«Η ειρήνη δεν κοστίζει ζωές»

kolombia.jpg

Τόπος μνήμης των νεκρών από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις στην κοινότητα Σαν Χοσέ του Απαρτάντο και ο εσωτερικός του διάκοσμος με πορτρέτα των σφαγιασθέντων Τόπος μνήμης των νεκρών από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις στην κοινότητα Σαν Χοσέ του Απαρτάντο και ο εσωτερικός του διάκοσμος με πορτρέτα των σφαγιασθέντων

«Αν υπάρχει ελπίδα στην Κολομβία, ελπίδα υπάρχει παντού».

Με αυτά τα λόγια με αποχαιρέτησε ένας ταξιτζής στην Μπογκοτά.

Η εμπειρία της χώρας αυτής ήταν συγκλονιστική. Βρέθηκα εκεί στα μέσα Μαΐου, για δέκα μέρες, επικεφαλής αποστολής της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (FIDH). Παρακολουθούμε στενά τη διαδικασία ειρήνευσης, ενώ η εκεί οργάνωσή μας πρωτοστατεί στην εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος μεταβατικής δικαιοσύνης.

«Ο πόλεμος στην Κολομβία τελείωσε. Από μας σίγουρα. Η ειρήνη όμως δεν ξέρω πότε θα έρθει».

Αυτά ήταν τα λόγια της Λουίζας, μιας εικοσιεφτάχρονης αντάρτισσας του FARC, εγκατεστημένης στη Zona Veredal Icononzo, μιας από τις δεκαεννιά μεταβατικές ζώνες προστατευμένες από τον εθνικό στρατό και τον ΟΗΕ, όπου βρίσκονται περίπου 7.000 αντάρτες που έχουν καταθέσει τα όπλα αναμένοντας τη μετατροπή του ένοπλου κινήματός τους σε πολιτικό κόμμα.

Η Λουίζα ήθελε να γίνει δικηγόρος, αλλά τελικά στρατεύτηκε στο ένοπλο κίνημα. Τώρα θέλει να ασχοληθεί με το θέατρο.

Δεν ανήκει στην πλειονότητα των νέων ανταρτών: ανήκε στα μεσαία στρώματα της πόλης, ενώ οι περισσότεροι ήταν φτωχοί χωρικοί. Ακριβώς όπως οι παραστρατιωτικοί.

Διερωτώμαι πόσο εύκολη μπορεί να είναι, έπειτα από μια ένοπλη σύγκρουση μισού αιώνα σε μια χώρα τόσο πολωμένη όσο η Κολομβία, η λεγόμενη «επανένταξη» των ανταρτών.

Η Λουίζα, 27χρονη πρώην αντάρτισσα, στον καταυλισμό των αφοπλισμένων δυνάμεων του FARC Η Λουίζα, 27χρονη πρώην αντάρτισσα, στον καταυλισμό των αφοπλισμένων δυνάμεων του FARC |

Οπως, εξάλλου, μου είπε ένας έμπειρος Γάλλος διπλωμάτης, ο J. Arnault, επικεφαλής της αποστολής του ΟΗΕ εκεί, «η επανένταξη έχει νόημα όταν υπάρχουν κοινωνικά αγαθά για τα οποία να αξίζει να επανενταχθείς. Οι αφοπλισμένοι αντάρτες ξέρουν καλά πως οι κοινωνικές υπηρεσίες Υγείας και Παιδείας βρίσκονται σε τόσο χαμηλό επίπεδο, ώστε να μην αποτελούν σοβαρό δέλεαρ».

Σενάρια για την επόμενη μέρα

Μετά την εμπειρία αυτή, σκέφτομαι τρία πιθανά σενάρια μετά τον αφοπλισμό.

Το πρώτο είναι το αισιόδοξο, αυτό για το οποίο παλεύει η επταμελής ηγεσία και οι συμπαθούντες του FARC στην Αβάνα, όπου γίνονται οι διαπραγματεύσεις: την επιστροφή στη δημοκρατική κανονικότητα με τη μετατροπή του ενόπλου σε κόμμα.

Η δύναμή του δεν είναι διόλου ασήμαντη: σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, κάπου μεταξύ 15% και 20%!

Το σενάριο αυτό όμως σκοντάφτει στον χρόνο. Πόσο εύκολο είναι να επουλωθούν πληγές μισού αιώνα σε ένα καλοκαίρι;

Από την άλλη, ο χρόνος πιέζει: οι ερχόμενες προεδρικές εκλογές πιθανώς να φέρουν στην ηγεσία της χώρας κάποιον εκλεκτό του πρώην προέδρου Uribe, και τότε η Συμφωνία Ειρήνης θα πάει περίπατο και με τη βούλα.

Το δεύτερο σενάριο δεν είναι πολύ ρομαντικό, αλλά είναι σίγουρα καλύτερο από το τρίτο. Είναι το «ουδέν μονιμότερο του προσωρινού».

Οι μεταβατικοί καταυλισμοί στους οποίους βρίσκονται οι 7.000 αφοπλισμένοι αντάρτες σταδιακά θα μεταμορφωθούν σε μόνιμες εγκαταστάσεις με τη συνδρομή του κράτους και του ΟΗΕ, καθώς η προβλεπόμενη εγκατάλειψή τους την 1η Ιούνη 2017 ήδη παραπέμπεται στις ελληνικές καλένδες.

Οι εξοικειωμένοι με τα βουνά και τη ζούγκλα πρώην ένοπλοι θα στήσουν εκεί το βιος τους ασχολούμενοι με τη γεωργική παραγωγή, όπως μια σειρά από άλλες «κοινότητες ειρήνης» στην Κολομβία που αντιστέκονται στα σχέδια των πολυεθνικών, προσπαθώντας να καλλιεργήσουν τη γη τους με όρους fair trade.

Σιγά σιγά, όλο και κάποιοι ταξιδιώτες θα τους επισκέπτονται και κάπως έτσι η ζωή θα κυλά.

Και ίσως, όπως κάποιες παροπλισμένες ινδιάνικες φυλές σε δυτικές πολιτείες των ΗΠΑ, να γίνουν και τουριστική ατραξιόν…

Η παραστρατιωτική απειλή

Ο καταυλισμός 400 αφοπλισμένων ανταρτών στη ζούγκλα του Icononzo Ο καταυλισμός 400 αφοπλισμένων ανταρτών στη ζούγκλα του Icononzo |

Το τρίτο σενάριο είναι το πιο δυσάρεστο, αλλά και ιστορικά το πιο δοκιμασμένο: η φυσική εξολόθρευση των αφοπλισμένων.

Εδώ έχουμε εξάλλου και την πιο κρίσιμη παράμετρο, την αχίλλειο πτέρνα της συνθήκης ειρήνης: μετά την ανακωχή, οι παραστρατιωτικές οργανώσεις ανακτούν τον χαμένο ζωτικό χώρο που τους στερούσε τόσο η ένοπλη παρουσία του FARC όσο και το συμπαγές δίκτυο υποστήριξης που παρείχαν στους αντάρτες χωρικοί, οι οποίοι εκ νέου βρίσκονται αντιμέτωποι με τον νέο παραμιλιταρισμό: ήδη, σύμφωνα με την Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στην Κολομβία, μετά την υπογραφή της Συμφωνίας έχουμε περίπου τετρακόσιες επιθέσεις σε υπερασπιστές των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ηγέτες κοινοτήτων, ανάμεσα στις οποίες και εξήντα φόνοι.

«Οι δολοφονίες είναι λιγότερες από ό,τι παλιότερα, αλλά λογικό είναι: κι εμείς είμαστε πλέον λιγότεροι», μου είπε πικρά η πρόεδρος του Collectivo de Avogados –μιας ομάδας δικηγόρων που ασχολούνται με τα ανθρώπινα δικαιώματα– Jomary Osorio.

Η κολομβιανή κυβέρνηση, που ώς τώρα είχε την πρωτοβουλία κινήσεων στη διαδικασία της ειρήνευσης, βρίσκεται πλέον παγιδευμένη.

Αφενός το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος αποστέρησε από τη διαδικασία αυτή τη δέουσα λαϊκή νομιμοποίηση, αφετέρου οι παραστρατιωτικές οργανώσεις, που ποτέ δεν έπαψαν να λειτουργούν στην Κολομβία, εδραιώνουν τη δράση τους, καθώς τμήματα του βαθέος κράτους ουδέποτε έπαψαν να συνεργάζονται μαζί τους.

Ο αναπληρωτής υπουργός Εσωτερικών Luis Ernesto Gomez μάς είπε:

«Δεν υπάρχει πλέον ένας οργανωμένος εγκέφαλος που να διοικεί τους παραστρατιωτικούς, όπως παλιότερα, και για τον λόγο αυτό δεν είναι ορθή πλέον η χρήση του όρου “παραμιλιταρισμός” (paramilitarismo). Πρόκειται για ομάδες του οργανωμένου εγκλήματος».

H κυβέρνηση δεν θέλει να παραδεχτεί την ύπαρξη παραστρατιωτικών: κάτι τέτοιο θα μαρτυρούσε την πανηγυρική αποτυχία του κράτους να κατέχει το μονοπώλιο της οργανωμένης βίας, τοποθετώντας την Κολομβία στα αποτυχημένα κράτη.

Η εμπειρία της Κολομβίας ήταν συγκλονιστική.

«Αυτοί δεν τους βλέπουν για είκοσι χρόνια, εμείς τους βλέπουμε κάθε είκοσι μέρες», μας έλεγε ένας χωρικός της πρωτοβουλίας «Κοινότητα Ειρήνης» στην επαρχία Σαν Χοσέ του Απαρτάντο.

Η ύπαρξη των παραστρατιωτικών αυτών οργανώσεων δεν υπηρετεί απλώς παράνομες επιδιώξεις κοινού ποινικού περιεχομένου.

Εχουν σαφή κοινωνικο-πολιτική στόχευση: την εξουδετέρωση και τον παραδειγματισμό των αντιφρονούντων.

Η ασφάλεια των κοινωνικών ακτιβιστών και η μεταβατική δικαιοσύνη

Η αντιπροσωπεία της FIDH με την ηγετική ομάδα διαπραγμάτευσης του FARC στην Μπογκοτά Η αντιπροσωπεία της FIDH με την ηγετική ομάδα διαπραγμάτευσης του FARC στην Μπογκοτά |

Οταν έφτασα στο αεροδρόμιο της Μπογκοτά, ένα θωρακισμένο θηριώδες αυτοκίνητο ήρθε να με παραλάβει.

Είχα διαβάσει το πρωτόκολλο ασφάλειας της αποστολής, ωστόσο δεν περίμενα ότι θα πρέπει να κυκλοφορώ με τέτοιο όχημα.

Ωστόσο, δεν ήμουν ο μόνος: όλοι οι συνάδελφοι, υψηλόβαθμα στελέχη των οργανώσεων που ανήκουν στη Διεθνή Ομοσπονδία Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, απολαμβάνουν ένα πανίσχυρο δίχτυ προστασίας που παρέχεται από συγκεκριμένο κρατικό πρόγραμμα και υποστηρίζεται από διεθνείς παράγοντες.

Αυτό, εξ αντικειμένου λοιπόν, δείχνει ότι κατεξοχήν η ομάδα-στόχος των παραστρατιωτικών δεν ήταν –ούτε είναι, φυσικά– οι ένοπλοι.

Εξάλλου, η Αμερικανίδα ερευνήτρια Kath Nygard μού είπε σκωπτικά πως «οι παραστρατιωτικοί δεν έχουν ειδικευτεί στον πόλεμο, αλλά αποκλειστικά στα εγκλήματα πολέμου εναντίον αμάχων».

Η Κολομβία, έπειτα από την πεντηκονταετή ένοπλη σύγκρουση, είναι η δεύτερη χώρα στον κόσμο όσο αφορά τον εσωτερικά εκτοπισμένο πληθυσμό: πέντε εκατομμύρια άνθρωποι μετακινήθηκαν από τις εστίες τους εξαιτίας της βίας ή της απειλής χρήσης της.

Η Συμφωνία Ειρήνης προβλέπει ένα σύστημα μιας δικαιοδοσίας μεταβατικής δικαιοσύνης, που βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα.

Η μεταβατική δικαιοσύνη προβλέπει δύσκολες σταθμίσεις: σταθμίσεις μεταξύ αμνήστευσης και λογοδοσίας· μνήμης και συγγνώμης.

Το πρόβλημα και για το FARC και για τις παραστρατιωτικές οργανώσεις δεν είναι τόσο η ηγεσία και ο «λαός» τους όσο τα μεσαία στελέχη, τα οποία αντιστέκονται στην ειρήνευση, καθώς είναι πολύ πιθανό αυτά να πληρώσουν ένα μεγαλύτερο τμήμα του λογαριασμού της τιμωρίας από εκείνο που πραγματικά θα τους αναλογούσε.

Ο πρώην γενικός γραμματέας της FIDH, Luis Guillermo Peres, λέει πως «εξ αντικειμένου, η ηγετική ομάδα του FARC είναι οι μόνοι συνομιλητές του κράτους, οπότε αυτό αναγκαστικά καθιστά δύσκολη την τιμωρία τους.

Επίσης, για τον λαό του FARC η συμφωνία είναι μια ζωτική διέξοδος ύστερα από χρόνια εξάντληση στο ένοπλο κίνημα».

Το βασικό πρόβλημα ωστόσο στην Κολομβία δεν είναι μόνο αυτή η, ούτως ή άλλως δύσκολη, στάθμιση.

Το κρίσιμο είναι ότι η ένοπλη σύγκρουση της τελευταίας πεντηκονταετίας υπήρξε μία μόνο από τις πηγές της βίας.

Ο παραμιλιταρισμός, η ανεξέλεγκτη δράση των πολυεθνικών επιχειρήσεων, σε συνδυασμό με την επιβίωση ημιφεουδαρχικών αγροτικών δομών οικονομίας και το εμπόριο της κοκαΐνης, υπήρξαν και συνεχίζουν να αποτελούν αυτοτελείς παθογένειες: μπορεί σε κάποιες στιγμές να σχετίζονται με το αντάρτικο, αλλά υπήρχαν και συνεχίζουν ανεξαρτήτως αυτού.

Η ανακωχή με το FARC ανέδειξε όλες τις άλλες εσωτερικές συγκρούσεις στη χώρα, φέρνοντάς τις με τρόπο εκρηκτικό στην επιφάνεια.

«Αυτό είναι που πρέπει να καταλάβει όποιος θέλει σοβαρά να ασχοληθεί με τη διαδικασία ειρήνευσης στην Κολομβία και να μην αναμασά κοινοτοπίες και φορμαλισμούς περί εγγυήσεων “μη επανάληψης” της σύγκρουσης. Ναι, το ένοπλο σταμάτησε, αλλά η βία συνεχίζεται», μου είπε η δικηγόρος Dora Lucy Arias με την οποία ταξιδέψαμε στην Αντιόχεια, την επαρχία της Κολομβίας που ακόμη μαστίζεται περισσότερο από την παραστρατιωτική δράση.

«Εδώ υπάρχουν περιοχές που οι παραστρατιωτικοί πλέον δεν χρειάζονται ούτε καν όπλα: τόσο εδραιωμένος είναι ο κοινωνικός έλεγχος. Αλλού απλώς αγοράζουν γη, επιστατούν την καλλιέργεια της κόκας, κάνουν το λαθρεμπόριο, ή απλώς εμποδίζουν την υλοποίηση της Συμφωνίας Ερήνης».

Ελπίδα;

Σφαγή αμάχων από παραστρατιωτικούς: πίνακας του F. Botero Σφαγή αμάχων από παραστρατιωτικούς: πίνακας του F. Botero |

Ο Ivan Marquez, επικεφαλής της αντιπροσωπείας του FARC στις διαπραγματεύσεις, ζει σε ένα μικρό ξενοδοχείο σε ένα προάστιο της Μπογκοτά, μαζί με την υπόλοιπη ηγετική ομάδα.

Μου είπε: «Ξέρουμε πως οι μηχανισμοί της Ακρας Δεξιάς μέσα στο κράτος θα κάνουν ό,τι μπορούν για να μας ωθήσουν στη βία και στο περιθώριο, αλλά δεν τους κάνουμε το χατίρι, ακόμη κι αν έχουν ξεκινήσει αντίποινα στις οικογένειές μας. Σήμερα, για πρώτη φορά η ειρήνη είναι σοβαρά στην ατζέντα», μου είπε κρατώντας στα χέρια του τη Συμφωνία των 310 σελίδων.

Ουσιαστικά, το μόνο τμήμα της Συμφωνίας που λειτουργεί σωστά για την ώρα είναι όντως ο αφοπλισμός των ανταρτών.

Διότι στα υπόλοιπα, τα πράγματα δεν επιτρέπουν για μεγάλη αισιοδοξία.

Η αίσθησή μου είναι ότι τα δύσκολα απλώς μετατίθενται γενικώς στο μέλλον.

Οι περισσότεροι συνομιλητές μου, όπως η Ελληνοκολομβιανή πολιτική επιστήμονας, Γιώτα Βοϊδονικόλα, δεν είναι αισιόδοξη: «Δεν θα είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία προσπάθεια ειρήνευσης που κινδυνεύει να πνιγεί στο αίμα. Το έχουμε ξαναδεί το έργο».

Από την άλλη, αν, μέσα σε τόσο δύσκολες συνθήκες, υπάρχει ελπίδα στην Κολομβία, μια χώρα που τα τελευταία πενήντα χρόνια κατέστη το οικουμενικό στερεοτυπικό συνώνυμο της εμφύλιας βίας, της διαφθοράς, των ομαδικών παραβιάσεων των δικαιωμάτων και του ναρκεμπορίου, τότε ελπίδα μπορεί να υπάρξει παντού στον κόσμο.

Αυτό κάνει συγκλονιστική την εμπειρία της χώρας αυτής σήμερα: η ανυπέρβλητη δυσκολία αλλά συνάμα ο αγώνας για ζωή.

Η Κολομβία σήμερα λοιπόν πρωταγωνιστεί διότι πρώτη φορά, ύστερα από πολλά χρόνια, ήρθαν καλά νέα από αυτό το βόρειο άκρο της Νότιας Αμερικής.

Μια ομάδα οργανώσεων δικαιωμάτων στο Μεντεγίν –την κάποτε πιο βίαια πόλη του κόσμου– ενώθηκαν κάτω από το ακόλουθο σύνθημα: «Que la paz no nos cueste la vida».

Σε μια χώρα στην οποία έχει εδραιωθεί μια κουλτούρα πολέμου, σε τελευταία ανάλυση, ναι: «Η ειρήνη δεν κοστίζει ζωές».

Ενα σύντομο χρονικό

 1948-1958. Τα «χρόνια της βίας» ξεκινούν με τη δολοφονία του αριστερού σοσιαλδημοκράτη προέδρου Γκαετάνο.

 1962. Μια «Ειδική Ομάδα Επιτήρησης», που φτάνει στην Κολομβία από τις ΗΠΑ, προτείνει την ίδρυση και αναλαμβάνει την εκπαίδευση ενός εκτεταμένου παραστρατιωτικού δικτύου εναντίον των κομμουνιστών.

 1964. Ιδρύεται το FARC (Επαναστατικές Ενοπλες Δυνάμεις της Κολομβίας) και έκτοτε ξεκινάει η ένοπλη σύγκρουση με το κράτος.

 1985. Υστερα από αμοιβαία προσπάθεια για ανακωχή, μέλη του FARC μαζί με άλλους αριστερούς και συνδικαλιστές ιδρύουν ένα πολιτικό κόμμα, την Πατριωτική Ενωση, η οποία στις εκλογές του 1986 παίρνει 6%. Εκτοτε, και έως το 1990, ακολουθεί η συστηματική εξόντωση από το κράτος όλων των στελεχών της (μεταξύ 5.000 και 6.000), συμπεριλαμβανομένου του υποψηφίου προέδρου για τη Δημοκρατία. Το κόμμα εξαφανίζεται.

 1990-2016. Ακολουθεί μια περίοδος όξυνσης των συγκρούσεων, με παράλληλες προσπάθειες πρόσκαιρης ανακωχής που αποτυγχάνουν. Το πρόσωπο που κατεξοχήν ενσαρκώνει την κυρίαρχη εμφυλιοπολεμική αφήγηση εναντίον του FARC είναι ο πρόεδρος Α. Uribe (2002-2010). Ηδη, το FARC ελέγχεται για συστηματικές δραστηριότητες εμπορίου ναρκωτικών, το οποίο, μετά την κατάρρευση του καρτέλ του Μεντεγίν, περνάει σταδιακά στα χέρια παραστρατιωτικών οργανώσεων.

 2016. Ο εκλεγμένος από το 2010 πρόεδρος J. S. Santos –υπουργός Αμυνας προηγούμενων κυβερνήσεων– καταλήγει, ύστερα από μυστικές διαπραγματεύσεις που ξεκινούν το 2012, σε Συμφωνία Ειρήνης με το FARC (24 Αυγούστου). Στις 2 Οκτωβρίου, σε δημοψήφισμα, η συμφωνία απορρίπτεται εντελώς οριακά, με ποσοστό 50,2%. Παρ' όλα αυτά, η Γερουσία της Κολομβίας τη θέτει σε ισχύ από τον Δεκέβριο. Εκτοτε, η Κολομβία ισορροπεί επικίνδυνα για την εφαρμογή της.

 Τέλος 2016. Ψηφίζεται ο νόμος για την αμνήστευση, σύμφωνα με τον οποίο οι πρώην αντάρτες που δεν διέπραξαν εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας (κυρίως σφαγές αμάχων) μπορούν να αμνηστευθούν. Ο αριθμός των υπό αμνήστευση πρώην ανταρτών αγγίζει το 80% του συνολικού τους πληθυσμού, δηλαδή περίπου 7.000 ανθρώπους.

*πρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας