Η «κλίνη των αφανών»

agnostos_stratiotis.jpg

Ο νεκρός οπλίτης στο μνημείο έχει μόνιμη φύλαξη τους άνδρες της προεδρικής φρουράς Ο νεκρός οπλίτης στο μνημείο έχει μόνιμη φύλαξη τους άνδρες της προεδρικής φρουράς | Βασίλης Μαθιουδάκης

Το λιτό αλλά συμβολικό μνημείο του «Αγνώστου Στρατιώτη» αποτελεί σημείο αναφοράς για τις επίσημες τελετές αλλά και των λαϊκών κινητοποιήσεων, που πολλαπλασιάστηκαν στα χρόνια της οικονομικής κρίσης.

Η παρουσία των Ευζώνων το εντάσσει ωστόσο στα must των τουριστών και πρωταγωνιστεί στο φωτογραφικό τους άλμπουμ από την επίσκεψή τους στην Αθήνα.

Ανεξάρτητα από πολιτικές ή άλλες προσεγγίσεις, είναι πάνω από όλα ένας συμβολικός φόρος τιμής για τους στρατιώτες που χάθηκαν στις μάχες για την εθνική ανεξαρτησία, χωρίς να αναγνωριστούν ή να εντοπιστούν.

Οι ρίζες του άγραφου νόμου της ταφής των νεκρών ανάγονται στην αρχαία Ελλάδα και έχουν πολλές αναφορές: τον Τύμβο που έστησαν οι Αθηναίοι το 490 π.Χ. στον Μαραθώνα για να τιμήσουν τους 192 νεκρούς τους, το αναμνηστικό μνημείο στις Πλαταιές, αλλά και ο λέοντας της Χαιρώνειας που στήθηκε για τους πεσόντες στη μάχη του 338 π.Χ.

Η «κλίνη των αφανών», κατά τον Επιτάφιο λόγο του Περικλή, ξεχάστηκε στο πέρασμα των αιώνων αλλά άρχισε να επανέρχεται ως ιδέα στα μέσα του 19ου αιώνα.

Το 1866 στήθηκε στο Γκέτισμεργκ το μνημείο που τιμά τους πεσόντες στον Αμερικανικό Εμφύλιο, ενώ οι πολυάριθμοι νεκροί του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου αναπαύονται από το 1920 στο κενοτάφιο που στήθηκε στο Γουεστμίνστερ της τότε Μεγάλης Βρετανίας.

Ενα χρόνο αργότερα υψώθηκε η Αψίδα του Θριάμβου στο Παρίσι, που αποτελεί το πιο διάσημο μνημείο για τους άγνωστους νεκρούς των μαχών.

Η ιδέα

Στη σύγχρονη Ελλάδα η ιδέα της ανέγερσης μνημείου στον Αγνωστο Στρατιώτη ακούστηκε για πρώτη φορά το 1926 από τον τότε υπουργό Στρατιωτικών Θεόδωρο Πάγκαλο, ο οποίος δεν έμεινε στα λόγια αλλά στις 3 Μαρτίου του ίδιου έτους δημοσίευσε στην εφημερίδα της «Εσπέρας» την προκήρυξη του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού και επτά μήνες αργότερα ακολούθησε η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων.

Η θέση του, που είχε προβλεφθεί μπροστά στα Παλιά Ανάκτορα, τη σημερινή Βουλή, είχε προκαλέσει αντιδράσεις από την πρώτη στιγμή.

Καλλιτέχνες αλλά και πολιτικοί είχαν υποδείξει άλλες τοποθεσίες στην ευρύτερη περιοχή της Ακρόπολης, με το σκεπτικό ότι συνδέονταν με την αρχαία Ελλάδα.

Λόγω των διαφωνιών, χρειάστηκαν σχεδόν τρία χρόνια για να αποφασίσει τελικά η κυβέρνηση Ελευθέριου Βενιζέλου την οριστική του χωροθέτηση στη σημερινή του θέση.

Νικητής του διαγωνισμού ήταν ο αρχιτέκτονας Εμμανουήλ Λαζαρίδης (1894-1961). Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου φοίτησε στο Ζωγράφειο γυμνάσιο και στη συνέχεια πήγε στο Παρίσι.

Διέκοψε τις σπουδές του στην Ecole des Beaux Arts για να έρθει στην Ελλάδα και να πάρει μέρος στο Κίνημα Εθνικής Αμυνας του Βενιζέλου.

Γράφτηκε παράλληλα στο Πολυτεχνείο, όπου δούλεψε ως βοηθός των σπουδαίων καθηγητών Α. Νικολούδη και Β. Κουρεμένου.

Ηταν στέλεχος των τεχνικών υπηρεσιών του δήμου κατά τη θητεία του βενιζελικού Σπύρου Πάτση (1925-1929).

Η αποχώρησή του συνδέεται με τη βράβευσή του στον διαγωνισμό για το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη. Είναι το πιο διάσημο έργο του, παρόλο που η ταυτότητά του έμεινε άγνωστη στο ευρύ κοινό.

Η επαγγελματική του διαδρομή πάντως περιλαμβάνει πολλές διακρίσεις, καθώς και σπουδαία κτίρια της πρωτεύουσας, πολυκατοικίες και κατοικίες επωνύμων.

Η έμπνευση

Μνημείο Αγνωστου Στρατιώτη

Στην περίπτωση του Αγνωστου Στρατιώτη, ο αρχιτέκτονας αξιοποίησε ένα φυσικό μειονέκτημα: τη μεγάλη υψομετρική διαφορά ανάμεσα στο επίπεδο της σημερινής Βουλής και της πλατείας Συντάγματος.

Κατασκεύασε ένα αναλημματικό τοίχο σε σχήμα «Π», το οποίο προς την ανατολική πλευρά έχει ύψος 6 μέτρα και στις δύο πτέρυγές του διαμόρφωσε μαρμάρινες σκάλες που οδηγούν στον προαύλιο χώρο της Βουλής.

Στη σχεδίαση του ίδιου του μνημείου είχε συνεργαστεί με τον γλύπτη, ζωγράφο και καθηγητή της Σχολής Καλών Τεχνών Θωμά Θωμόπουλο (1873-1937).

Με ρίζες από την Κύπρο, είχε γεννηθεί στη Σμύρνη και από πολύ νωρίς ήρθε με την οικογένειά του στην Αθήνα. Σπούδασε στο τότε «Σχολείο των Τεχνών», το σημερινό Πολυτεχνείο, δίπλα στον Νικηφόρο Λύτρα και τον Γεώργιο Βρούτο.

Πολύ γρήγορα όμως ο Εμμ. Λαζαρίδης διαφώνησε με τον Θ. Θωμόπουλο και την πρότασή του η οποία θα απεικόνιζε την τιτανομαχία και ένα γλυπτό αγγέλου που θα φρόντιζε τον νεκρό στρατιώτη.

Στη θέση του ανέλαβε ο μαθητής του τελευταίου, Φωκίων Ρωκ (1891-1945), ο οποίος ήταν απόγονος Γάλλων πολιτικών που είχαν εγκατασταθεί στην προεπαναστατική Ελλάδα.

Γεννήθηκε στο Αργοστόλι και σπούδασε στην Αθήνα στη Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ στη συνέχεια παρακολούθησε μαθήματα γλυπτικής στη Γαλλία. Επέστρεψε στην Αθήνα το 1930, όπου παντρεύτηκε τη Σοφία, ανιψιά του Παύλου Μελά.

Ο Φωκίων Ρωκ είναι ο τελικός σχεδιαστής του μνημείου, αφού ανέτρεψε τις ιδέες του δασκάλου του και θέλησε να δώσει μια πιο αφαιρετική αίσθηση στη γλυπτική σύνθεση στην οποία κυριαρχεί ο νεκρός οπλίτης που φορά κράνος και στα χέρια του κρατά ασπίδα.

Σε διάφορα σημεία του τοίχου έχουν χαραχθεί τοπωνύμια μαχών που σημάδεψαν την Ελληνική Ιστορία.

Οι επιλογές του όμως συνάντησαν έντονες αντιδράσεις, που πιθανότατα αντανακλούσαν τις πολιτικές συγκρούσεις των αρχών του 20ού αιώνα.

Το Σωματείο Γλυπτών είχε χαρακτηρίσει το έργο «ανοσιούργημα εις βάρος της ελληνικής τέχνης» και τα «Αθηναϊκά Νέα», ο πρόδρομος των σημερινών «Νέων», που είχε ιδρύσει ο Δημήτρης Λαμπράκης, στο πρωτοσέλιδο δημοσίευμά του ανέφεραν: «Αγνωστος Στρατιώτης. Πώς εγεννήθη το τέρας»!

Στις εσωτερικές σελίδες τους φιλοξενούσαν επιστολές αναγνωστών που πρότειναν την... ανατίναξη του μνημείου.

1. Παρουσία Τούρκων

Τα αποκαλυπτήρια του Αγνωστου Στρατιώτη το 1932, παρουσία Τούρκων αξιωματούχων που καταθέτουν στεφάνι

Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου έγιναν στις 25 Μαρτίου 1932 από τον πρωθυπουργό Ανδρέα Μιχαλακόπουλο, με μεγάλη επισημότητα και παρουσία υψηλών προσκεκλημένων από τη Γαλλία, την Τουρκία και άλλες έξι χώρες (φωτ.). Το 1944 στις αναγραφές του τοίχου προστέθηκαν τοποθεσίες μαχών που δόθηκαν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το 1994 η Κύπρος. Στις 28 Οκτωβρίου 1941 και ενώ η γερμανική σημαία κυμάτιζε στην Ακρόπολη, χιλιάδες Αθηναίοι συγκεντρώθηκαν μπροστά από το μνημείο και κατέθεσαν στεφάνι, καταγράφοντας την πρώτη αντίσταση κατά των δυνάμεων κατοχής.

2. Η ακοίμητη καντήλα

Οι Εύζωνοι της προεδρικής φρουράς, με τη χαρακτηριστική στολή τους, αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της εικόνας του μνημείου, ενώ τα περιστέρια ήταν μια ιδέα στης βασίλισσας Ολγας. Η ακοίμητη καντήλα άναψε την ημέρα των εγκαινίων, οπότε μεταφέρθηκε το φως από το μοναστήρι της Αγίας Λαύρας.

3. Η αρχή στη Σύρο

Το πρώτο μνημείο για τον Αγνωστο Στρατιώτη στη νεότερη Ελλάδα είχε στηθεί το 1858 στην Ερμούπολη της Σύρου, ύστερα από πρόταση του δημοτικού συμβουλίου για να τιμηθούν οι νεκροί της Επανάστασης του 1821.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας