«Εκθεση για τους (Ελληνες) τυφλούς»

grafiti.jpg

Μ. ΦΑΪΣ

Από τον πρώτο ντετέκτιβ της λογοτεχνίας με το όνομα Οιδίπους μέχρι τον Οργουελ της «Χώρας των τυφλών», τον Σάμπατο του «Περί ηρώων και τάφων» ή τον Σαραμάγκου της «Τυφλότητας» και, φυσικά, τον Μπόρχες της «Βιβλιοθήκης της Βαβέλ», η τυφλότητα αποτελεί ταυτόχρονα δωρεά και πλήγμα, συχνή μεταφορά της ατομικής και της συλλογικής τύφλωσης μέσα στον λαβύρινθο της τέχνης ή της παράλογης ανθρώπινης κατάστασης.

Νίκος Α. Μάντης «Οι τυφλοί» Μυθιστόρημα Καστανιώτης, 2017 Σελ. 598 |
Οσο για τα καθ’ ημάς, αρκεί να θυμίσω τον τρόπο με τον οποίο οι γκροτέσκες σκηνές στα γραφεία του «Φάρου των τυφλών» αποτελούν το πυρηνικό κέντρο της εξπρεσιονιστικά σκοτεινής «Αντιποίησης αρχής» του Αλέξανδρου Κοτζιά (1996), ενός συγγραφέα που κατά δήλωσή του θαυμάζει ο Μάντης.

Κάπως έτσι νομίζω ότι προκύπτει αυτός ο τυφλός λαβύρινθος των εξακοσίων σελίδων, ένα ψηφιδωτό ασθματικών ιστοριών που δένονται μεταξύ τους όπως γίνεται στα ψυχεδελικά οράματα ή τα όνειρα, νυχτερινά και ενύπνια, ένα matrix μικροϊστοριών που τρέχουν παράλληλα ή συντήκονται, καθώς από κεφάλαιο σε κεφάλαιο τα χαρτιά ξαναρίχνονται και τα ερωτήματα πολλαπλασιάζονται. Πού σταματά η μυθοπλασία και πού αρχίζει η (όποια) πραγματικότητα; Ποιος γράφει τι;

Το καυτό καλοκαίρι του 2011, ο Ισίδωρος, μέλος μιας μποέμ παρέας ημιαπασχολούμενων νεολαίων της πλατείας Εξαρχείων, αναζητά τη Σοφία, την κοπέλα την οποία έχει μόλις ερωτευτεί, στους δρόμους της ταραγμένης Αθήνας των «Αγανακτισμένων», με τη βοήθεια του μυστηριώδους Κλεάνθη, πρώην λογοκριτή της χούντας και νυν ερασιτέχνη συλλέκτη στοιχείων και… φύλακα του «Βιβλίου των Πάντων».

Στο μέσο της τραγελαφικής δικτατορίας των συνταγματαρχών, τον Απρίλιο του 1972, ένας νεαρός εύζωνας, μια «ζωντανή ενσάρκωση», δηλαδή, «της ίδιας της σημαίας», προικισμένος με τηλεπαθητικές ικανότητες, συμμετέχει σε μια θεατρική παράσταση με τίτλο «Ελληνικό κλέος», αλλά και στις επετειακές εκδηλώσεις στο Καλλιμάρμαρο, πριν χαθεί, υπό την επήρεια ναρκωτικών, σε μυστηριώδεις τελετές στην υπόγεια Αθήνα.

Καλοκαίρι του «σοσιαλιστικού» 1985, όταν ήδη τα εκρηκτικά ελλείμματα προοιωνίζονταν την πτώχευση της χώρας, σ’ ένα νησί των Κυκλάδων με πολλά χαρακτηριστικά της Νάξου, ένας Ελληνοαμερικανός διερευνά τον αιφνίδιο θάνατο του πατέρα του σε μια αναζήτηση όπου η ψυχεδέλεια και η αριστερή βία μπλέκονται αξεδιάλυτα, ενώ η τύφλωση διαδίδεται σαν ιός…

Πώς μπορούν να συνδέονται αυτές οι φαινομενικά ασύμβατες ιστορίες αναζήτησης που μας οδηγούν στο κέντρο του Λαβύρινθου και κάποια στιγμή στα σπλάχνα της πόλης, εκεί όπου εγκαταβιούν οι Τυφλοί; Πώς θα επιστρέψουμε στην επιφάνεια; Τι θα μεσολαβήσει ώς την έξοδο, κάποια μέρα επικίνδυνα κοντά μας; Τι σχέση μπορεί να έχει ο Μινώταυρος με τον Μπάτμαν;

Πώς εμπλέκεται η οργάνωση «Ροδάμανθυς» με τη ναζιστική οργάνωση «Διπλός Πέλεκυς» που ετοιμάζεται να μπει στο Κοινοβούλιο και ποιος ο ρόλος σκοτεινών κρατικών υπηρεσιών; Τι σχέση έχει η αβάσταχτη καθημερινότητά μας με διεθνείς πλεκτάνες; Ποιος είναι επιτέλους ο υπάλληλος του ΔΝΤ που βρίσκεται απαγχονισμένος στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του, στις 12 Ιουνίου 2015;

Και ενώ οι δρόμοι γίνονται αντικείμενο εντατικής μελέτης και οι τοίχοι περιέχουν μυστικές γραφές, η αφήγηση στήνει διαρκώς αντικριστά κάτοπτρα. Αναξιόπιστοι αφηγητές με πολλαπλά φίλτρα πληροφορίας, αλλαγές προσώπου και οπτικής, λογικά άλματα, ιλιγγιώδεις μεταλήψεις.

Πρωταγωνιστής αναδεικνύεται η μητροπολιτική Αθήνα, η οποία, με το συνεχώς επεκτεινόμενο αρτηριακό της σύστημα, αποτελεί «έναν κολοσσιαίο εγκέφαλο από μπετόν, χώμα, γλίτσα και άσφαλτο που μέσα του συνωστίζονται οι άνθρωποι με την ίδια συχνότητα που συνωθούνται οι φευγαλέες σκιώδεις σκέψεις μες στο κεφάλι ενός παρανοϊκού» (σ. 214), ενώ ένας «υποσυνείδητος Αμαζόνιος», η στάθμη του οποίου ανεβαίνει συνεχώς επικίνδυνα, βρέχει τα πόδια των χαρακτήρων που μπορούν «να αφουγκραστούν το μυστικό του κελάρυσμα».

Η κρίση και η επικαιρότητα, η Ιστορία (από τον Εμφύλιο στις μέρες μας) και η μυθολογία (από τον Θησέα στον Δαίδαλο), ο κινηματογράφος (από τη «Λούλου» στο «Apokalypto») και το νουάρ, η τεχνολογία και η ψυχεδέλεια, το διαδίκτυο, οι αστικοί μύθοι, η λογοτεχνία (από τον Ντοστογιέφσκι στον Ελύτη και τον Σικελιανό) και η παραλογοτεχνία του φανταστικού, το περιπετειώδες μυθιστόρημα αναζήτησης ή διαμόρφωσης, ή το μεταμοντέρνο μυθιστόρημα (από τον Γκριγέ στον Πίντσον, τον Μπολάνιο και τον Γκέιμαν), ένα τεράστιο διακειμενικό δίκτυο υψηλής και χαμηλής κουλτούρας, όλα συνεισφέρουν ισόποσα στη δημιουργία ενός γιγαντιαίου, κλειστοφοβικού λαβύρινθου, στις ελικοειδείς στροφές του οποίου παγιδεύεται αναγκαστικά η ανάγνωση.

«Προθάλαμος», «Πλέγμα», «Κέντρο», «Πλέγμα», «Σύντομο Μουσικό Διάλειμμα», «Μίτος» και «Εξοδος» τιτλοφορούνται οι επτά ενότητες ενός κειμενικού λαβύρινθου που δομείται και αποδομείται κατά βούληση, εξαντλώντας στο έπακρο τις φαντασιακές του δυνατότητες. Στο κέντρο του ελλοχεύει η τρέλα, στην έξοδο η αναπόφευκτη ανθρώπινη συνθήκη.

Φυσικά, ο αναγνώστης μπορεί να στρίψει τη βίδα σε κάθε ενότητα και να δοκιμάσει πιθανές υποδοχές των ερμηνειών του σε κάθε δυνατό συνδυασμό.

Ούτως ή άλλως, είναι ένα βιβλίο που πρέπει να ξαναδιαβαστεί, καθώς ο αναγνώστης οφείλει να περιπλανηθεί με κάθε τρόπο στο ερμηνευτικό δάσος της πολυεπίπεδης αφήγησης, όπως περίπου σχολιάζει εις εαυτόν και ένας χαρακτήρας εντός του μυθιστορήματος, «αναζητώντας το αποφασιστικό νήμα που όπως το στημόνι με το υφάδι δένει τα διάσπαρτα κομμάτια της θραυσματικής σου συνείδησης και της χαρίζει κάποιον ειρμό, μια συνοχή, που ενδεχομένως να υπονομεύει την αυξανόμενη υποψία σου ότι τα πάντα οφείλονται στη δική σου παράνοια».

Η διαπλοκή των ενοτήτων αποτελεί φυσικά το «κλειδί» για την κατανόηση του μυθιστορήματος, το οποίο είναι διάσπαρτο με ενδείξεις. Αρκεί να ακολουθήσει κανείς τις ρητές αναφορές σε συγγραφείς και βιβλία. Το «Τούνελ» του Σάμπατο εμφανίζεται στις πρώτες σελίδες, πολύ κοντά στο όνομα του τυφλού βιβλιοθηκάριου που επανεμφανίζεται στην ενότητα «Σύντομο Μουσικό Διάλειμμα».

Εκεί, ένας χρήστης με το ψευδώνυμο Jorge Luis παρεμβαίνει καίρια και καθοριστικά σε μια συζήτηση ενός διαδικτυακού thread σχετικά με τη σχέση της σκηνής του πανκ και των σκίνχεντ κατά τις δεκαετίες του ’80 και του ’90, την οποία έχει ξεκινήσει ο χρήστης με το κωδικό όνομα «al Mutasim».

Θυμίζω ότι οι λιγοστές κριτικές του βιβλίου τού δικηγόρου Μιρ Μπαχαντούρ Αλί με τον τίτλο «Η πορεία προς τον Αλ Μουτάσιμ» που φαντάζεται για μας ο Μπόρχες, επισημαίνουν την «αστυνομική πλοκή του έργου και το μυστικιστικό του undercurrent», καθώς πρόκειται για ένα ταξίδι αναζήτησης, ένα παιχνίδι με κινούμενους καθρέφτες και αμφίβολες αναλογίες που μπορεί να σημαίνουν την ταυτότητα του αναζητούμενου και του αναζητητή…

Οπως και να ’χει, αυτό το καταχθόνιο ταξίδι στην άκρη της νύχτας, το οποίο μπορεί να ξεκινά με την αναζήτηση της Σοφίας (Λούλου) αλλά καταλήγει στην αποκάλυψη της ίδιας της φρίκης (σ. 586), μιλά επίσης με πολιτικό τρόπο για τη συλλογική ελληνική τύφλωση.

Ζώντας εξακολουθητικά «με την εντύπωση ενός γοητευτικά φριχτού εμφράγματος» μέσα σε μια ατμόσφαιρα που θυμίζει τις τελευταίες στιγμές «ενός θνήσκοντος κόσμου» αρνούμαστε να κοιτάξουμε «κατάματα τη φθορά μας» (σ. 337).

Μόνο μια σχεδόν «παρανοϊκή» οπτική (θα έλεγε ο Τζέιμσον), μια θεωρία συνωμοσίας σφηνωμένη στο κεφάλι μας, όπως η παρανοϊκή λεξαριθμική του Ισίδωρου, όπως η υπερμηνεία της Οιδίπας του Πίντσον ή το «πιστεύω» («tout se tient») του Μπέλμπο στο «Εκκρεμές του Φουκό» του Εκο, μας επιτρέπει να «διαβάσουμε» τον κόσμο και τον εαυτό μας.

Δεν ξέρω ποια θα είναι η υποδοχή του βιβλίου. Εγώ, πάντως, δεν μπορώ παρά να βγάλω το καπέλο στον Μάντη και, όπως ο Μπόρχες μετά την ανάγνωση της «Πορείας προς τον Αλ Μουτάσιμ», να αναφωνήσω ότι ο συγγραφέας της βραβευμένης «Αγριας Ακρόπολης» (2013) και του «Πέτρα Ψαλίδι Χαρτί» (2014), στην τέταρτη μυθιστορηματική του κατάθεση «είναι ανίκανος να αποφύγει τον πιο χοντροειδή από τους πειρασμούς της τέχνης: του να είσαι ιδιοφυΐα».

Κάποιες κατά τόπους ατασθαλίες ή υπερβολές είναι πταίσματα μπροστά στο φιλόδοξο σχέδιο και, κυρίως, στην πραγμάτωσή του: τρελή υπόθεση, πολυφωνική οργάνωση, εμμονική αφήγηση, κατακτημένα γλωσσικά εργαλεία. Υπαρξιακό θρίλερ, πολιτικό μυθιστόρημα, βιβλιοφιλικός εφιάλτης, όλα σε ένα! Αναγνωστική απόλαυση!

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ