Από το Καθαρτήριο στην Κόλαση

dantis-kolasi.jpg

Ο οραματιστής ποιητής Δάντης Αλιγκέρι

Μια ερμηνεία του «Ύμνου εις την  Ελευθερίαν»

  1. Η ελευθερία ως λόγος και πράξη στην ιταλική προμετωπίδα του «Ύμνου»

Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού αμέσως μετά τον τίτλο φέρει την ακόλουθη ιταλική προμετωπίδα:

Libertà vo cantando, ch’è sì cara,

come sa chi per lei vita rifiuta.

Την ελευθερία τραγουδώ που είναι πολύ ακριβή,

όπως ξέρει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή.

Εισαγωγικά διευκρινίζω ότι στην ερμηνεία σημασία δεν έχει μόνο το σώμα του κειμένου αλλά και το αποκαλούμενο «παρακείμενο», που συγκροτείται κατά περίπτωση από τίτλους, προμετωπίδες, προλόγους, επιλόγους κ.ά. Μάλιστα το γεγονός ότι τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν συμπυκνωμένο ή προγραμματικό περιεχόμενο, τους καθιστά συχνά σημείο αναφοράς και «κλειδί» για την κατανόηση του κειμένου.[1]

Η προμετωπίδα υπενθυμίζει κατ’ αρχάς ότι η  κύρια έμπνευση για τη σύνθεση του «Ύμνου» προήλθε από ιταλικά κείμενα, όπως θα εξηγήσω παρακάτω. Υπενθυμίζει ακόμη κάτι που ηχεί παράδοξο αλλά είναι πέρα για πέρα αληθινό. Ο Σολωμός αναζήτησε έμπνευση για την ιδέα της ελευθερίας και τη δράση των ελληνικών επαναστατικών δυνάμεων στην ιταλική θρησκευτική ποίηση: όσον αφορά την προμετωπίδα στο Καθαρτήριο της Θείας Κωμωδίας του Δάντη και όσον αφορά την εικόνα και τη δράση της Ελευθερίας και την αφήγηση των γεγονότων στη δική του νεανική ιταλική θρησκευτική ποίηση.

 Ας δούμε πρώτα τα συμφραζόμενα της προμετωπίδας, η οποία προέρχεται από το πρώτο άσμα του Καθαρτηρίου. Οδηγώντας τον Δάντη, ο Βιργίλιος περνάει από την Κόλαση στην είσοδο του Καθαρτηρίου, την οποία φυλάει ο συμπατριώτης του Μάρκος Πόρκιος Κάτων ο Νεότερος (95-46 π.Χ.). Ο Κάτων αγανακτεί, επειδή εκλαμβάνει τους δύο ταξιδιώτες ως δραπέτες από την Κόλαση, αλλά ο Βιργίλιος του εξηγεί ότι ο σύντροφός του είναι άνθρωπος ζωντανός και πως ο ίδιος ανέλαβε να τον οδηγήσει, ενδίδοντας στις παρακλήσεις μιας γυναίκας (= της Βεατρίκης) που τον επισκέφτηκε από τον ουρανό. Αμέσως μετά του απευθύνει τα παρακάτω λόγια (στ. 1,70-75), που περιλαμβάνουν την προμετωπίδα του «Ύμνου» πριν τη διασκευάσει ο Σολωμός. Ο Έλληνας ποιητής τροποποίησε τους στίχους 1,71-72 του δαντικού παραθέματος από «libertà va cercando […]» («Την ελευθερία αναζητεί […]») σε «Libertà vo cantando […]» («Την Ελευθερία τραγουδώ […]»):

Or ti piaccia gradir la sua venuta:

libertà va cercando, ch’è sì cara,

come sa chi per lei vita rifiuta.

   Tu ’l sai, ché non ti fu per lei amara

in Utica la morte, ove lasciasti

la vesta ch’al gran dì sarà sì chiara

 

   Ευαρεστήσου τώρα να χαρείς την άφιξή του:

την ελευθερία αναζητεί που είναι πολύ ακριβή,

όπως γνωρίζει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή.

   Εσύ το ξέρεις, αφού για χάρη της ο θάνατος

πικρός δεν σου ήταν στην Υτίκη, όπου το ένδυμα άφησες

που στη Δευτέρα Παρουσία ολόλαμπρο θα είναι.

Ας δούμε τα ιστορικά δεδομένα του δαντικού χωρίου, που σημειωτέον ότι αφορούν τη ρωμαϊκή ιστορία και όχι τη νεότερη ευρωπαϊκή επαναστατική ιστορία. Τον Απρίλιο του 46 π.Χ. ο Κάτων ο  Νεότερος, στωικός στις πεποιθήσεις και σύμμαχος του Πομπηίου, τον οποίο ο Ιούλιος Καίσαρας είχε νικήσει στα Φάρσαλα το 48 π.Χ., αυτοκτόνησε στην Υτίκη της Αφρικής, για να μην παραδοθεί στον νικητή. Με την πράξη του αυτή υπερασπίστηκε το αναφαίρετο δικαίωμά του στην ατομική ελευθερία, δηλαδή το δικαίωμα να είναι κύριος του εαυτού του και να τον διαθέσει κατά βούληση, αντί να οφείλει χάρη σε έναν τύραννο που θα του επέτρεπε να ζήσει. Στα πρώτα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια ο ηθικά άτεγκτος και πολιτικά ασυμβίβαστος Κάτων έγινε το σύμβολο των νοσταλγών της δημοκρατίας. Παρόλο που ήταν αυτόχειρας,[2] o Δάντης τον τοποθέτησε στη θέση του φύλακα του Καθαρτηρίου· και αυτό γιατί ο Βιργίλιος στην Αινειάδα τον είχε ορίσει  δικαιοκρίτη των ενάρετων ψυχών στον Άδη (8,670 secretosque pios, his dantem iura Catonem), ενώ αργότερα ο επικός ποιητής Λουκανός τον εξίσωσε ως ηθική προσωπικότητα με τους θεούς. Στο δαντικό χωρίο που παρέθεσα προβλέπεται ότι κατά τη Δευτέρα Παρουσία το αναστημένο σώμα του Κάτωνα θα ακτινοβολεί, δηλαδή ο Ρωμαίος φιλόσοφος και πολιτικός θα συναριθμηθεί μεταξύ των εκλεκτών ψυχών.[3]

Η ιδέα της ελευθερίας στο δαντικό χωρίο συνδέει και τα τρία πρόσωπα που εμπλέκονται: ο Ρωμαίος Βιργίλιος την αναγνωρίζει στον Ιταλό Δάντη και την υπενθυμίζει στον Ρωμαίο Κάτωνα. Μέσω της προμετωπίδας ο ιταλοθρεμμένος Σολωμός ανάγει τον περί ελευθερίας λόγο στον Βιργίλιο και τον Δάντη, τους γενάρχες και κορυφαίους ποιητές της δυτικής ποιητικής παράδοσης, και την ελευθερία ως πράξη και στάση ζωής στον Κάτωνα, αρχετυπική μορφή της ίδιας παράδοσης, και στον ίδιο τον Δάντη.

Ξεκινώ από τον Κάτωνα. Στην εικόνα του Κάτωνα που αναγνώριζαν ο Δάντης και ο Σολωμός, ηθική και πολιτική ελευθερία συνδυάζονται και συμπλέουν: η συνέπεια μιας στάσης ζωής και φιλοσοφικής πεποίθησης τον οδήγησαν «να επιλέξει τον θάνατο παρά να δει το πρόσωπο του τυράννου», όπως γράφει ο Κικέρων (De officiis 112). Ο ίδιος ο Δάντης, στο δεύτερο βιβλίο της πραγματείας του De Monarchia (5,11) μνημονεύει μια σειρά από μορφές Ρωμαίων που αγωνίστηκαν για το κοινό αγαθό (bonum commune, bonum publicum), την πατρίδα και την ελευθερία, θυσιάζοντας ακόμη και την ίδια τους τη ζωή, και καταλήγει ως εξής μιλώντας για τον Κάτωνα:

Accedit et illud inenarrabile sacrificium severissimi verae libertatis auctoris Marci Catonis: […] ut mundo libertatis amores accenderet, quanti libertas esset ostendit, dum e vita liber decedere maluit quam sine libertate manere in illa.

Υπάρχει ακόμη εκείνη η ανείπωτη θυσία του πιο αυστηρού υπερασπιστή της αληθινής ελευθερίας, του Μάρκου Κάτωνα: […] Για να ανάψει στον κόσμο τη σπίθα της αγάπης για την ελευθερία, έδειξε πόσο ακριβά κοστίζει η ελευθερία, αφού προτίμησε να αποχωρήσει ελεύθερος από τη ζωή παρά να παραμείνει ζωντανός χωρίς ελευθερία. 

Από εδώ κατάγεται λοιπόν η διατύπωση του Δάντη, που ενσωμάτωσε και ο Σολωμός στον «Ύμνο», για την Ελευθερία «που είναι πολύ ακριβή, / όπως γνωρίζει αυτός που για χάρη της απαρνιέται τη ζωή». Ποια είναι όμως η «ελευθερία» που, σύμφωνα με τον Βιργίλιο,  «αναζητεί» ο ίδιος ο Δάντης («libertà va cercando»); Ορισμένοι πιστεύουν πως αφορά στην ηθική ελευθερία και την απαλλαγή από την αμαρτία, ενώ άλλοι τη συνδέουν με την πολιτική και εθνική ελευθερία, με ιδιαίτερη αναφορά στους αγώνες του ίδιου του ποιητή. Την εποχή που γράφεται ο «Ύμνος» η πολιτική ιδεολογία και δράση του Δάντη έχει έλθει στο επίκεντρο. Απασχολεί τον Φώσκολο, που παρουσιάζει τον Δάντη ως «Γιβελίνο» και πατριώτη, και ειδικά και επίμονα τον Βύρωνα, που από το 1816 έχει εγκατασταθεί στην Ιταλία. Μάλιστα στο ημιτελές ποίημα The Prophecy of Dante (Η προφητεία του Δάντη), που δημοσιεύτηκε την 21η Απριλίου του 1821, λίγο μετά την έναρξη της ελληνικής Επανάστασης, ο Βύρων είχε παραστήσει τον Δάντη να προαναγγέλλει τις ιταλικές εξεγέρσεις κατά των κατακτητών.[4] Προς το τέλος του 1821 ο Βύρων, μιλώντας για το ποίημα αυτό, θα εκφράσει την απογοήτευσή του για την προοπτική της απελευθέρωσης της Ιταλίας από τον ξένο ζυγό, σε αντίθεση με την προοπτική της ελληνικής Επανάστασης, και θα σκιαγραφήσει το πορτραίτο του Δάντη ως «ποιητή της ελευθερίας»:

Poets are sometimes shrewd in their conjectures. You quoted me the other day a line in Childe Harold, in which I made a prediction about the Greeks: in this instance I was not so fortunate as to be prophetic. This poem was intended for the Italians …. It was looked at in a political light, and they indulged in my dream of liberty, and the resurrection of Italy. Alas! It was only a dream! … It was the turn political affairs took that made me relinquish the work. At one time the flame was expected to break out over all Italy, but it only ended in smoke, and my poem went out with it. I don’t wonder at the enthusiasm of the Italians about Dante. He is the poet of Liberty. Persecution, exile, the dread of a foreign grave, could not shake his principles. […].[5]

Οι ποιητές μερικές φορές είναι εύστοχοι στις προβλέψεις τους. Τις προάλλες παρέθεσες ένα στίχο μου από τον Τσάιλντ Χάρολντ [2,76,4 Will Gaul or Muscovite redress ye? no!], όπου έκανα μια πρόβλεψη για τους Έλληνες: σε αυτή την περίπτωση δεν ήμουνα τόσο ευτυχής στην προφητεία μου.  Αυτό το ποίημα [Η προφητεία του Δάντη] προοριζόταν για τους Ιταλούς … Το έκριναν ως πολιτικό κείμενο και απόλαυσαν το όνειρό μου για την ελευθερία και για την ανάσταση της Ιταλίας. Αλίμονο! Όνειρο ήταν και πάει! … Ο λόγος που με ανάγκασε να εγκαταλείψω το έργο ήταν η πορεία που πήραν οι πολιτικές εξελίξεις. Κάποια στιγμή αναμενόταν η φλόγα [της επανάστασης] να ξεσπάσει σε ολόκληρη την Ιταλία, αλλά κατέληξε μόνο σε καπνό και μαζί της έσβησε και το ποίημά μου. Δεν απορώ για τον ενθουσιασμό των Ιταλών για τον Δάντη. Είναι ο ποιητής της ελευθερίας. Οι διώξεις, η εξορία, ο φόβος της ταφής σε ξένο τάφο, δεν κατάφεραν να κλονίσουν τις πεποιθήσεις του […].

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διασύνδεση ανάμεσα στον «Ύμνο» και τη Θεία Κωμωδία, που σίγουρα δεν είναι τυχαία: στον Σολωμό η λέξη «Libertà» είναι η πρώτη μετά τον τίτλο· στη Θεία Κωμωδία η ίδια λέξη  απαντά για πρώτη φορά στο πρώτο άσμα του Καθαρτηρίου, ως ιδανικό που «αναζητεί» ο ταξιδιώτης Δάντης στην πορεία του από την Κόλαση προς τον Παράδεισο.

Η μνεία της ελευθερίας θα μπορούσε να συνδυαστεί με τα γενικότερα συμφραζόμενα του δαντικού κειμένου. Στο προοίμιο ο ποιητής καλεί τη «νεκρή ποίηση να αναγεννηθεί» (στ. 7 «Ma qui la morta poesì resurga»).[6] Είναι η στιγμή που ο ίδιος και ο Βιργίλιος έχουν βγει από «την αιώνια φυλακή» («la pregione etterna»), τη  «βαθιά νύχτα» («la profonda notte») και το «αιώνιο σκοτάδι» (sempre nera) της Κόλασης (στ. 41-45). Στην είσοδο του Καθαρτηρίου τους δύο ταξιδιώτες υποδέχεται το ζαφειρένιο, ανέφελο, γελαστό φως της αυγής που έχει διαδεχτεί τον «νεκρό αέρα» («l’aura morta») της Κόλασης (στ. 13-21). Για να βγουν από εκεί τους «έφεξε» (στ. 43 «fu lucerna») μια ουράνια γυναικεία μορφή, η Βεατρίκη. Τηρουμένων των αναλογιών  η αντίθεση  του χωρόχρονου της ελευθερίας προς τον χωρόχρονο της σκλαβιάς στην αρχή του σολωμικού «Ύμνου» (στρ. 1-8) είναι συγκρίσιμη με τη δαντική αλληγορική αντίστιξη του φωτός, της αναγέννησης και της «αναζήτησης της ελευθερίας», που μνημονεύονται στην είσοδο του Καθαρτηρίου, προς το σκότος, τον θάνατο και τη φυλακή της Κόλασης. Ο αναγνώστης θα μπορούσε επιπλέον να προχωρήσει σε διακειμενικούς συνειρμούς ανάμεσα στις δύο ουράνιες φωτεινές παρουσίες, την Ελευθερία του «Ύμνου» και τη Βεατρίκη της Θείας Κωμωδίας.

  1. Η αφήγηση των στρατιωτικών επεισοδίων της Επανάστασης και η νεανική ιταλική θρησκευτική ποίηση του Σολωμού

Μια πολύ σημαντική πτυχή των ιταλικών επιδράσεων στον «Ύμνο» είναι ο διάλογος του ποιήματος με την προγενέστερη ιταλόγλωσση θρησκευτική ποίηση του Σολωμού, στοιχείο που η κυρίαρχη αντίληψη επιμένει να αγνοεί,[7] ενώ αντίθετα πριμοδοτεί δευτερεύουσες, δευτερογενείς ή ανύπαρκτες επιδράσεις από άλλες πηγές. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι η σύνδεση δεν είναι άμεσα ορατή και εν μέρει στην καχυποψία που περιβάλλει ποιήματα που, στο μεγαλύτερό μέρος τους, ο Σολωμός αυτοσχεδίασε σε ελάχιστο χρόνο.

Και όμως: ως οργανωτικό, θεματικό και ιδεολογικό άξονα των ελληνικών στρατιωτικών επιτυχιών, που συγκροτούν τον αφηγηματικό κορμό του «Ύμνου» (στρ. 35-138),[8] ο Σολωμός αξιοποίησε τη δική του ιταλική θρησκευτική ποίηση, που είχε γράψει μέχρι το 1822. Εννοώ τα νεανικά του ποιήματα, που πραγματεύονται την καταστροφή των Σοδόμων και της Ιερουσαλήμ, τον Κατακλυσμό του Νώε, τον πνιγμό των Αιγυπτίων στην Ερυθρά Θάλασσα, την Κόλαση, την τελική κρίση της Δευτέρας Παρουσίας και την περιγραφή του αγάλματος της Θρησκείας, έργου του Κανόβα. Στα ποιήματα αυτά η (οργισμένη) θεότητα τιμωρεί αμαρτωλές πόλεις και ανθρώπους στην επίγεια και στη μετά θάνατον ζωή, έχοντας ενσωματώσει περιγραφές που προέρχονται από την Παλαιά Διαθήκη και την Καθολική παράδοση. Όπλα της είναι η φωτιά (ως κεραυνός, πύρινη βροχή, φωτιά της Κόλασης, πύρινη ρομφαία του Αγγέλου) και το νερό (στις εκδοχές του Κατακλυσμού και του πνιγμού των Αιγυπτίων στην Ερυθρά Θάλασσα). Ο ιουδαϊκός Θεός - τιμωρός της Παλαιάς Διαθήκης  συγκλίνει και συμπλέκεται με τη χριστιανική εσχατολογία της Κόλασης. Συγκεντρωμένα σε αφηγηματική μορφή τα περισσότερα θέματα εμφανίζονται ήδη στην «Καταστροφή της Ιερουσαλήμ» («La distruzione di Gerusalemme», που συνέθεσε ο Σολωμός σε ηλικία δεκαεπτά ετών.[9]

Ο Σολωμός επέλεξε λοιπόν να οργανώσει τα επεισόδια της Επανάστασης με οδηγό την ιδεολογία και τη θεματολογία των προαναφερθέντων ποιημάτων. Τόσο η επιλογή όσο και η αφηγηματική οργάνωση δεν ήσαν στοιχεία δεδομένα και αυτονόητα. Ο προσεκτικός αναγνώστης αντιλαμβάνεται επίσης ότι ο ποιητής παρεμβαίνει στα γεγονότα και τα προσαρμόζει στον ως άνω θεματικό άξονα, ο οποίος υπηρετεί μια καθόλου φιλελεύθερη αντίληψη για την πορεία της ιστορίας.

Ο Σολωμός ανέθεσε στην Ελευθερία τον ρόλο του Αγγέλου - τιμωρού, τον οποίο σε ένα σονέτο με θέμα την Κόλαση αποκαλεί «Άγγελο της δικαιοσύνης» («Angelo di giustizia»), δηλαδή «τιμωρό», και στο σονέτο «Η πυρπόληση των Σοδόμων» αποκαλεί «Άγγελο οργής και εκδίκησης» («Un Angel di sdegno e di vendetta»).[10] Στην Ωδή «Εις το θάνατο του Λορδ Μπάιρον» το σπαθί της Ελευθερίας ταυτίζεται με την «πυρωμένη ρομφαία» του Αγγέλου (στρ. 26,3-4 «Ἡ ρομφαία σου πυρωμένη / Ὀχ τὴν Ἄπλαστη Φωνή»),[11] που αποδίδει την φράση «spada infocata» από ένα ιταλικό σονέτο του Σολωμού.[12] Με αυτήν ο Άγγελος φοβερίζει τους κολασμένους στο ίδιο σονέτο, και πιο αναλυτικά στο παρακάτω:[13]

L’Angelo di giustizia, onde più fremano,

Sta brandeggiando in faccia ad essi, e strepita,

E al lampo di sua spada i visi tremano.

Ο Άγγελος της Δικαιοσύνης, για να φρυάξουν πιο πολύ,

σείει τη ρομφαία μπροστά τους με βρόντο τρομερό

και στου σπαθιού τη λάμψη τρέμουνε τα πρόσωπα.

Από εδώ, λοιπόν, κατάγεται το «σπαθί» της Ελευθερίας και ο «τρόμος» που εμπνέει.[14] Από τη θρησκευτική ποίηση του Σολωμού κατάγονται επίσης οι ιδέες της «οργής»  (sdegno) της θεότητας, της «δικαιοσύνης / τιμωρίας» (giustizia) και της «εκδίκησης» (vendetta), που εμπλουτίστηκαν με την έννοια της αποκατάστασης της «αδικίας» (στρ. 50,3 «ὅσοι εἶν᾿ ἄδικα σφαγμένοι»· στρ. 137,2 «λίγο πρὶν νὰ ἀδικηθῆ»). Στην αφήγηση των πολεμικών συμβάντων η Ελευθερία εκπροσωπεί τον οργισμένο Θεό - τιμωρό — για την ακρίβεια εμφανίζεται ως «αδελφή του θυμού του» (στρ. 102,2) — σύμφωνα άλλωστε και με την επική σύμβαση που δεν ήθελε τον ύπατο θεό να εμπλέκεται άμεσα στις μάχες. Παίρνει εκδίκηση για το «αίμα» που χύθηκε στους αιώνες της οθωμανικής κατοχής, αλλά θα πρέπει να προσέξουμε ότι το αίμα που ζητάει «εκδίκηση» δεν είναι μόνον «αθώο» αλλά και «χριστιανικό» (στρ. 154). Από άποψη αριθμού αναφορών και έμφασης το θρησκευτικό στοιχείο με τα σύμβολά του, ένθεν και ένθεν, υπερισχύει του φυλετικού (Έλληνας / Τούρκος). Οι εχθροί που σφάζονται, πυρπολούνται ή πνίγονται αποκαλούνται  «ψευδόπιστοι» (στρ. 97,3), «άπιστοι» (στρ. 73,3) και «μισόχριστη σπορά» (στρ. 103,4). Το κείμενο σε συνδυασμό με το διακειμενικό υπόστρωμα της θεϊκής οργής και τιμωρίας των αμαρτωλών, που ανάγονται στην Παλαιά Διαθήκη και την Καθολική θρησκεία, εξηγούν και δικαιολογούν την ωμή, ανελέητη και χαιρέκακη (στρ. 118, 132) εξόντωση των Οθωμανών, στοιχείο που δεν παύει να εκπλήσσει και να προβληματίζει τους μελετητές.

Εκτός από τη ρομφαία, που έχει μεταμφιεστεί για την περίσταση σε πολεμικό σπαθί, η Ελευθερία, λειτουργώντας στον συνδυασμένο ρόλο του Αγγέλου και του Θεού - τιμωρού, χρησιμοποιεί ως όπλα κυρίως τη φωτιά και το νερό, στοιχεία που συμπλέκονται αφηγηματικά, θεματικά, ακόμη και γλωσσικά. 

«Τώρα τρόμου ἀστροπελέκι / Νὰ τῆς ρίψης πιθυμάς»

Στο πρώτο επεισόδιο, την άλωση της Τριπολιτσάς (στρ. 35-74), η Ελευθερία ετοιμάζεται να ρίξει «τρόμου αστροπελέκι» κατά της πόλης (στρ. 35,3-4) και στη συνέχεια ο ποιητής περιγράφει τη μάχη ως ένα σκηνικό Κόλασης. Η συμπλοκή του τρόμου, του κεραυνού και της Κόλασης παραπέμπει στη θρησκευτική ποίηση του Σολωμού[15]  και υποδηλώνει ότι η Τριπολιτσά είναι μια «πόλη αμαρτωλή» (cittade ria,[16] σαν τα Σόδομα ή την Ιερουσαλήμ), εν προκειμένω πόλη «ψευδόπιστων» (73,3) Οθωμανών, που πρέπει να καταστραφεί. Αυτό το θρησκευτικό-ιδεολογικό υπόστρωμα εξηγεί και δικαιολογεί την ανελέητη σφαγή των Τούρκων. Η αρχή του επεισοδίου (στρ. 35,3-4) δηλώνει ρητά ότι η Ελευθερία έχει ήδη αποφασίσει να τιμωρήσει σκληρά την αμαρτωλή πόλη: «Τώρα τρόμου ἀστροπελέκι / Nὰ τῆς ρίψης πιθυμάς». Το εύρημα με τις σκιές των «αδικοσφαγμένων» που παρουσιάζονται ως υποκινητές της σφαγής (στρ. 56-57) και που, κατά τον Grassetti, εκφράζει την πρόθεση (intendimento) του ποιητή να απαλλαγούν οι Έλληνες από την κατηγορία της σκληρότητας,[17] απλώς δίνει εκ των υστέρων αφηγηματική έκφραση στην ειλημμένη θεϊκή απόφαση. Πριν ακόμη εμφανιστούν οι σκιές των Ελλήνων, το σκηνικό της μάχης παρομοιάζεται με τον Άδη (στρ. 47,3 Ἐπαράσταιναν τὸν ἅδη), και ακόμη νωρίτερα η τετραπλή επανάληψη του ρήματος «ακούω» (στρ. 44) έχει ήδη μεταπλάσει σε σκηνές μάχης τις αντιδράσεις των αμαρτωλών που καίγονται στις αιώνιες φωτιές της σολωμικής Κόλασης:

Odi là bestemmiar la gente immonda,

Odi i gridi iterar le volte inferne […].

Odi grido, odi pianto, odi spavento […].[18]

 

Άκου  που βλαστημάει εκεί το βρώμικο γένος,

Άκου που δευτερώνουν τις φωνές της Κόλασης οι θόλοι …

Άκου κραυγή, άκου κλάμα, άκου τρομάρα …

«ὁ ἐν τῷ πεδίῳ ἐν ρομφαίᾳ τελευτήσει, τοὺς δ᾿ ἐν τῇ πόλει λιμὸς καὶ θάνατος συντελέσει»

Ακολουθεί η ήττα του Δράμαλη και στη συνέχεια ο στρατός του υποχωρεί πανικόβλητος και κλείνεται στην Κόρινθο (στρ. 75-87). Εδώ η Ελευθερία αποκαλύπτει την καταγωγή και αρχική της ταυτότητα ως «Ἄγγελος τοῦ ὀλέθρου» (στα Αυτόγραφα Έργα, σ. 313, ο Σολωμός τον αποκαλεί «Angelo esterminatore») και στέλνει στην πόλη «πείνα και θανατικό» (στρ. 80). Στην Παλαιά Διαθήκη και ειδικά στον Ιερεμία, η ρομφαία (gladius), η πείνα (fames) και το θανατικό (pestis) λειτουργούν συμπληρωματικά ως όργανα θεϊκής τιμωρίας. Σύμφωνα με ένα χωρίο του Ιεζεκιήλ (7,15), η τιμωρία που επιφύλασσε η οργή του Θεού στον αμαρτωλό λαό του Ισραήλ ήταν η εξής:

ὁ πόλεμος ἐν ῥομφαίᾳ ἔξωθεν, καὶ ὁ λιμὸς καὶ ὁ θάνατος ἔσωθεν· ὁ ἐν τῷ πεδίῳ ἐν ῥομφαίᾳ τελευτήσει, τοὺς δ᾿ ἐν τῇ πόλει λιμὸς καὶ θάνατος συντελέσει.[19]

gladius foris pestis et fames intrinsecus· qui in agro est gladio morietur et qui in civitate pestilentia et fame devorabuntur.

Εδώ φαίνεται ολοκάθαρα πώς το βιβλικό χωρίο διαμορφώνει τη σολωμική αφήγηση: κατ’ αναλογίαν προς αυτό, ο στρατός του Δράμαλη νικιέται (πρώτα) όχι στα στενά των Δερβενακίων αλλά «στους κάμπους της Κορίνθου» (στρ. 75,1) και στη συνέχεια αφανίζεται στην πόλη από την πείνα και το θανατικό. Το γεγονός ότι στον ορίζοντα της προφητείας του Ιεζεκιήλ διαγράφεται η καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 586 π.Χ. βρίσκεται σε αρμονία με τη συμφορά που χτυπά τους Τούρκους στην Κόρινθο (αλλά και με την προηγηθείσα άλωση της Τριπολιτσάς).

«Φλόγα ἀκοίμητην σᾶς βρέχω»

Η έφοδος των Τούρκων στο Μεσολόγγι το ξημέρωμα των Χριστουγέννων (πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου, στρ. 88-122) προβάλλεται ως επίθεση εναντίον της προσωποποιημένης Θρησκείας, που εκείνη τη στιγμή ιερουργεί, ενώ στην πραγματικότητα οι ναοί παρέμειναν κλειστοί, όπως σχολιάζει ο ίδιος ο ποιητής (σημ. 8). Τιμωρός των Οθωμανών γίνεται η Ελευθερία, που καταγγέλλει τους «άπιστους» επιδρομείς και τους υπενθυμίζει ότι ο Χριστός μπορεί να στείλει εναντίον τους πύρινη βροχή.  Πρόκειται για μια άκρως ενδιαφέρουσα μεταμόρφωση του Θεού της Καινής Διαθήκης στον τιμωρό Θεό της Παλαιάς Διαθήκης. Στη συνέχεια η ίδια η Ελευθερία πνίγει τους Οθωμανούς στον Αχελώο (στρ. 106) και ο ποιητής χαίρεται για τον αφανισμό τους ως άλλος Μωυσής (στρ. 118-121). Στη σημείωση 12 ο ποιητής παραπέμπει στην Έξοδο (κεφάλαιο 15) για τις ευχαριστήριες εκδηλώσεις, αλλά ανάμεσα στο βιβλικό σκηνικό και τον «Ύμνο» έχουν μεσολαβήσει δύο ιταλικά θρησκευτικά ποιήματα του Σολωμού.[20] Στο πρώτο ο Θεός της σολωμικής «Καταστροφής της Ιερουσαλήμ» πνίγει τους Αιγυπτίους στην Ερυθρά Θάλασσα (στ. 83-84). Αξίζει να προσέξουμε ότι στο σολωμικό ποίημα το βιβλικό συμβάν λειτουργεί ως προειδοποίηση του ιερέα προς τους κατοίκους της αμαρτωλής Ιερουσαλήμ. Στο δεύτερο («Ωδή για πρώτη λειτουργία», στρ. 3,1-5) επανέρχεται ο πνιγμός των Αιγυπτίων και προστίθενται τα ευχαριστήρια άσματα του Μωυσή. Παραθέτω με τη σειρά τους στίχους του «Ύμνου» (106,3-4), της «Καταστροφής» (83-84) και της «Ωδής» (3,1-5):

Ἐκεῖ εὑρήκατε τὸ μνῆμα

Πρὶν νὰ εὑρῆτε ἀφανισμό.

____________

E v’entrò Faraone ed ha trovato

Pria di morte entro il mar la sepoltura.

και μπήκε ο Φαραώ και βρήκε,

πριν απ’ τη θανή, μέσα στη θάλασσα τον τάφο.

____________

Poi le improvvise mura

Al furibondo popolo

Pria di morte recâr la sepoltura:

Mentre al fragore ondisono

Alto intonava i cantici Mosè.

Κι’ ύστερα τ’ αναπάντεχα τειχιά

δώσαν στο μανιασμένο το στρατό

πριν απ’ το θάνατο το μνήμα·

ενώ, μες στων κυμάτων τη βουή,

τους ύμνους μεγαλόφωνα έψαλλε ο Μωυσής.

Στο επεισόδιο του Μεσολογγίου ο στίχος «Φλόγα ἀκοίμητην σᾶς βρέχω» (στρ. 99,1) συνδυάζει τη φωτιά με το νερό. Η πύρινη βροχή κατάγεται βέβαια από την Παλαιά Διαθήκη, αλλά το άμεσο διακείμενο είναι η θρησκευτική ποίηση του Σολωμού, όπου επανέρχεται συχνά.[21] Η θεϊκή απειλή υλοποιείται  κατά τη διάβαση του Αχελώου: εδώ το νερό υποκαθιστά τη φωτιά της Κόλασης ως όργανο τιμωρίας, με την έννοια ότι  οι Τούρκοι που πνίγονται στον Αχελώο (στρ. 107) αντιδρούν όπως οι κολασμένοι που καίγονται στη φωτιά στα σολωμικά σονέτα: [22]

Βλασφημάει, σκούζει, μουγκρίζει

κάθε λάρυγγας ἐχθροῦ,                  

καὶ τὸ ρεῦμα γαργαρίζει

τὲς βλασφήμιες τοῦ θυμοῦ.

________

Odi là bestemmiar la gente immonda,

Odi i gridi iterar le volte inferne: […]

Odi grido, odi pianto, odi spavento […]

 

Άκου  που βλαστημάει εκεί το βρώμικο γένος,

Άκου που δευτερώνουν τις φωνές της Κόλασης οι θόλοι …

Άκου κραυγή, άκου κλάμα, άκου τρομάρα …

 ____________                                                 

Della bocca de’ rei si fa fenestra

E degli occhi, e penetra entro la spoglia,

E fremendo feroce vi gorgoglia

L’alto sdegno di Dio che li sequestra.           

 

Απ’ το στόμα των κολασμένων κι απ’ τα μάτια

[η φωτιά] περνάει μέσα στα κουφάρια

και εκεί μ’ άγριο βουητό γουργουρίζει

η τρανή οργή του Υψίστου που κλεισμένους τους κρατά.

Σχετικά με τη σημασιολογική διαπλοκή του νερού με τη φωτιά επισημαίνω ότι τα ρήματα «γαργαρίζει» («Ύμνος», στρ. 107,3) και «gorgoglia» (σονέτο) προσιδιάζουν στον ήχο του νερού, αλλά ο Σολωμός χρησιμοποιεί το ιταλικό ρήμα για τη φωτιά.

To σολωμικό ιταλικό διακείμενο, που υπόκειται στο επεισόδιο της Θρησκείας και της Ελευθερίας, αποκαλύπτει ανάγλυφα την Καθολική θρησκευτική έμπνευση του ποιητή και επιβεβαιώνει τη λειτουργία του νερού ως υποκαταστάτου της φωτιάς.  Έχει ήδη παρατηρηθεί από τον Coutelle ότι η εικόνα της Θρησκείας που κρατάει τον σταυρό και «ἀνεῖ» (= «ανοίγει») με το δάκτυλο τον ουρανό (στρ. 89) υπενθυμίζει το άγαλμα της Θρησκείας («La Religione»), που είχε φτιάξει  ο μεγάλος Ιταλός γλύπτης Antonio Canova.[23] Το άγαλμα παρίστανε την Καθολική Θρησκεία[24] και ο Σολωμός το είχε περιγράψει και σχολιάσει στο νεανικό σονέτο του «Η Θρησκεία του Κανόβα» («La Religione di Canova»).[25] Στον αριστερό βραχίονα της Θρησκείας ακουμπούσε ένας μεγάλος σταυρός, τον οποίο ο ποιητής δεν μνημόνευσε στο σονέτο αλλά τον πρόσθεσε στον «Ύμνο», πριν από την κίνηση του δακτύλου του (δεξιού) χεριού της:   

Σοὖλθε ἐμπρὸς λαμποκοπώντας

Ἡ Θρησκεία μ᾿ ἕνα σταυρό,

Καὶ τὸ δάκτυλο κινώντας

Ὁποὺ ἀνεῖ τὸν οὐρανό […].

____________

Verso il Cielo alza il dito il Cielo a pangere

Dove le sue sembianze alte si feano […].

 

Υψώνει προς τον ουρανό το δάχτυλο, τον ουρανό για να δοξάσει

Όπου δημιουργήθηκε υψηλή η ειδή της […].

Η συνέχεια των παραπάνω στίχων και κυρίως η τελευταία στροφή του σονέτου εμπεριέχουν την ιδεολογική αφετηρία ολόκληρου του επεισοδίου του Μεσολογγίου, που είναι η τιμωρία των «απίστων»: στον «Ύμνο» η θεότητα αρχικά απειλεί με την πύρινη βροχή και τελικά οι «άπιστοι» πνίγονται στον Αχελώο, όπως στο σολωμικό σονέτο «όσοι δεν πιστεύουν» στη Θρησκεία («Color che a lei non dan credenza») καίγονται στην Κόλαση:

Ε or quaggiù da mortal mano si creano

Τai che si viene miscredenza a frangere. […].

 

Color che a lei non dan credenza avvampano

Αbbrustoliti dall’eterno fulmine

Ε nell’Averno orme di fuoco stampano.

 

Και τώρα πλάθεται εδώ κάτω από χέρι ανθρώπινο

με τέτοιον τρόπο που συντρίβεται η απιστία. […].

 

Όσοι δεν πιστεύουν σε αυτήν φλέγονται,

καμένοι  από τον αιώνιο κεραυνό,

και στον Άδη αφήνουν τυπωμένα χνάρια πύρινα.

Ο νεαρός Σολωμός έδωσε λοιπόν στην απεικόνιση της Θρησκείας από τον Κανόβα την ερμηνεία της τιμωρού θεότητας, την οποία αργότερα μετέφερε με συνέπεια στον «Ύμνο». Η ερμηνεία αυτή είναι απόλυτα σύμφωνη προς την ιδεολογία των λοιπών θρησκευτικών σονέτων του αλλά ξένη π.χ. προς την ερμηνεία του έργου του Κανόβα που μας άφησε η Ισαβέλλα Αλμπρίτσι-Θεοτόκη. Συνόδευε τo σχέδιο του αγάλματος στον εικονογραφημένο κατάλογο των έργων του Κανόβα, που δημοσιεύτηκε την εποχή που ο Σολωμός έγραψε το σονέτο «La Religione di Canova».[26]

«Καὶ θανάσιμον τινάζεις / Ἐναντίον τους κεραυνό»

Η διαπλοκή της φωτιάς με το νερό ως οργάνων θεϊκής τιμωρίας αναπτύσσεται στα τελευταία επεισόδια του αφηγηματικού κορμού του «Ύμνου», όπου θεματοποιείται η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας και ενός άλλου πλοίου από τον Κανάρη και ο απαγχονισμός του Πατριάρχη (στρ. 123-138). Η τιμωρός Ελευθερία εμφανίζεται με τη γενεαλογικά πρόσφορη για αυτήν μορφή του «πυρπολητή» Κανάρη, εκτοξεύει «θανάσιμον … κεραυνό» ενάντια στα τούρκικα πλοία και πνίγει στη θάλασσα τους  Τούρκους πολεμάρχους (στρ. 130-132). Τιμωρεί έτσι, στο πνεύμα ενός ιδεολογικού, θεματικού, γεωγραφικού, ακόμη και γλωσσικού,[27] μωσαϊκού νόμου, τους ασεβείς που κρέμασαν τον Πατριάρχη μετά τη λειτουργία του Πάσχα, όπου μετέλαβε των αχράντων μυστηρίων, και πέταξαν το σώμα του στην «ίδια» εκείνη θάλασσα (στρ. 132,4). 

«Καὶ μουγκρίζοντας ἀνάβει / Τὴν αιώνιαν αστραπή»

Η κατάρα που είχε εκστομίσει ένα χρόνο πριν το καθαγιασμένο στόμα του Πατριάρχη, θύματος της τουρκικής βλασφημίας, έθεσε σε κίνηση έναν μηχανισμό που μας είναι ήδη οικείος: πυροδότησε το αστροπελέκι της τιμωρού θεότητας (στρ. 138, 3-4 ἀνάβει / Τὴν αἰώνιαν ἀστραπή), αυτή τη φορά ως απειλή κατά των Ελλήνων που θα μπορούσαν να πολεμήσουν αλλά δεν θα το έκαναν.

Αυτή η αναδρομική ματιά στις πρώτες μέρες του αγώνα μεταμορφώνει τον Πατριάρχη που αφόρισε την Επανάσταση στη μορφή που έδωσε ώθηση στην Επανάσταση, που εξασφάλισε με την κατάρα του την απειλή της τιμωρού θεότητας και μέσω αυτής τη συμμετοχή στον αγώνα. Να προσεχτεί και τούτο: η τιμωρός θεότητα απουσιάζει από την αντίστοιχη σκηνή της στρ. 56 της Ωδής «Εις το θάνατο του Λορδ Μπάιρον». Εδώ ο Πατριάρχης περιστοιχίζεται (μετά θάνατον) από Έλληνες πολεμάρχους (ενώ στον «Ύμνο», στρ. 132, τιμωρούνται Τούρκοι πολέμαρχοι) και ευλογεί τον πόλεμο (ενώ στον «Ύμνο» καταριέται όσους δεν πολεμήσουν).

Πνίγοντ᾿ ὅλοι οἱ πολεμάρχοι

Καὶ δὲν μνέσκει ἕνα κορμί·

Χάρου, σκιὰ τοῦ Πατριάρχη,

Ποὺ σ᾿ ἐπέταξαν ἐκεῖ.

____________

 Ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ πολεμάρχοι
Περιζώνουνε πυκνοὶ
Τὴν ψυχὴ τοῦ Πατριάρχη,
Ποὺ τὸν πόλεμο εὐλογεῖ.

Συνοψίζω. Στην ιταλική προμετωπίδα του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν», η οποία έχει αντληθεί από το Καθαρτήριο της δαντικής Θείας Κωμωδίας, ο ιταλοθρεμμένος Σολωμός ανάγει τον περί ελευθερίας λόγο στον Βιργίλιο και τον Δάντη, τους γενάρχες και κορυφαίους ποιητές της δυτικής ποιητικής παράδοσης, και την ελευθερία ως πράξη και στάση ζωής στον Κάτωνα, αρχετυπική μορφή της ίδιας παράδοσης, και στον ίδιο τον Δάντη. Η ιδέα της ελευθερίας στο δαντικό χωρίο συνδέει και τα τρία πρόσωπα που εμπλέκονται: ο Ρωμαίος Βιργίλιος την αναγνωρίζει στον Ιταλό Δάντη και την υπενθυμίζει στον Ρωμαίο Κάτωνα. Το παράθεμα από το δαντικό Καθαρτήριο υποδεικνύει επίσης τη χριστιανική, και μάλιστα Καθολική, έμπνευση, που υπαγόρευσε στον Σολωμό την εικόνα της Ελευθερίας και την επιλογή και την πραγμάτευση των ελληνικών στρατιωτικών επιτυχιών, που συγκροτούν τον κορμό του «Ύμνου». Ειδικότερα, οι περιγραφές των επεισοδίων της ελληνικής Επανάστασης παραπέμπουν στην ιταλόγλωσση νεανική θρησκευτική ποίηση του Σολωμού και ειδικότερα στην τιμωρία των αμαρτωλών και των κολασμένων, η οποία έχει ενσωματώσει περιγραφές που προέρχονται από την Παλαιά Διαθήκη και την Καθολική παράδοση. Στον «Ύμνο» η θρησκευτική διάσταση της θεϊκής οργής και της τιμωρίας των «άπιστων» και «ψευδόπιστων» Οθωμανών προβάλλει ισχυρότερη από την εθνική και φυλετική. Αν, όπως παραδίδεται, ο Σολωμός κατάφερε να συνθέσει τον «Ύμνο» μέσα σε ένα μήνα (τον Μάιο του 1823), αυτό συνέβη επειδή αξιοποίησε, θεματικά και οργανωτικά, τη δική του έτοιμη ποιητική πρώτη ύλη.

Γενικότερα η ιταλική προμετωπίδα και η συγκρότηση του κορμού του «Ύμνου» με βάση την ιταλόγλωσση ποίηση του Σολωμού, σε συνδυασμό με τις πολλές απηχήσεις από την ιταλική λογοτεχνία και αρκετούς αλλά ελάχιστα γνωστούς ιταλισμούς,[28] καθιστούν τα ιταλικά διακείμενα την πιο σημαντική αφετηρία για τη σύνθεση του έργου.

*  Ο Μ. Πασχάλης είναι Ομότιμος Καθηγητής Κλασσικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης


[1] Μια παλιότερη μορφή του κειμένου που ακολουθεί δημοσιεύτηκε  στο περιοδικό Πόρφυρας, τχ. 147-148 (2013) 7-22, με τίτλο «Οι ιταλικές θρησκευτικές και ποιητικές αφετηρίες του “Ύμνου εις την Ελευθερίαν”: μια νέα ερμηνευτική προσέγγιση».

[2] Η εγγενής αντίφαση που εμφανίζει το χωρίο για τον Κάτωνα δεν διέλαθε την προσοχή του  Niccolò Tommaseo, που υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους σχολιαστές του Δάντη.  Στη σχολιασμένη έκδοση του Καθαρτηρίου (1837) σημείωνε τα εξής για τους στίχους που παραθέτει ο Σολωμός:  «Ma qui si vede più che altrove, come nella mente di Dante si confondessero le due libertà. Qui non loda il suicidio: ma non lo condanna, ed è male. Né Catone, morto, poteva giovare alla libertà, quanto avrebbe potuto vivo». [«Εδώ φαίνεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού πώς στο μυαλό του Δάντη συγχέονταν οι δύο ελευθερίες (= η ηθική και η πολιτική). Εδώ δεν επαινεί την αυτοκτονία, αλλά από την άλλη δεν την καταδικάζει, και αυτό είναι κακό. Ούτε μπορούσε ο Κάτων νεκρός να είναι χρήσιμος στην ελευθερία όσο θα μπορούσε να είναι ζωντανός»].

[3] Για τη μορφή του Κάτωνα στη λατινική λογοτεχνία, που κληροδοτήθηκε στη μεσαιωνική Δύση και ενσωματώθηκε στα χριστιανικά συμφραζόμενα, βλ. P. Pecchiura, La figura di Catone Uticense nella letteratura latina, Τορίνο 1965. Για τη μορφή του Κάτωνα στον Δάντη βλ. G. L. Manganaro, Bruto e Catone nella Divina Commedia, Μεσσήνη 1898· G. B. Zoppi, Sul Catone dantescο. Οsservazioni, Βερόνα 1900.

[4] P. Toynbee, Dante in English Literature from Chaucer to Cary (c. 1380-1844), Νέα Υόρκη 1909, τ. 2, 31-55 για τον Byron και 159-173 για τον Φώσκολο· A. Braida, Dante and the Romantics,  Houndmills, Basingstoke, Hampshire 2004.

[5] Conversations of Lord Byron noted during a residence with his Lordship at Pisa, in the years 1821 and 1822 by Thomas Medwin, Esq., second edition, Λονδίνο 1824, 240-242.

[6] Οι παραπομπές γίνονται στην έκδοση R. M. Durling, The Divine Comedy of Dante Alighieri, τ. 2: Purgatorio, Οξφόρδη 2003.

[7] Οι επισημάνσεις του L. Coutelle, Formation poétique de Solomos (1815-1833), Αθήνα 1977 = Για την ποιητική διαμόρφωση του Διονυσίου Σολωμού (1815-1833), μετ. Σ. Καψάσκης, Αθήνα 2009, τις οποίες μνημονεύω παρακάτω, είναι σποραδικές και δεν συγκροτούν συνολική ερμηνευτική θέση.

[8] Πρόκειται για την άλωση της Τριπολιτσάς (στρ. 35-74)· την ήττα του Δράμαλη και τον αποκλεισμό του στρατού του  στην Κόρινθο (στρ. 75-87)· την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου και τον πνιγμό των Τούρκων στον Αχελώο (στρ. 88-122)· την πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας και ενός άλλου πλοίου από τον Κανάρη (στρ. 123-138).

[9] Με εξαίρεση την «Καταστροφή της Ιερουσαλήμ» και την «Ωδή για πρώτη λειτουργία», όλα τα ποιήματα που μνημονεύονται παρακάτω είναι σονέτα. Για τη χρονολόγηση των σονέτων βλ. Λ. Πολίτης, Γύρω στον Σολωμό: μελέτες και άρθρα (1938-1982), Β΄ έκδοση, Αθήνα 1985, 207-212. Όλες οι παραπομπές στα ιταλικά  έργα του Σολωμού γίνονται στην έκδοση Λ. Πολίτης, Διονυσίου Σολωμού, Άπαντα, τ. 2, Πεζά και ιταλικά,  Γ΄ έκδοση, Αθήνα 1979, 79-141. Οι μεταφράσεις προέρχονται από την έκδοση Διονυσίου Σολωμού, Άπαντα, τ. 2, παράρτημα,  Ιταλικά (Ποιήματα και πεζά, μετ. Λ. Πολίτη με συνεργασία Γ. Ν. Πολίτη, Αθήνα 1960. Για την «Καταστροφή της Ιερουσαλήμ», βλ. Μ. Πασχάλης, «Ιερουσαλήμ και Τροία: ο πρωτόπειρος Σολωμός συναντά τον Βιργίλιο», Οι χρήσεις της αρχαιότητας από το νέο ελληνισμό (14 και 15 Απριλίου 2000), Πρακτικά, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού  Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα 2002, 169-195.

[10] Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π., 130, στ. 9, και 135, στ. 1.

[11] Όλες οι παραπομπές στην ελληνόγλωσση ποίηση του Σολωμού γίνονται στην έκδοση Λ. Πολίτη, Διονυσίου Σολωμού, Άπαντα, τ. 1, ΣΤ΄ έκδοση, Αθήνα 1993.

[12] Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π., 131: «Sullo stesso argomento» [L’Inferno], στ. 10. Η σολωμική έκφραση έχει δαντική καταγωγή:  e vidi uscir de l’alto e scender giùe / due angeli con due spade affocate (Purgatorio 8, στ. 25-26).

[13] «Sullo stesso argomento» [= L’Inferno], 130, στ. 9-12)

[14] Το θέμα είναι συχνό στην ιταλική θρησκευτική ποίηση του Σολωμού.

[15] Βλ. π.χ. Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π. , 108: «Il Giudizio Finale»

[16] Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π. , 135-136: «L’incendio di Sodoma», στ. 13.

[17] Ύμνος εις την Ελευθερίαν, έγραψε Διονύσιος Σολωμός Ζακύνθιος τον Μάϊον μήνα 1823. Inno alla Libertà, Dionisio Solomòs da Zacinto scrissse il mese di maggio 1823, volgarizzato in prosa italiana da G. Grassetti, Prof. di Lettere Italiane e Latine in Zante, Edizione III, Μεσολόγγι 1825, 64.

[18] Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π., 130-131: «Sullo stesso argomento» [L’Inferno], στ. 5-9. Η επανάληψη του «Odi» είναι σχεδόν μανιέρα στα ιταλικά του Σολωμού.

[19] Δίνω την παραπομπή και στη λατινική vulgata, από την οποία παραθέτει χωρία ο Σολωμός στα ιταλικά του ποιήματα. Ο Κ. Καιροφύλας, Ο Εθνικός Ύμνος του Σολωμού: κείμενο και ιστορικοφιλολογική ανάλυση, Αθήνα [χ.χ.], 79 μνημονεύει εν προκειμένω ένα χωρίο της Αποκάλυψης του Ιωάννη (6, 8): «καὶ ἐδόθη αὐτῷ ἐξουσία ἐπὶ τὸ τέταρτον τῆς γῆς, ἀποκτεῖναι ἐν ρομφαίᾳ καὶ ἐν λιμῷ καὶ ἐν θανάτῳ καὶ ὑπὸ τῶν θηρίων τῆς γῆς».

[20] Πβ. L. Coutelle, Για την ποιητική διαμόρφωση …, ό. π., 93, 252, για την πιθανή αρχική έμπνευση του Σολωμού από το ποίημα του Luigi Redaelli «La ritirata di Mosca» (1813) και ειδικότερα από τους στίχους, οι οποίοι περιγράφουν την καταστροφική διάβαση του ποταμού Μπερεζίνα από τα στρατεύματα του Ναπολέοντα που υποχωρούσαν. 

[21] L. Coutelle, Για την ποιητική διαμόρφωση …, ό. π.,  258.

[22] Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π. , 130-131: «Sullo stesso argomento» [L’Inferno], στ. 5-9·  στο ίδιο, 113-114: «L’Inferno», στ. 5-8.

[23] L. Coutelle, Για την ποιητική διαμόρφωση …, ό. π., 257-258. Για περισσότερα βλ. Κ. Τικτοπούλου, «Καταβολές και μεταβολισμοί της ιταλικής παιδείας του Σολωμού: το σονέτο “La religione di Canova”», Πόρφυρας, τχ. 95-96, Αφιέρωμα στον Διονύσιο Σολωμό, Ιούλιος-Σεπτέμβρης 2000, 185-196.

[24] Η Τικτοπούλου, «Καταβολές και μεταβολισμοί …», ό. π. , 195 θεωρεί πιθανότερο ότι ο Σολωμός εμπνεύστηκε από αυτό το άγαλμα και όχι από την προτεσταντική παραλλαγή του. Κατά τη γνώμη μου, το πνεύμα του συγκεκριμένου σονέτου και των συναφών θρησκευτικών σονέτων του Σολωμού αποκλείει εντελώς τη δεύτερη εκδοχή.

[25] Λ. Πολίτης, Πεζά και ιταλικά, ό. π. , 141.

[26] Opere di scultura e di plastica di Antonio Canova, descritte da Isabella Albrizzi nata Teotochi, τ. 1, Πίζα 1821, 97-100.

[27] Αξιοπρόσεκτη είναι εν προκειμένω η ετυμολογική παρήχηση που υποστηρίζει το θέμα της εκδίκησης: «πολεμάρχοι» - «Πατριάρχη».

[28] Βλ. σχετικά το άρθρο μου στον Πόρφυρα (σημ. 1).

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας