πολίτες να φροντίσουν τις δικές τους.

»Αν δεν γονατίσουν το κράτος οι δικές τους αλόγιστες σπατάλες, δεν θα το γονατίσουν ποτέ αυτές των υπηκόων τους».

Το θέμα είναι ότι μερικά απ’ όλα αυτά επαναλαμβάνονται με την ίδια ένταση, με αποτέλεσμα να αφυδατώνεται κάθε προσπάθεια, κάθε εσωτερικό κανονιστικό και θεσμικό πλαίσιο ανάταξης της οικονομίας και της κοινωνίας. Και το μακελειό, παρά το αδιέξοδό του, συνεχίζεται αλαζονικότερο, βαθύτερο με τα θύματα να σώζουν τους θύτες, κι όταν οι θύτες δεν διασώζονται να μεταθέτουν το κόστος της κατάρρευσης ξανά στα θύματα, προκαλώντας οργή.

Ολα τα παραπάνω, είναι λίγες παλιές εκδοχές της τραγωδίας του σήμερα. Κι αν κάποιος υποστηρίξει ότι ο Σμιθ αναφερόταν στον ρόλο του κράτους και υποστήριζε τη μείωσή του, τότε κάτι του διαφεύγει. Ο Σμιθ αναφερόταν στα λαμόγια και στη μείωση του τρωκτικού πληθυσμού τους.

Τον 19ο αιώνα η οικονομική σκέψη ήταν θεμελιωμένη πάνω σε μια ηθική φιλοσοφία. Αν δει κανείς τα βιβλία του Σμιθ και όλων των κλασικών, θα διαπιστώσει ότι δεν έχουν τη μονολιθική ολοκληρωτική αντίληψη των πραγμάτων. Δεν είναι τυχαίο ότι μέχρι τα 1900, περίπου, η Οικονομία λεγόταν Πολιτική Οικονομία.

Η λέξη «πολιτική» εμπεριέχει τη σημασία της επινόησης, της αυθαιρεσίας, του βολονταρισμού και -προκειμένου ακριβώς να απαλλαγούν από το σαράκι της αμφιβολίας-οι νεοκλασικοί οικονομολόγοι το απέκλεισαν… προκαλώντας έτσι ένα μετανεωτερικό προηγούμενο της μακράς, της πολύ μακράς διαρκείας της μνήμης.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας