Ελληνικό πεζογραφικό ψηφιδωτό 2017

dromos.jpg

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΙΤΤΑΣ

Προτάσεις, επισημάνσεις, ταξινομήσεις, διαθέσεις

Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας (Αρης Στυλιανού) και ξένης λογοτεχνίας (Αννα Στασινού) του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν στις Ιδέες (από τον δοκιμιογράφο και κριτικό λογοτεχνίας Κώστα Καρακώτια), στην ελληνική πεζογραφία (από τον φιλόλογο και κριτικό λογοτεχνίας Αριστοτέλη Σαΐνη) και στην παιδική λογοτεχνία (από τη συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας και δασκάλα δημιουργικής γραφής Ελένη Σβορώνου).

Το τρίπτυχο αφιέρωμα στα βιβλία που διακρίναμε για την απερχόμενη χρονιά θα ολοκληρωθεί την επόμενη βδομάδα με την ποίηση και το νεοελληνικό δοκίμιο και μελέτες, αλλά και με μια έκπληξη που αναμένει τους αναγνώστες μας, οι οποίοι, εκτός από κριτική πυξίδα, αναζητούν στο βιβλιοφιλικό μας ένθετο και λογοτεχνική απόλαυση. Σήμερα, κοσμούν τις σελίδες, φωτογραφίες της Καλλιόπης Ασαργιωτάκη, του Κωνσταντίνου Πίττα και του Ακη Παπαντώνη.

ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Λ ο γ ο τ ε χ ν ί α

Ποικιλία μορφικών επιλογών, τολμηροί πειραματισμοί, αξιοπρόσεκτες πρώτες εμφανίσεις. Το μυθιστόρημα αγωνίζεται, το διήγημα αντέχει, η νουβέλα ανθεί, το μικροδιήγημα (που συλλαμβάνεται ή τεστάρεται στο διαδίκτυο πριν μεταφερθεί στο χαρτί) αυξάνεται, η λογοτεχνία τεκμηρίων επιμένει, το αστυνομικό αφήγημα συνεχίζει ακάθεκτο. Η κρίση, μόνιμα εγκατεστημένη στο σκηνικό, δέχεται ευθείες βολές από την Ιστορία και πλάγιες από το φανταστικό ή το παράδοξο. Οσοι την κοίταξαν κατάματα αποσύρονται προς το παρόν ή αλλάζουν οπτική και είδος. Να ίσως μερικές από τις πρώτες παρατηρήσεις που θα μπορούσε να διακινδυνεύσει κανείς, την ώρα που η κορύφωση του εκδοτικού ρυθμού ακόμα διαμορφώνει τον πεζογραφικό χάρτη της χρονιάς που φεύγει.

Η Αλκη Ζέη συνέχισε με μολύβι Φάμπερ Νο 2 την εξομολογητική της αυτοβιογράφηση («Πόσο θα ζήσεις ακόμα, γιαγιά;», Μεταίχμιο), η Ζυράννα Ζατέλη αποκάλυψε τις ονειρικές πηγές του δικού της μαγικού ρεαλισμού («Τετράδια ονείρων», Καστανιώτης) και η Ερση Σωτηροπούλου μέσα από την ηλεκτρονική αλληλογραφία ενός ζευγαριού μάς έδωσε σε μια τολμηρή αυτομυθοπλασία όψεις του εργαστηρίου κυοφορίας του αμέσως προηγούμενου, «καβαφικού» βιβλίου της («Μπορείς;», Πατάκης).

Ο Δημήτρης Νόλλας ολοκλήρωσε την τριλογία του οδηγώντας την ιστορία του σε μια αποκαλυπτική σκηνή στην Αθήνα της κρίσης («Ο κήπος στις φλόγες», Ικαρος) και ο Θανάσης Βαλτινός επέστρεψε μ’ ένα βιβλίο που θα μπορούσε να θεωρηθεί «βαθεία» δομή της πεζογραφίας του: ένα υβρίδιο στηριγμένο σε ένα τυπωμένο και ένα ηχογραφημένο τμήμα («Ημερολόγιο της Αλοννήσου», Εστία).

Πίσω στη θαυμαστή δεκαετία του 1960 με το νέο βιβλίο του Γιάννη Ξανθούλη, όπου το χαρισματικό παιδί του τίτλου ανδρώνεται στο αντινομικό περιβάλλον της ελληνικής επαρχίας («Εγώ ο Σίμος Σιμεών», Διόπτρα).

Αλληγορίες και ανθρωποφάγοι έρωτες

Ο Δημήτρης Σωτάκης υπογράφει μια εμμονική εσωτερική ιστορία για την… κανιβαλική αγάπη («Ο κανίβαλος που έφαγε έναν Ρουμάνο», Κέδρος), ο Θανάσης Χειμωνάς ένα γκροτέσκο μυθιστόρημα με επίκεντρο τον ψυχισμό ενός αθώου ήρωα σ’ ένα διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα («Παραφροσύνη», Πατάκης) και ο Αλέξης Σταμάτης μια αλληγορική ιστορία: στον απόκοσμο τελευταίο σταθμό της περιοδείας ενός θιάσου, η τέχνη θα συγκρουστεί με αρχέγονες δυνάμεις («Μοτέλ Μορένα», Καστανιώτης).

Ο Κωνσταντίνος Τζαμιώτης μέσα από μια ερωτική ιστορία ιδωμένη και από τις δύο πλευρές αναδεικνύει τα αδιέξοδα της ανθρώπινης κατάστασης στην προσπάθεια κατάκτησης ενός επαρκούς εαυτού σε σχέση με τον κόσμο («Ισως την επόμενη φορά», Μεταίχμιο). Με το κατακτημένο ύφος του, γεμάτο αλλεπάλληλα εύστοχα εκφραστικά τεχνήματα και απόηχους από «Ζιλ και Τζιμ» και Ρεμόν Ραντιγκέ, επιστρέφει ο Χρήστος Αγγελάκος: τα παιδιά του δάσους που δεν έκανε η Λουκία στο δεύτερο μυθιστόρημά του τώρα ωριμάζουν, ερωτεύονται εαυτούς, αλλήλους και τρίτους («Ψεύτικοι δίδυμοι», Μεταίχμιο).

Στις ατραπούς της Ιστορίας

Ο Κοσμάς Χαρπαντίδης υπογράφει ένα πολιτικό μυθιστόρημα για την κατασκευή της μνήμης για την ιστορία μιας ακροδεξιάς αντάρτικης ομάδας της Ανατολικής Μακεδονίας («Το άκυρο αύριο», Πόλις), η Σοφία Νικολαΐδου ξαναπιάνει νήματα παλαιότερων βιβλίων της αντιπαραβάλλοντας την εποχή του Μεγάλου Πολέμου με τα capital controls («Στο τέλος νικάω εγώ», Μεταίχμιο), ενώ, στη δεύτερη εμφάνιση της Βίκυς Τσελεπίδου, η οδυνηρή ενηλικίωση της αφηγήτριας καθρεφτίζεται στο οικογενειακό χρονικό μιας εκτοπισμένης οικογένειας, θύματος της ανταλλαγής των πληθυσμών («Αλεπού, αλεπού, τι ώρα είναι», Νεφέλη). Ντοκουμενταρισμένο μυθιστόρημα, συγκροτημένο από γεγονότα και το «Τυχερό» (Πατάκης) του Κώστα Καβανόζη: μια αληθινή τραγική ιστορία που ξεκινά από την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης και διασχίζει την ταραγμένη μεταπολεμική εποχή, με επίκεντρο το πρώτο θανατηφόρο ατύχημα της Ολυμπιακής.

Η Σώτη Τριανταφύλλου, αναζητώντας αναλογίες με την εποχή μας, καταδύεται στον ταραγμένο αγγλικό 17ο αιώνα γράφοντας ένα περιπετειώδες αναστοχαστικό αφήγημα («Το τέλος του κόσμου σε αγγλικό κήπο», Πατάκης) και η Αργυρώ Μαντόγλου αντιπαραθέτει τη ζωή ενός μοντέλου του Ρέμπραντ με την περιπέτεια μιας πόρνης στο σύγχρονο Αμστερνταμ («Σώμα στη βιτρίνα», Μεταίχμιο).

Ειδολογικοί πειραματισμοί

Καταπίνοντας τις νόρμες πολλών ειδών, ο Νίκος Μάντης στήνει μια φυγόκεντρη πολυφωνική μυθιστορηματική σύνθεση με λαβυρινθώδη δομή. Βιβλιοφιλικός εφιάλτης, υπαρξιακό θρίλερ και πολιτικό μυθιστόρημα ταυτόχρονα, το βιβλίο του «Οι Τυφλοί» (Καστανιώτης) υιοθετεί μια «παρανοϊκή» οπτική στα χνάρια του Πίντσον και του Εκο, για να «διαβάσει» τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα σε μια ιστορία που ξεκινά και εκβάλλει στην πλατεία Συντάγματος των Αγανακτισμένων.

Αξίζουν την προσοχή μας και οι τολμηρές επανεμφανίσεις: ο πολυπρισματικός ρεαλισμός στο «Ab Ovo» (Ποταμός) του Θανάση Σταμούλη, η ιλιγγιώδης διακειμενική κατασκευή του Σωφρόνη Σωφρονίου («Αργός σίδηρος», Αντίποδες) και το μετανεωτερικό παλίμψηστο χρονικό του Κυριάκου Μαργαρίτη με πρωταγωνιστή τον «υπαρξιακό ντετέκτιβ» Αρσένιο Θησέα («Κρόνακα», Ικαρος).

Στο επιστολικό είδος δοκιμάζεται και πάλι ο Αποστόλης Αρτινός θέτοντας ερωτήματα για τη γραφή και τη μυθοπλασία με αφορμή την αλληλογραφία δύο αδελφών κατά τη δεκαετία του 1930 («Αγαπημένη μου Lyda», Κριτική). Επιστολικό μυθιστόρημα με γλωσσοκεντρική συνειρμική αφήγηση, υποδόρια ειρωνεία και μπουρλέσκ εκτροπές και το «Λευκό από χθες» (Σμίλη) της Ιφιγένειας Σιαφάκα.

Το είδος της εναλλακτικής ιστορίας ακολουθεί ο Δημήτρης Μπελαντής εξετάζοντας την πιθανότητα διαδοχής του Λένιν από τροτσκιστικές δυνάμεις και την αντίδραση του φυλακισμένου σε γκουλάγκ Στάλιν («Ο Στάλιν στην Κολιμά», Τόπος).

Στη φόρμα της νουβέλας

Η Ρέα Γαλανάκη επιστρέφει στις απαρχές της πεζογραφίας της και, με όχημα τον γλύπτη Χαλεπά και τη μυθική Αριάδνη, λοξοκοιτάει την τέχνη της όπως φαίνεται στο στοχαστικό επίμετρο του τόμου («Δύο γυναίκες, δύο θεές», Καστανιώτης).

Ολόθερμη αφήγηση, όπου η διακειμενική εξακτίνωση συναντά τη «σωματοποίηση» της γραφής στην τρίτη στη σειρά νουβέλα του Αχιλλέα Κυριακίδη με θέμα τη ζωή του Μαρτινιανού Σταύρου, τα πάθη του σώματός του και την αναζήτηση μιας ξεχασμένης γλώσσας στα βάθη των Βαλκανίων («Το σώμα», Πατάκης).

Η θαυμαστή γέννηση ενός μικρόσωμου κοριτσιού προσφέρει σε μια φοβισμένη μετανάστρια καταφυγή στο παραμύθι κι ένας προϊστορικός άνθρωπος, στην προσπάθειά του να επιβιώσει, ψηλαφίζει το αξεδιάλυτο κουβάρι του αινίγματος του κόσμου στις δύο «μυθολογικές» νουβέλες του Μιχάλη Μακρόπουλου («Τότσηγια και Ω’μ», Κίχλη).

Ο λόγος για τη σύγχρονη αγωνία, με αφετηρία την οδύσσεια μιας ομάδας μεταναστών, συναντά την παραμυθητική αφήγηση που εκβάλλει εφιαλτικά στην καρδιά του σκότους της σύγχρονης Ευρώπης στο τρίτο βιβλίο του Νίκου Ξένιου («Το κυνήγι του βασιλιά Ματθία», Κριτική).

Εμφυλοι προβληματισμοί με επίκεντρο τη συνειδητοποίηση της γυναικείας ταυτότητας στην αποσπασματική αφήγηση της Μαρίας Φακίνου («Ανατομία κόρης», Αντίποδες), δραματικό βάθος στην προσέγγιση των γεγονότων του 1963 στην Κύπρο μέσα από τον γυναικείο ψυχισμό στη δεύτερη εμφάνιση της Κύπριας Κωνσταντίας Σωτηρίου («Φωνές από χώμα», Πατάκης), ενώ η άμπωτις και η παλίρροια της πίστης πνίγουν την ηρωίδα στον ασθματικό, «σωματικό» μονόλογο της Τζούλιας Γκανάσου («Γονυπετείς. Μια πορεία προς την αρχή», Γκοβόστης).

Συλλογές διηγημάτων

Ο Σωτήρης Δημητρίου προσθέτει νέες ψηφίδες στην ατέλειωτη ανθρώπινη κωμωδία που χτίζει με επιμονή χρόνια τώρα («Θάμπωσε ο νους», Πατάκης) και ο Τάσος Γουδέλης εμπλουτίζει τις εικαστικές, ποιητικά αφαιρετικές και πάντα υποβλητικές ψυχογραφίες του με αποσπασματικά ημερολόγια και αφορισμούς («Απόσταση αναπνοής», Πατάκης).

Επιδέξιοι αφηγηματικοί χειρισμοί, γερές δόσεις σαρκασμού και χιούμορ, σχεδόν υπερρεαλιστικές επιθέσεις στο ασήμαντο και το καθημερινό και οι σχεδόν ηθογραφικές στην αφετηρία τους ιστορίες μεταμορφώνονται σε συγκλονιστικά διηγήματα μεγάλης εσωτερικής έντασης, επιβεβαιώνοντας τη μαγική δεξιοτεχνία του Γιώργου Σκαμπαρδώνη («Ντεπό», Πατάκης).

Ο Χρήστος Οικονόμου εμπλουτίζει με διακριτικές πινελιές φανταστικού τον σκληρό ρεαλισμό των προηγούμενων βιβλίων του («Οι κόρες του ηφαιστείου», Πόλις), ενώ το αλλόκοτο εγκαθίσταται στην… κανονικότητα της κρίσης στα εστιασμένα στον αχανή ένδον κόσμο του ανθρώπινου μυαλού διηγήματα του Διονύση Μαρίνου («Οπως και αν έρθει αυτό το βράδυ», Μελάνι). Υπαρξιακές φέτες ζωής που δομούνται γύρω από αποκαλυπτικές στιγμές με ψιμυθιωμένη ρητορική στην αρτιότερη συλλογή του Σπύρου Γιανναρά που επιμένει στο διήγημα («Τη μέρα που θα σηκωνόμουν να χορέψω», Αγρα).

Με κόκκινο νήμα το τραύμα και τη διαχείρισή του, η Ελισάβετ Χρονοπούλου πηγαινοέρχεται από το σήμερα στην Κατοχή, σ’ έναν συνεχή οδυνηρό κύκλο που δοκιμάζει τις αντοχές της «ανθρωπινότητας» μας («Ο έτερος εχθρός», Πόλις). Υψηλής θερμοκρασίας ερωτικά διηγήματα οι «Ομορφοι έρωτες» (Πατάκης) του Ιάκωβου Ανυφαντάκη και καλειδοσκοπικές οι «Ιστορίες του Βαρθολομαίου Ολίβιε» (Ποταμός), ετερώνυμου του Δημήτρη Καρακίτσου.

Ταξιδιωτικές σελίδες

Ενδιαφέρουσες φέτος και οι εκδοχές του ταξιδιωτικού αφηγήματος: από τον στοχαστικό «Ινδικοπλεύστη» (Κέδρος) του κοσμοπολίτη «παρατηρητή-αναγνώστη» Γιώργου Βέη, στις εσωτερικές αισθαντικές αφηγήσεις της Νίκης Τρουλλινού («Με θέα στο Λεβάντε», Κέδρος) και από τις ταξιδιωτικές εμπειρίες της Λένας Διβάνη («Τι έμαθα περπατώντας στον κόσμο», Καστανιώτης), στην περιήγηση του Νίκου Μπακουνάκη στην καθημερινότητα της αμερικανικής μεγαλούπολης («Ταξίδι στη Νέα Υόρκη», Πόλις) ή τις μικρές, με το βλέμμα στην επιστροφή, ιστορίες του Θοδωρή Γκόνη («Εφτά λευκά πουκάμισα», Αγρα).

Νουάρ αποχρώσεις

Ενδεικτική της γοητείας που ασκεί, πλέον, το είδος είναι η μεταπήδηση στο αστυνομικό καταξιωμένων πεζογράφων. Η Ισμήνη Καπάνταη στρέφει την ασκημένη ιστορική της ματιά στην ευμάρεια της δεκαετίας του ’90 που προοιωνιζόταν την κρίση της σήμερον («Αστική οικεία στο Χαλάνδρι», Ικαρος) και η Τατιάνα Αβέρωφ αλλάζει είδος αλλά όχι και τόπο, αφού το «Εγκλημα στον Παράδεισο» (Μεταίχμιο) συγκλονίζει μια μικρή ορεινή κοινότητα της Ηπείρου.

Το πρώτο βήμα…

Η επιστροφή στον γενέθλιο τόπο γίνεται αφορμή για ένα εσωτερικό ταξίδι στην παιδική ηλικία, στο «μουσικότροπο» «Οστινάτο» (Πατάκης) της Μαριάνας Ευαγγέλου, ενώ η πολύτροπη αυτοβιογραφική αφήγηση ενός Ελληνα μετανάστη στην Αυστραλία απογειώνεται μυθοπλαστικά στο «Walkabout» (Εξάρχεια) του Τάκη Κατσαμπάνη.

Η οξυμένη ακοή ενός άτολμου ανθρώπου αφουγκράζεται τους θορύβους της πόλης και τις ζωές των άλλων, αναζητώντας την ηρωική έξοδο από τη μετριότητα της καθημερινής ζωής, στο πρωτότυπο «Καρμπόν» του Γιώργου Κούβα (Κίχλη), κωμικοτραγικό σχόλιο στην έννοια της ταυτότητας.

Με θέμα τη μητρική διεργασία του πένθους για την απώλεια του ίδιου της του παιδιού, η Μαρία Τσιμά στήνει μια εσωτερική, γλωσσικά εκλεπτυσμένη νουβέλα («Το λιθόστρωτο», Στερέωμα), ενώ με έναν οργισμένο μονόλογο που συνομιλεί με το ρεπορτάζ και το δοκίμιο αντιδρά η Αντζη Σαλταμπάση στη φρίκη της Ιστορίας («Μπερλίν», Πόλις).

Αισθαντική παπαδιαμαντική πατίνα στο «Η Μακρυγυαλού και άλλες ιστορίες» (Εντευκτήριο) της Κατερίνας Παναγιωτοπούλου. Δεκαέξι καθημερινές ιστορίες τυχαίων ανθρώπων που σέρνουν τα φοβισμένα βήματά τους στον απορφανισμένο αστικό ιστό, στο «Μπλε υγρό» (Πόλις) της Βίβιαν Στεργίου, και σπονδυλωτή συλλογή με ήρωες ταλαιπωρημένους Αθηναίους του μετρό ένα ζεστό καλοκαίρι της κρίσης οι είκοσι τέσσερις αλληλοδιαπλεκόμενες ιστορίες στο «24» (Πατάκης) του Γιάννη Γορανίτη. Ελλειπτικές ατμοσφαιρικές αφηγήσεις στα όρια του ρεαλισμού από τη Νάσια Διονυσίου («Περιττή ομορφιά», Ροδακιό) και ανατρεπτικά τα ημιφανταστικά κείμενα του Κώστα Βράχνου («Πρώτα ο Θεός», Νεφέλη).

Ο Χριστόφορος Τσαπραΐλης μπολιάζει την ποπ λογοτεχνία τρόμου στις λαογραφικές παραδόσεις («Παγανιστικές δοξασίες της θεσσαλικής επαρχίας», Αντίποδες), ο Αντώνης Γιαννακός εισέρχεται στον χώρο του αστυνομικού μ’ ένα ντοκουμενταρισμένο ιστορικό μυθιστόρημα για την Αθήνα του 1936 («Τέσσερις βολικοί θάνατοι», Κέδρος) και η Μαρία Διονυσίου υπογράφει (στη μνήμη του Ζαν Ζενέ) ένα τολμηρό ερωτογράφημα για την εκτός ορίων επιθυμία, κεντώντας πάνω στην ιστορία δύο υπηρετριών μιας εύπορης οικογένειας («Φαρμακομούνα», Τόπος).

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας