Ενας αόρατος παράλληλος κόσμος

Τα χρηματοοικονομικά, σύμφωνα με τον Βέλγο δημοσιογράφο Μαρκ Ρος, μπορούν να αποδοθούν με τρεις κύκλους χωριστούς αλλά και σ’ επαφή μεταξύ τους. «Ενίοτε ο ένας εισχωρεί μέσα στον άλλο. Ο πρώτος αναπαριστά τον καπιταλισμό που βρίσκεται στο φως, ο δεύτερος τον σκοτεινό καπιταλισμό, ενώ ο τρίτος είναι καθαρά μαφιόζικος».

Η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών σε όλο τον κόσμο, ζώντας στη ζώνη του φωτός, δηλαδή στην επίσημη και φανερή οικονομία, εκεί που οι πολίτες εργάζονται και φορολογούνται κανονικά από τα κράτη, απλώς ψυχανεμίζεται τον κόσμο της σκιώδους οικονομίας: τον κόσμο της μεγάλης φοροαποφυγής, φοροδιαφυγής και απόκρυψης πλούτου και κερδών, σπορ στα οποία είναι πρωταθλητές μεγάλες επιχειρήσεις, πολυεθνικές, εισοδηματίες και δισεκατομμυριούχοι «επενδυτές».

Οι αποκαλύψεις των τελευταίων χρόνων μέσω διαρροών (Offshore Leaks: 2013, Lux Leaks: 2014, Swiss Leaks: 2015-Λίστα Λαγκάρντ, Panama Papers: 2016 και Paradise Papers: 2017) έδειξαν μεν το μέγεθος και την έκταση αυτών των φαινομένων, το κυριότερο συμπέρασμα όμως είναι ότι η ύπαρξη των φορολογικών παραδείσων αφορά το μείζον θέμα της εποχής μας: τις αυξανόμενες ανισότητες.

Πρόκειται για μία παράσταση κατά τη διάρκεια της οποίας τα μέλη της ελίτ του πλούτου και οι μεσάζοντες (τράπεζες, δικηγορικά γραφεία, συμβουλευτικές και ελεγκτικές εταιρείες), αξιοποιώντας τα παραθυράκια της διάτρητης διεθνούς νομοθεσίας, με ταχυδακτυλουργικό τρόπο «εξαφανίζουν» μπροστά στα μάτια μας τρισεκατομμύρια δολάρια, τα οποία μεταφέρονται σε αδιαφανείς τοποθεσίες και εξωτικούς προορισμούς.

Οι μεσάζοντες αυτοί διευκολύνουν τις λογιστικές αλχημείες κατασκευάζοντας προς όφελος των πελατών τους τα επονομαζόμενα Special Purpose Vehicles ή SPV (Οχήματα Ειδικού Τύπου), δηλαδή ένα «κενό κέλυφος», το οποίο στεγάζει ό,τι μπορεί να φανταστεί κάποιος: αεροπλάνα σε λίζινγκ, πετρελαϊκές κοινοπραξίες και όποια εταιρεία θέλει ν’ αποφύγει τη διπλή φορολόγηση.

Μετά το πέρας της συναλλαγής, το SPV αυτοκαταστρέφεται και εξαφανίζεται.

Μεγάλη ζημιά για τους πολλούς

Μία από τις κύριες λειτουργίες των φορολογικών παραδείσων είναι να υποσκάπτουν τους νόμους των άλλων χωρών.

Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της αναζήτησης και της παραμικρής «τρύπας» στο νομοθετικό τους πλαίσιο, αλλά, κυρίως, δημιουργώντας έναν (αθέμιτο) ανταγωνισμό ανάμεσα στα κράτη για το ποιο απ’ αυτά θα μειώσει περισσότερο τη φορολογία του, προκειμένου να προσελκύσει διεθνή κεφάλαια.

Οι πρώτες που πλήττονται φυσικά είναι οι αναπτυσσόμενες χώρες, όπως παρατηρεί και ο ΟΟΣΑ: η μείωση της φορολογίας μειώνει δραστικά τα κεφάλαια για σχολεία, νοσοκομεία και δημόσια αγαθά και υπηρεσίες.

Ο ανταγωνισμός αυτός υποσκάπτει και την ίδια την κυριαρχία των κρατών, στον βαθμό που αφήνει ελάχιστα περιθώρια άσκησής της σ’ ένα βασικό πεδίο όπως τα φορολογικά έσοδα. Η διεθνής φορολογική νομοθεσία σχεδιάστηκε για μία εποχή πριν από την παγκοσμιοποίηση, ενώ σήμερα οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν καταστήσει τη μεταφορά και απόκρυψη πλούτου πολύ πιο εύκολη.

Παράλληλα, η σταδιακή -από τη δεκαετία του 1980- απορρύθμιση του χρηματοπιστωτικού τομέα πολλαπλασίασε αυτές τις δυνατότητες, οι οποίες ενισχύονται και από το γεγονός της αποδυνάμωσης των ελεγκτικών μηχανισμών.

Ενα άλλο πεδίο αφορά τη διαπλοκή επιχειρηματικού και πολιτικού κόσμου, αφού οι φορολογικοί παράδεισοι αποτελούν έναν αδιαφανή αγωγό διοχέτευσης μαύρου χρήματος από τον πρώτο στον δεύτερο.

Περίπου 60 εκατομμύρια δολάρια, τα οποία ενίσχυσαν την προεκλογική εκστρατεία του Τραμπ, προήλθαν από δισεκατομμυριούχους δωρητές του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος μέσω offshore εταιρειών, όπως έδειξαν τα Paradise Papers. Και φυσικά να μην ξεχνάμε ότι μέσω αυτών των υπεράκτιων δικτύων «ξεπλένεται» και το μαύρο χρήμα από τις εγκληματικές δραστηριότητες και την τρομοκρατία (ο μαφιόζικος κύκλος).

Πώς λειτουργεί μία offshore

(Λεζάντα εικόνας): Η βάση δεδομένων των offshore, την οποία δημοσίευσε το ICIJ, μας δείχνει πώς συνδέονται μία εταιρεία (Entity) με έναν επιχειρηματία (Officer) μέσω ενός ενδιάμεσου (Intermediary) και έχει έδρα σε κάποια διεύθυνση (Address). Ολα τα παραπάνω τα ονομάζουμε κόμβους (Nodes) και συνδέονται μεταξύ τους με ακμές (Edges).

Το νόμιμο είναι και ηθικό;

Η υποφορολόγηση, η φοροδιαφυγή, η φοροαποφυγή και η απόκρυψη πλούτου δεν αποτελούν γενικώς ένα ηθικό θέμα -στον βαθμό που οι offshore δεν είναι παράνομες-, αλλά αφορούν, όπως είπαμε, τις ταξικές ανισότητες. Τα κολοσσιαία ποσά που στερούνται τα κράτη σε φορολογικά έσοδα εξαιτίας αυτών των πρακτικών καλούνται να τα πληρώσουν οι υπόλοιποι νομοταγείς πολίτες που δεν έχουν αυτές τις δυνατότητες, δηλαδή η μεσαία τάξη και κυρίως τα φτωχά νοικοκυριά.

Ετσι επιβεβαιώνεται η ρήση ότι οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Το συμπέρασμα από τις συνεχόμενες αποκαλύψεις είναι ότι μια «κοινοπραξία» κυβερνήσεων, εταιρειών και πλούσιων ατόμων συντηρεί αυτόν τον σκιώδη και δύσοσμο κόσμο κάνοντας χρήση της ελλιπούς νομοθεσίας.

Η διεθνής πίεση από τους πολίτες και τα κινήματα μπορεί να φέρει κάποια στοιχειώδη αποτελέσματα, όπως έδειξε και το παράδειγμα του Occupy Wall Street, το οποίο κατέστησε κοινό τόπο την εξίσωση 99% versus 1%.

Παράλληλα, η έρευνα της Διεθνούς Κοινοπραξίας Ερευνητών Δημοσιογράφων (ICIJ), στην οποία μετέχουν μεγάλα διεθνή ΜΜΕ, όπως o Guardian, η Monde, οι New York Times και το BBC, με αρκετό προσωπικό και σημαντικές τεχνολογικές υποδομές έδειξε ότι μπορεί και σήμερα να υπάρξει έντιμη και αποκαλυπτική δημοσιογραφία στο όνομα των πολιτών.

Οι αποκαλύψεις για τη διαφθορά και τον αμοραλισμό των οικονομικών και πολιτικών ελίτ σε μια περίοδο σκληρής λιτότητας για τους πολλούς αναδεικνύουν τις κραυγαλέες ανισότητες του αρπακτικού καπιταλισμού και την ανάγκη μιας δημοκρατικής επανάστασης για την αλλαγή του.

Η «Εφ.Συν.» υπόσχεται στους αναγνώστες της ότι θα κάνει ό,τι μπορεί -και στο μέτρο των δυνατοτήτων της- για να συμμετάσχει σ’ αυτή την προσπάθεια ερευνητικής και αποκαλυπτικής δημοσιογραφίας.

 Διαβάστε επίσης στο Θέμα της «Εφ.Συν»: • «Ολοι Μαζί Μπορούμε» με μία offshore 
• Ανεξέλεγκτοι ελεγκτές

Φίλιπ Γκοφ, καθηγητής Φιλοσοφίας: Χωρίς δημοκρατική λογοδοσία δυναμώνει ο φασισμός

ΦΙΛΙΠ ΓΚΟΦ

Ο Φ.Γκοφ συνδυάζει την ενέργεια του ακτιβιστή με την ανάλυση του θεωρητικού. Μιλά στην «Εφ.Συν.» για τη σχέση οικονομίας και ηθικής, με αφορμή τις αποκαλύψεις για την εκτεταμένη φοροδιαφυγή μέσω των εξωχώριων εταιρειών και των λογιστικών τρικ των πλούσιων και των πολυεθνικών.

• Είστε καθηγητής Φιλοσοφίας, αλλά για πολλά χρόνια διεξάγετε μία καμπάνια ενάντια στη φοροαποφυγή και στην τακτική των πλούσιων ατόμων να μεταφέρουν τις φορολογικές τους υποθέσεις από χώρα σε χώρα, προκειμένου να πληρώνουν λιγότερους φόρους. Πώς αυτό;

Η εμπλοκή μου στην πολιτική ξεκίνησε πριν από την επαγγελματική ενασχόλησή μου με τη Φιλοσοφία. Η πολιτική μου δράση σ’ αυτόν τον τομέα άρχισε το 2010 στη Βρετανία, αφού είχε ξεσπάσει η οικονομική κρίση και αφού η κυβέρνηση είχε δώσει μεγάλα ποσά για τη διάσωση των τραπεζών και είχε ξεκινήσει τις μεγάλες περικοπές.

Μετά άρχισαν οι αποκαλύψεις για την τεράστια και επιθετική φοροδιαφυγή και ο κόσμος αναρωτιόταν γιατί να γίνονται αυτές οι περικοπές στον δημόσιο τομέα. Αντιλαμβανόταν ότι τουλάχιστον θα μπορούσαν να είναι πολύ μικρότερες, εάν αντιμετωπίζαμε αυτή τη μαζική φοροδιαφυγή των πολυεθνικών εταιρειών.

Ετσι, μια αριστερή οργάνωση, η U.K. Uncut, ξεκίνησε τη δράση της εκείνη την περίοδο. Η τακτική της ήταν οι καταλήψεις γραφείων μεγάλων εταιρειών στο κεντρικό Λονδίνο, οι οποίες επιδίδονταν στη φοροδιαφυγή, κάτι που τράβαγε την προσοχή των ΜΜΕ και έφερνε το πρόβλημα μπροστά στην κοινωνική συνείδηση. Προέβαλε το πόση ζημιά γίνεται στην κοινωνία απ’ αυτές τις πρακτικές φοροδιαφυγής των μεγάλων πολυεθνικών εταιρειών.

Τον Ιούνιο του 2011 κάναμε μία μεγάλη εκδήλωση διαμαρτυρίας στη συναυλία των U2 στο Γκλαστονμπέρι, επειδή το συγκρότημα αποφάσισε να μεταφέρει τις φορολογικές του υποθέσεις στην Ολλανδία, προκειμένου να πληρώσουν μικρότερους φόρους.

Στη συνέχεια ασχολήθηκα επαγγελματικά με τη Φιλοσοφία και προσπαθώ να τα συνδυάζω και τα δύο. Μ’ ενδιαφέρουν θέματα όπως η φορολογία, η παγκοσμιοποίηση και η κοινωνική δικαιοσύνη.

• Πριν από μερικά χρόνια, όταν αποκαλύφθηκε ότι ένας Ελληνας πολιτικός διατηρούσε μια offshore εταιρεία, ο ίδιος σχολίασε πως «ό,τι είναι νόμιμο, είναι και ηθικό». Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στις οικονομικές πρακτικές και την ηθική;

Ολο και περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι το να είσαι υπεύθυνος πολίτης δεν αφορά το να είσαι προσκολλημένος στο γράμμα του νόμου και να αδιαφορείς για το πνεύμα του. Για παράδειγμα, κάποια από τα Paradise Papers αφορούσαν τρεις κωμικούς ηθοποιούς της σειράς του BBC, Μπράουνς Μπόις, οι οποίοι αμείβονται με έναν πολύ υψηλό μισθό, αλλά αποκαλύφθηκε ότι δεν πλήρωναν φόρους, αφού μετέφεραν τις αμοιβές τους σε λογαριασμούς στον Μαυρίκιο και αυτές επέστρεφαν στη Βρετανία σαν δάνεια.

Συνολικά είχαν μεταφερθεί δύο εκατομμύρια λίρες. Αυτό ήταν απολύτως νόμιμο, αλλά παραβιάζει ξεκάθαρα το πνεύμα του νόμου. Ο νόμος λέει να πληρώνεις φόρο για το εισόδημά σου.

Αυτές τις πρακτικές έχει τη δυνατότητα να τις ασκεί μόνο μια πολύ μικρή μειονότητα πλουσίων. Μπορούν δηλαδή να πληρώνουν πανάκριβους δικηγόρους και συμβούλους για τη φοροδιαφυγή. Οι πολλοί δεν μπορούν να το κάνουν, αλλά πληρώνουν τον φόρο που τους ορίζει η κυβέρνηση.

• Υπάρχουν και άλλες παράμετροι;

Ναι. Με την καμπάνια για τους U2 θέλαμε να δείξουμε τις συνέπειες αυτών των πρακτικών στον αναπτυσσόμενο κόσμο, ο οποίος χάνει κάθε χρόνο τουλάχιστον 60 δισεκατομμύρια, εξαιτίας της μεταφοράς κερδών από χώρα σε χώρα.

Ολα αυτά είναι νόμιμα, αλλά πρέπει να σκεφτούμε τη ζημιά που γίνεται στον αναπτυσσόμενο κόσμο και κυρίως στους απλούς ανθρώπους. Σίγουρα πρόκειται για ένα ηθικό ζήτημα.

• Στην πολιτική θεωρία οι Φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι το κράτος κλέβει τα λεφτά των πολιτών και ότι, τελικά, η φορολόγηση είναι κλεψιά. Είναι έτσι;

Α, έχω γράψει πολλά γι’ αυτό το θέμα και ετοιμάζω και μια νέα δημοσίευση. Οντως, το επιχείρημα αυτό έχει μεγάλη επίδραση, αλλά βασικά εμπεριέχει μεγάλη σύγχυση. Υπάρχει η αντίληψη ότι η φορολογία είναι καταναγκασμός [καταπίεση], δηλαδή το να εξαναγκάζεις τους ανθρώπους να πληρώνουν. Ομως στην πραγματικότητα αυτό δεν είναι καλό επιχείρημα, διότι όλη η αντίληψη του νόμου και της τάξης εμπεριέχει καταναγκασμό, συμπεριλαμβανομένων των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων.

Ενα πράγμα που βγαίνει από τα Paradise Papers είναι η περίπτωση της Ναμίμπια, όπου υπάρχει μια αλιευτική βιομηχανία, η οποία αποτελεί τα 2/3 της οικονομίας, αλλά μόνο το 30% των φορολογικών της εσόδων. Τα κέρδη που παράγονται σ’ αυτήν την αλιευτική βιομηχανία της Ναμίμπια μεταφέρονται σε νησιωτικές offshore και οι ντόπιοι ψαράδες ζουν σε απελπιστική φτώχεια. Τώρα, εάν προσπαθήσουν να πάρουν πίσω τα λεφτά, δεν θα τα καταφέρουν.

Ολα αυτά είναι «νόμος και τάξη», είναι καταναγκασμός. Το θέμα είναι εάν οι νόμοι έχουν δημοκρατική νομιμοποίηση και δίκαια αποτελέσματα. Δεν μπορούμε να λέμε απλώς ότι η φορολογία είναι καταναγκασμός, διότι όλος ο νόμος και η τάξη είναι καταναγκαστικά.

Η μόνη σημαντική ερώτηση είναι εάν οι νόμοι είναι δημοκρατικά νομιμοποιημένοι. Αυτό αποτελεί ένα πολύ ισχυρό επιχείρημα. Ως φιλόσοφος πρέπει να σκέφτομαι το πώς πρέπει να αλλάξει το σύστημα, αλλά και το πώς πρέπει να αλλάξουμε εμείς οι ίδιοι, καταδικάζοντας τέτοιες πρακτικές που βλάπτουν αυτές τις περιοχές.

Το θέμα δεν είναι να πληρώνουμε όσο το δυνατόν περισσότερους φόρους. Είναι να βλέπουμε τη φορολογία εντός ενός ηθικού πλαισίου, σχετικά με το πού κατευθύνονται οι φόροι. Να πηγαίνουν σε υποδομές για το κοινό. Πρέπει να αποφεύγουμε τη δημιουργία σχημάτων για τη φοροδιαφυγή, η οποία βλάπτει τόσο τη χώρα μας όσο και τον αναπτυσσόμενο κόσμο.

• Η φοροαποφυγή και η φοροδιαφυγή συνδέονται άμεσα με το σημαντικότερο πρόβλημα της εποχής μας: την ανισότητα. Η μεσαία και η εργατική τάξη καλούνται να πληρώσουν τους φόρους που δεν πληρώνουν οι πλούσιοι. Ποια είναι η ευθύνη των κυβερνήσεων και των διεθνών θεσμών;

Υπάρχουν οι αποκαλύψεις, όπως αυτές των Paradise Papers, αλλά ελάχιστη συζήτηση για το τι πρέπει να αλλάξει. Οπως είναι σήμερα η διεθνής νομοθεσία για τη φορολογία, η οποία φτιάχτηκε τη δεκαετία του 1920 από την Κοινωνία των Εθνών, προοριζόταν για έναν πολύ διαφορετικό κόσμο, πριν από την παγκοσμιοποίηση και τη δυνατότητα μεταφοράς των κερδών από τις πολυεθνικές από χώρα σε χώρα.

Σήμερα πρέπει να προχωρήσουμε σε μια ενοποίηση της φορολογικής νομοθεσίας. Το κυριότερο που χρειαζόμαστε είναι περισσότερη διαφάνεια.

• Πώς μπορούμε να πετύχουμε τη διαφάνεια, τη στιγμή που το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι ανεξέλεγκτο και ποδηγετεί τις κυβερνήσεις;

Δεν λέω ότι είναι εύκολο, αλλά βασικά πρέπει να υπάρξει ενδιαφέρον από τους απλούς πολίτες σχετικά με τις αναγκαίες αλλαγές, προκειμένου να κινηθούν και οι πολιτικοί. Οι διεθνικοί οργανισμοί, όπως η Ε.Ε., μπορούν να επιφέρουν αρκετή πρόοδο. Ο οικονομολόγος Τομά Πικετί έχει κάνει αρκετά σημαντικές προτάσεις για το τι μπορεί να κάνει η Ε.Ε. ώστε να πετύχει τη λογοδοσία του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού.

Πρέπει να υπάρξει μία σταθερή φορολογική βάση δεδομένων. Αυτό ξεκίνησε το 2013, αλλά στη συνέχεια μπλοκαρίστηκε από χώρες που εμπλέκονται στη φοροδιαφυγή, όπως η Βρετανία. Πρέπει να αντιληφθούν οι άνθρωποι ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την Ε.Ε. γι’ αυτόν τον σκοπό.

Φυσικά πρόκειται για ένα περίπλοκο θέμα. Η παγκοσμιοποίηση δεν λειτουργεί προς όφελος των απλών ανθρώπων στις πιο πλούσιες χώρες και γι’ αυτό ψηφίζουν υπέρ ακραίων πολιτικών, όπως ο Ντόναλντ Τραμπ, ή υπέρ ακραίων κομμάτων στην Ευρώπη. Πρέπει να πείσουμε τους πολίτες ότι η λύση είναι να επιβάλουμε τη δημοκρατική λογοδοσία στον παγκόσμιο καπιταλισμό, όπως κάναμε μετά τον πόλεμο.

Χρειαζόμαστε νέες συνθήκες σαν του Μπρέτον Γουντς, οι οποίες έφεραν κοντά τα έθνη και επέβαλαν συμφωνίες που ρύθμιζαν τον καπιταλισμό. Αυτό έφερε τη χρυσή τριακονταετία, κατά την οποία οι άνθρωποι έγιναν πιο πλούσιοι και πιο ίσοι. Αυτό το όραμα χρειαζόμαστε. Εάν δεν το καταλάβουμε, θα έχουμε περισσότερους φασίστες στα Κοινοβούλια.

• Πώς μπορεί να αλλάξει η νοοτροπία των πολιτών;

Χρειαζόμαστε γι’ αυτό και μια πολιτισμική αλλαγή. Πρέπει να βλέπουμε τη φοροδιαφυγή σαν κάτι το ντροπιαστικό, όπως αντιμετωπίζουμε κάτι το ρατσιστικό ή το ομοφοβικό. Χρειάζεται μια πολιτισμική αλλαγή, να νιώθουμε ντροπή για τη φοροδιαφυγή. Χρειάζεται βούληση για την αλλαγή των νόμων.

Πριν από είκοσι χρόνια οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονταν καθόλου τη φοροδιαφυγή σαν ένα ηθικό θέμα. Τώρα όμως, με όλες αυτές τις διαρροές και τις αποκαλύψεις, τα πράγματα αρχίζουν και αλλάζουν. Θεωρούν ότι προκαλεί μεγάλη ζημιά, διότι αποτελεί τεράστια πηγή ανισοτήτων. Είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε το μέγεθός της, εξαιτίας της μυστικότητας που επικρατεί.

Το Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια την εκτιμά περίπου στα 350 δισεκατομμύρια μόνο από τους έξι ευρωπαϊκούς φορολογικούς παραδείσους. Αρα πρωταρχικά έχει να κάνει με τη διαφάνεια και με τη δημιουργία παγκόσμιας φορολογικής νομοθεσίας.

 Ποιος είναι

Είναι αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας στο Κεντροευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης, με βασικό αντικείμενο τα φαινόμενα της συνείδησης και του εγκεφάλου. Το βιβλίο του «Consciousness and fundamental reality» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Oxford University Press. Για τα θέματα της φοροδιαφυγής συνεργάζεται με το Tax Justice Network και αρθρογραφεί σχετικά στην εφημερίδα Guardian. 

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας