Η Ιστορία μιας χώρας μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας

kosmopolitises.jpg

Η οικογένεια στο Βουκουρέστι: στη μέση με τα λευκά, η Ελλη. Αριστερά, η κόρη της Αλίκη και δεξιά, ανακαθισμένη, η Λουκία. Η οικογένεια στο Βουκουρέστι: στη μέση με τα λευκά, η Ελλη. Αριστερά, η κόρη της Αλίκη και δεξιά, ανακαθισμένη, η Λουκία.

Σύμφωνα με το λεξικό της νεοελληνικής, κοσμοπολίτης είναι ο πολυταξιδεμένος, που έζησε σε διάφορες χώρες, προσαρμόστηκε και αφομοίωσε ποικίλους τρόπους ζωής και που χαρακτηρίζεται από την άνεση με την οποία μπορεί να κινηθεί σε όλους τους χώρους.

Η Ελληνίδα Ελλη έμεινε όλη της τη ζωή στη Ρουμανία. Αλλά ήταν γνήσια κοσμοπολίτισσα.

Οπως και οι κόρες της, Λουκία και Αλίκη.

«Είχαν έναν αέρα. Εμπαινε σε έναν χώρο και ο χώρος γέμιζε. Χωρίς τουπέ. Με σιγουριά και αυτοπεποίθηση, χωρίς δειλία. Αυτά τα κληρονόμησα κι εγώ. Μπαίνεις σε ένα χώρο ολόκληρος και δίνεσαι και ολόκληρος. Αυτό που σήμερα ονομάζουμε σνομπισμό και "ύφος", τότε ήταν κοσμοπολιτισμός, σιγουριά και "αέρας". Αυτό που ονομάζουν οι Γάλλοι, prestance - " επιβλητική παρουσία"».

Αυτά μας είπε η Ρωξάντρα Μποττέα - Νούλα, εγγονή της Ελλης, κόρη της Λουκίας και μοναδική απόγονος της αστικής αυτής οικογένειας, που έζησε και διέπρεψε στη Ρουμανία.

Λουκία, Eλλη, Αλίκη: ντυμένες με την τελευταία λέξη της μόδας, για την εποχή Λουκία, Eλλη, Αλίκη: ντυμένες με την τελευταία λέξη της μόδας, για την εποχή |

Η Ρωξάντρα (Σάντρα) κατέγραψε την ιστορία της οικογένειάς της και την αλήθεια ενός ολάκερου αιώνα, στο βιβλίο «Οι κοσμοπολίτισσες» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αιώρα.

Οι πρόγονοί της, από Κεφαλονιά, Χίο και Κωνσταντινούπολη, πήγαν στη Ρουμανία για μια καλύτερη τύχη, γύρω στα 1870.

Η ίδια περιγράφει με τρόπο τόσο ιστορικά ακριβή όσο και προσωπικά ευαίσθητο όλα τα συγκλονιστικά γεγονότα του 20ού αιώνα, στη σκιά των οποίων έζησε η οικογένειά της, με πρωταγωνιστές τις τρεις γυναίκες που τόσο αγαπά και θαυμάζει: την πανέμορφη («είχαν να το λένε για την ομορφιά της») Ελλη, τη Λουκία και την Αλίκη.

Ανασυνθέτοντας την ιστορία της αστικής αυτής οικογένειας Ελλήνων της Ρουμανίας κατορθώνει αφενός να ψηλαφίσει τις προσωπικότητες των τριών αυτών γυναικών και αφετέρου να καταρρίψει ποικίλα στερεότυπα:

«Θέλησα, μέσα από την ιστορία της οικογένειάς μου, να μιλήσω και για την Ιστορία της Ρουμανίας. Μιας χώρας που δεν αναγνωρίζεται σήμερα ούτε για την Ιστορία της ούτε για τον ρόλο που έπαιξε στην ευρωπαϊκή Ιστορία. Προ κομμουνισμού, η Ρουμανία ήταν κέντρο πρωτοπορίας, γραμμάτων, τεχνών και οικονομίας. Ο κομμουνισμός πήγε τη χώρα πίσω. Μια χώρα που ξεχώριζε τότε στην Ευρώπη. Δεν είναι τυχαίο που το Βουκουρέστι του Μεσοπολέμου το ονόμαζαν "Μικρό Παρίσι". Τα κτίρια, η κουλτούρα, το πνεύμα των ανθρώπων... Τα σημερινά στερεότυπα δεν έχουν καμία σχέση με το τι ήταν πραγματικά η Ρουμανία. Για να καταρρίψω αυτές τις αντιλήψεις ήθελα, μεταξύ άλλων, να γράψω αυτό το βιβλίο», διευκρινίζει η συγγραφέας.

Πολλά έχουν γραφεί για τους Ελληνες της διασποράς, ωστόσο το να αναπλάσεις μία ολόκληρη εποχή (πάνω από έναν αιώνα σε διάρκεια) μέσα από προσωπικές αφηγήσεις και μαρτυρίες είναι αυτό που ανάγει την μικροϊστορία σε βασική ιστοριογραφική μέθοδο.

Casa Scânteii (1952-56), σύμβολο της κομμουνιστικής περιόδου στο Βουκουρέστι, σήμερα «Οίκος του Ελεύθερου Τύπου». Το άγαλμα του Λένιν έχει πλέον αποκαθηλωθεί. Casa Scânteii (1952-56), σύμβολο της κομμουνιστικής περιόδου στο Βουκουρέστι, σήμερα «Οίκος του Ελεύθερου Τύπου». Το άγαλμα του Λένιν έχει πλέον αποκαθηλωθεί. |

Το βιβλίο «Οι κοσμοπολίτισσες» όχι μόνο σκιαγραφεί το πώς ζούσαν αλλά και το τι πρόσφεραν οι Ελληνες, από τα τέλη του 19ου αι. μέχρι τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο στη Ρουμανία, αλλά και την ίδια την Ιστορία της χώρας, όπως και στιγμές της περιπλάνησης της οικογένειας προς αναζήτηση νέων πατρίδων, στην Αμερική, στην Αργεντινή και φυσικά στην Ελλάδα.

Δεν είναι τυχαίο εξάλλου πως από τόσους λαούς που πέρασαν από αυτά τα μέρη, οι Ελληνες άφησαν το σημάδι τους:

«Σ' αυτό συνέβαλε καταρχήν ο αριθμός: ήταν πολλοί. Επειτα, ήταν εργατικοί, δουλευταράδες και έξυπνοι. Διέπρεψαν ως επιχειρηματίες. Και όλοι τους, με ελάχιστες εξαιρέσεις, έκαναν περιουσίες. Αλλά και στα γράμματα ξεχώρισαν, στο θέατρο, στη μουσική.

Σε αυτούς βασίστηκε κυρίως η ανάπτυξη και η διεθνής αναγνώριση της χώρας τότε. Περισσότεροι από τους μισούς πρωθυπουργούς της Ρουμανίας από τα τέλη του 19ου αι. έως σήμερα ήταν Ελληνες ή ελληνικής καταγωγής...

Στην Ελλάδα ήταν δύσκολο να κάνουν αυτά τα πράγματα. Στο εξωτερικό, όμως, έγιναν μεγάλοι και τρανοί. Και το άξιζαν. Στη Ρουμανία, η οικονομία ήταν στην κυριολεξία στα χέρια των Ελλήνων.

Μετά ήταν οι Αρμένιοι και οι Εβραίοι και τελευταίοι οι Ρουμάνοι. Σύμφωνα, μάλιστα, με ιστορικά στοιχεία, το ελληνικό στοιχείο στη Ρουμανία ήταν παρόν επί 27 αιώνες, χωρίς διακοπή.

Φτιάξανε ωραία σπίτια, καινοτόμες βιομηχανίες, εξέλιξαν τη χώρα σε όλους τους τομείς (οικονομικό, κοινωνικό, πολιτισμικό και πολιτικό). Και το πιο σημαντικό: ήταν κοσμοπολίτες».

Το αρχοντικό του Φαναριώτη Καντακουζηνού, σημερινό Μουσείο Μουσικής «Τζεόρτζε Ενέσκου», Βουκουρέστι. Το αρχοντικό του Φαναριώτη Καντακουζηνού, σημερινό Μουσείο Μουσικής «Τζεόρτζε Ενέσκου», Βουκουρέστι. |

Η οικογένεια είχε ένα υπέροχο αρχοντικό, την οικία Ναντέζντε, το οποίο επί κομμουνισμού έγινε χώρος φιλοξενίας για υψηλούς προσκεκλημένους του καθεστώτος.

Παρόμοια είχαν χτιστεί από Ελληνες, όπως το αρχοντικό Γκίκα, Καντακουζηνού, το μέγαρο Σούτσου, η τράπεζα και η οικία Χρυσοβελόνη, η οικία του πρώτου Φαναριώτη ηγεμόνα, Νικόλαου Μαυροκορδάτου, η μονή Σταυρουπόλεως κ.ά.

Αλλά και στη Βραΐλα, όπου γεννήθηκε η (γιαγιά) Ελλη και οι κόρες της, γεννήθηκαν και άλλοι επιφανείς ομογενείς (ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος, ο συγγραφέας Παναΐτ Ιστράτι, ο μουσικός Ιάννης Ξενάκης, ο αρχιτέκτονας και εικαστικός Κοσμάς Ξενάκης, ο ηθοποιός Χρήστος Τσαγανέας).

Η οικογένεια της Σάντρας είχε και έναν από τους πλέον σύγχρονους για την εποχή αλευρόμυλο, που αποπερατώθηκε το 1911 και σήμερα στέκει ακόμη όρθιος, αν και εγκαταλελειμμένος, 100 χρόνια μετά.

Ο αλευρόμυλος (αριστερά στο βάθος) Λυκιαρντόπολ - Βαλεριάνο (Ελληνες επιχειρηματίες) Ο αλευρόμυλος (αριστερά στο βάθος) Λυκιαρντόπολ - Βαλεριάνο (Ελληνες επιχειρηματίες) |
Hταν μεγάλη βιομηχανική μονάδα (υδρόμυλος), η μεγαλύτερη στη Βραΐλα την εποχή εκείνη, κατασκευασμένη το 1911), με τεράστια παραγωγικότητα. Τον αποκαλούσαν «αυτόματο εργοστάσιο αλεύρων». Ο μύλος κρατικοποιήθηκε μετά το 1948, επί κομμουνισμού. Εως το '90, λειτουργούσε, φέροντας το όνομα του κομμουνιστή αγωνιστή Νικολάε Μπαλτέσκου. Εγκαταλειμμένος, αλλά όρθιος, ο μύλος «γιόρτασε» τα 100 του χρόνια το 2011. Ενα ακόμη δείγμα της μεγάλης επιχειρηματικής δραστηριότητας και του πρωτοποριακού πνεύματος των Ελλήνων της Ρουμανίας, αρχές του 20ού αι.

«Ποιος να φανταζόταν τότε ότι οι περισσότερες ιδιοκτησίες των Ελλήνων θα κατεδαφίζονταν άδοξα και ότι μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και καθ' όλη τη διάρκεια του '50, η τόσο δυναμική παρουσία στις πόλεις του Δούναβη, της Μαύρης Θάλασσας, του Βουκουρεστίου κι αλλού θα οδηγούνταν σε μαρασμό» γράφει στο βιβλίο.

«Ο κομμουνισμός ήταν κάτι άλλο για μένα, ως παιδί, και άλλο για τους μεγάλους», εξηγεί η Σάντρα.

«Εγώ ήμουν ένα χαρούμενο παιδί γιατί όλοι οι γύρω μου ήταν στην ίδια κατάσταση, δεν είχα να ζηλέψω τίποτα. Για τους μεγάλους, όμως, ήταν κάτι τρομερό αυτό που είχε συμβεί. Θυμάμαι είχα γράψει μικρή ένα ποίημα αφιερωμένο στον Λένιν και η γιαγιά Ελλη τρόμαξε ότι έγινα "ένας από αυτούς"! Ολα τα προβλήματα της καθημερινότητας επί κομμουνισμού τα περιγράφω στο βιβλίο. Ο διανοούμενος, για παράδειγμα, τότε ήταν ο εχθρός του λαού.

Οσοι διανοούμενοι μπόρεσαν να γλιτώσουν τη φυλακή, διέφυγαν στο Παρίσι. Δεν μπορούσες να βρεις δουλειά. Οι περιορισμοί ήταν πολλοί και επιτακτικοί. Βέβαια, όλα αυτά είναι ιδωμένα από το πρίσμα μιας αστικής οικογένειας, μέσα στην οποία γεννήθηκα και όχι από τη μεριά πιο λαϊκών ή φτωχών στρωμάτων».

Η Λουκία με την κόρη της Ρωξάντρα (η συγγραφέας), στην Αθήνα Η Λουκία με την κόρη της Ρωξάντρα (η συγγραφέας), στην Αθήνα |

Το 1959 ήρθε στην Ελλάδα με τη μητέρα της, Λουκία. Η γιαγιά Ελλη δεν έφυγε ποτέ από τη Ρουμανία.

«Κι όμως ήταν κοσμοπολίτισσα κι ας μη πολυταξίδεψε. Είναι κοσμοπολίτισσα όχι γιατί γύριζε στον κόσμο. Αλλά για τον αέρα, για τις γλώσσες, για την ανοιχτή σκέψη. Επιπλέον ήταν και όμορφη. Πολύ μελαχρινή, που για τη Ρουμανία ήταν κάτι το εξαιρετικό. Κυκλοφορούσε μέσα στο σπίτι και έλεγα πως "κάνει ρεύμα". Ακόμη και στις φωτογραφίες μπορεί να φανεί η ομορφιά και ο "αέρας" της. Χωρίς καμία έπαρση. Ολο ήταν φυσικό. Φυσικότητα, άνεση και ευρύ πνεύμα. Ακόμα και σε θέματα όπως ο έρωτας, οι σχέσεις και το σεξ ήταν πολύ πιο προοδευτικοί στη Ρουμανία από ό,τι Ελλάδα. Ηρθα στην Ελλάδα και ένιωσα πως ήρθαμε σε χωριό», εξομολογείται η Σάντρα.

«Αλλά και στην Αμερική ήταν διαφορετικά. Πήγαμε με τη μητέρα μου, για να σπουδάσω. Αργότερα, δούλεψα ως πολεοδόμος για τον Δήμο της Νέας Υόρκης. Μέχρι τότε, η αίσθηση, εξαιτίας του κομμουνισμού στη Ρουμανία, ήταν αναφανδόν υπέρ των Αμερικάνων. Οταν, όμως, έζησα εκεί, τους απομυθοποίησα. Οι φίλοι μου δεν μπόρεσαν να το δεχτούν. "Εγινες κομμουνίστρια", μου έλεγαν. Αλλά, δεν είναι άσπρο - μαύρο και πρέπει να δεις τη συνολική εικόνα για να το καταλάβεις.

Από την άλλη, δεν ένιωσα ποτέ κανενός είδους διάκριση στην Αμερική - ούτε ως μετανάστης, ούτε ως γυναίκα. Οι Αμερικανοί, αν κάνεις τη δουλειά τους καλά, δεν τους ενδιαφέρει τι και ποιος είσαι. Υπάρχει η "αριστοκρατία του χρήματος" και μόνο.

Βέβαια, ο τρόπος ζωής τους δεν πάει σε μας τους Ελληνες. Θυμάμαι πως η Λουκία δεν μπορούσε να συνηθίζει τα τόσο μεγάλα μεγέθη της Αμερικής. "Ακόμα και οι γλάροι είναι μεγάλοι", μου έλεγε. Αυτό δεν ταίριαζε στην προσωπικότητά της.

Ηταν μεν πάρα πολύ συνεπής και δυνατή -27 χρόνων έχασε τον άνδρα της και δεν ξαναπαντρεύτηκε και μόνη της πάλεψε στη ζωή- ωστόσο η "έλλειψη ανθρώπινης κλίμακας", όπως έλεγε, την κατέβαλε».

Ισως να μιλάει για μία άλλη εποχή, που φαντάζει πιο μακρινή απ' ό,τι είναι, ωστόσο η ιστορία των τριών αυτών γυναικών είναι απολύτως σύγχρονη:

«Καταρχήν, εξαιτίας των προσφύγων» εξηγεί η Σάντρα. «Ξέρω πώς είναι, γιατί όταν ήρθαμε στην Αθήνα, σαν πολιτικοί πρόσφυγες, μέναμε σε παραπήγματα. Και φυσικά, εξαιτίας της οικονομικής κατάστασης. Για παράδειγμα, περπατώντας, η Σταδίου μού θύμισε το Βουκουρέστι τη δεκαετία του '50. Που από μία υπέρλαμπρη πόλη είχε γίνει μια γκρίζα εικόνα. Αυτό ένιωσα και στην Αθήνα - ένα γκρίζο».

Από αριστερά προς δεξιά: Αλίκη, Λουκία και Ελλη Από αριστερά προς δεξιά: Αλίκη, Λουκία και Ελλη |

Γυρίζοντας τον κόσμο, χάνοντας και κερδίζοντας πατρίδες, διεκδικώντας το λευκό από το γκρίζο τους, η Ελλη, η Λουκία και η Αλίκη αγωνίστηκαν, περιπλανήθηκαν αλλά παρέμειναν αυτό που πάντα υπήρξαν: κοσμοπολίτισσες.

Που σημαίνει νοοτροπία, τρόπο σκέψης. Η συγγραφέας το εξηγεί καλύτερα:

«Αρχισες κάτι, πρέπει να το τελειώσεις. Είπες κάτι, πρέπει να τηρήσεις τον λόγο σου. Σοβαρότητα στο λόγο και τις πράξεις. Υπευθυνότητα και τιμιότητα.

Αυτά έχουν μείνει μέσα μου από τις κοσμοπολίτισσες της οικογένειάς μου - τη μητέρα, τη γιαγιά και τη θεία μου. Ετσι ανατράφηκα. Και έχω να τις ευχαριστώ γι' αυτό».

 Info:

Η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει σε Αθήνα και Ναύπακτο (τόπο διαμονής της συγγραφέως).

Στην Αθήνα: Δευτέρα, 5 Δεκεμβρίου, στις 19.30, στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες (Σπ. Μερκούρη 62, Παγκράτι, μετρό Ευαγγελισμός, τηλ. 210 7249604).

Με τη συγγραφέα θα συνομιλήσουν οι: Αλεξάνδρα Βλαντού, αρχιτέκτων-πολεοδόμος και Μαρία Ζιαμπάρα, φιλόλογος-ιστορικός.

Στη Ναύπακτο: Σάββατο, 17 Δεκεμβρίου, στις 20.00, στο ξενοδοχείο Ναύπακτος (Καρυδαλλέως 4, τηλ. 2634029551).

Μπορείτε να κερδίσετε 3 αντίτυπα του βιβλίου, μέσω του www.efsyn.gr - Κερδίστε βιβλία.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ