Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πώς να πουλήσεις σκοινί στο σπίτι του κρεμασμένου...
EUROKINISSI/ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πώς να πουλήσεις σκοινί στο σπίτι του κρεμασμένου...

  • A-
  • A+
Η προσπάθεια του Κυρ. Μητσοτάκη να επαναφέρει τον «λαϊκό καπιταλισμό» των προηγούμενων δεκαετιών προσκρούει πλέον όχι μόνο στο τείχος δυσπιστίας που έχει ορθώσει η τεράστια πλειονότητα ακόμη και των επιρρεπών στον τζόγο πολιτών, αλλά και στην τραγική μείωση εισοδημάτων και αποταμιεύσεων της πλειονότητας.

Την περασμένη Δευτέρα (2/3), κι ενώ είχαν προηγηθεί ακόμη μια βουτιά στο Χ.Α. κι ένα άλμα στις αποδόσεις των ελληνικών ομολόγων, ο υπουργός Οικονομικών Χρήστος Σταϊκούρας δήλωνε από το Βελιγράδι όπου βρισκόταν για διμερείς επαφές «πιο πολύ με ενδιαφέρουν τα πραγματικά στοιχεία της οικονομίας παρά το ομόλογο και το Χρηματιστήριο».

Είκοσι δύο χρόνια πριν, οποιοσδήποτε υπουργός, υφυπουργός, κεντρικός τραπεζίτης, τραπεζίτης, θεσμικός εκπρόσωπος της κεφαλαιαγοράς δεν θα διανοούνταν να δηλώνει τόσο απαθής στο δράμα του Χρηματιστηρίου.

Ο υπουργός (Εθνικής, τότε) Οικονομίας, για παράδειγμα, θα δήλωνε: «Η περίοδος νευρικότητας του Χρηματιστηρίου έχει ημερομηνία λήξης, την 9η Απριλίου. Την επανεκλογή του ΠΑΣΟΚ!» (Γ. Παπαντωνίου, 28/3/2000). Ενώ ο διοικητής της ΤτΕ θα προειδοποιούσε ότι «όσοι επενδύουν με το ένστικτο της αγέλης… πρέπει να είναι προετοιμασμένοι για ενδεχόμενες συνέπειες των επιλογών τους» (Λ. Παπαδήμος, 19/9/1999).

Ανάμεσα στην κραυγαλέα πολιτική μόχλευση του Χρηματιστηρίου και στην απόλυτη απάθεια για την τύχη του, ανοίγει ένα χάσμα μέσα στο οποίο εξαφανίζονται δισεκατομμύρια, καταστρέφονται θέσεις εργασίας, χάνονται αποταμιεύσεις πολιτών και αποθέματα ασφαλιστικών ταμείων ή δημόσιων φορέων.

Παρότι το Χρηματιστήριο είναι από τη φύση του ένας μηχανισμός μεταφοράς πλούτου από την πραγματική στην εικονική οικονομία, ταυτόχρονα παραμένει βασικός θεσμός χρηματοδότησης των μεγαλύτερων επιχειρήσεων μιας χώρας, δίπλα στον τραπεζικό δανεισμό.

Σήμερα στο Χ.Α. είναι εισηγμένες 180 επιχειρήσεις, οι κατά τεκμήριο σημαντικότερες της χώρας. Είναι οι μισές από τις εισηγμένες του 2005, λιγότερες και από τις 258 του 1998, όταν η χρηματιστηριακή φρενίτιδα άρχιζε να προσελκύει εκατοντάδες χιλιάδες ανυποψίαστους «παίκτες» (2,3 εκατομμύρια κωδικοί το ρεκόρ του 2003), αλλά και δεκάδες υποψιασμένους επιχειρηματίες με αδιαφανή ή ανύπαρκτη παραγωγική δραστηριότητα, αλλά με μεγάλη όρεξη και τεχνογνωσία για κερδοσκοπία.

Τα στοιχεία για την εξέλιξη των βασικών μεγεθών του Χ.Α., από τα χρόνια της αφέλειας μέχρι σήμερα, αφηγούνται γλαφυρά την ακμή και παρακμή του και αποκαλύπτουν αρκετά για τις εγγενείς παθογένειές του, που το καθιστούν αρκετά «κλικ» πιο προβληματικό από άλλα χρηματιστήρια.

Από την κορύφωση της κρίσης το 2008 διαγράφτηκαν από το Χ.Α. σχεδόν 150 εταιρείες, έναντι μόλις 23 που εισήχθησαν. Τα κεφάλαια που αντλήθηκαν αυτά τα 22 χρόνια, μέσω νέων εισαγωγών ή αυξήσεων κεφαλαίου, είναι περίπου 150 δισ. ευρώ, σχεδόν το 80% ενός ετήσιου ΑΕΠ. Ομως, το 1/3 από αυτά, πάνω από 50 δισ., δεν αντλήθηκε σε κάποια φάση θεαματικής ανόδου του Χ.Α., αλλά στην κορύφωση της ελληνικής κρίσης, μεταξύ 2012 και 2014, που ήταν και περίοδος κατάρρευσης του Γενικού Δείκτη.

Τι είναι αυτά τα χρήματα; Είναι κυρίως οι τρεις ανακεφαλαιοποιήσεις των τραπεζών που επέβαλαν οι δανειστές, υποχρεώνοντας έτσι τόσο τους «εγκλωβισμένους» επενδυτές -όσους είχαν αγοράσει την περίοδο της ακμής τραπεζικές μετοχές- όσο και τους φορολογούμενους -μέσω της δημόσιας συμμετοχής- να «παίξουν» σ’ ένα εκ των προτέρων χαμένο χρηματιστηριακό παιχνίδι. Χαμένο, αφού τα κέρδη από τις αυξήσεις κεφαλαίου ταχύτατα εξανεμίστηκαν, ενώ οι πολλαπλά ευεργετημένες από δημόσιο χρήμα τράπεζες επανιδιωτικοποιήθηκαν χωρίς την παραμικρή αντίσταση.

Αυτό ίσως ήταν και η χαριστική βολή στο όποιο απόθεμα εμπιστοσύνης είχε απομείνει στους χιλιάδες μικροεπενδυτές, 1,4 εκατομμύρια, που τυπικά παραμένουν στο Χ.Α., από τους οποίους ωστόσο μόλις 20.000-30.000 είναι πραγματικά ενεργοί.

Το Χ.Α. παραμένει υπόθεση μερικών χιλιάδων επαγγελματιών παικτών ή θεσμικών επενδυτών και η προσπάθεια του Κυρ. Μητσοτάκη να επαναφέρει τον «λαϊκό καπιταλισμό» των προηγούμενων δεκαετιών προσκρούει πλέον όχι μόνο στο τείχος δυσπιστίας που έχει ορθώσει η τεράστια πλειονότητα ακόμη και των επιρρεπών στον τζόγο πολιτών, αλλά και στην τραγική μείωση εισοδημάτων και αποταμιεύσεων της πλειονότητας.

Η προσπάθεια της πολιτικής (υπουργείο Οικονομικών) και θεσμικής (Ομιλος Χ.Α., Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς) ηγεσίας του Χ.Α. για ανάκτηση εμπιστοσύνης του ευρύτερου κοινού με νομοθετικές παρεμβάσεις, όπως το ν.σ. για την εταιρική διακυβέρνηση που προωθείται, με αυστηρότερα κριτήρια για τις διοικήσεις των εισηγμένων, είναι απίθανο να προσελκύσει το ενδιαφέρον των «καμένων» του 1999 ή του 2008.

Ετσι, το ενδιαφέρον για προσέλκυση κεφαλαίων στο Χ.Α. στρέφεται κυρίως είτε στους ξένους επενδυτές, είτε στα λεγόμενα «θεσμικά αποθεματικά», κυρίως των ασφαλιστικών ταμείων. Τόσο ο ΣΕΒ, το ΙΟΒΕ και η ΤτΕ όσο και η ηγεσία του υπουργείου Εργασίας έχουν επανειλημμένα φωτογραφίσει το τελευταίο διάστημα, με «μελέτες» και δημόσιες παρεμβάσεις, την ενίσχυση «των κεφαλαιοποιητικών πυλώνων της κοινωνικής ασφάλισης» και την πριμοδότηση με κίνητρα της διοχέτευσης μεγαλύτερου μέρους των αποθεματικών τους -σήμερα μόλις 8%- στην κεφαλαιαγορά.

Αυτό, άλλωστε, το ευνοεί και η ΕΚΤ που θεωρεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την «κεφαλαιακή ένωση» της ευρωζώνης την ένταξη στις κεφαλαιαγορές του λεγόμενου μη τραπεζικού χρηματοπιστωτικού τομέα, πρωτίστως των συνταξιοδοτικών ταμείων.

Φυσικά, στην περίπτωση της Ελλάδας, το να μιλάς για επένδυση των αποθεματικών των Ταμείων σε μετοχές ή ομόλογα, όταν έχουν προηγηθεί τα κραχ του 1999 και του 2008 ή το PSI του 2012, είναι σαν να πουλάς -όχι απλώς να μιλάς για- ...σκοινί στο σπίτι του κρεμασμένου.

Η κοινωνική ψυχολογία της φούσκας

Της Αθηνάς Καλαϊτζόγλου*

Είκοσι χρόνια μετά, η «φούσκα της Σοφοκλέους» παραμένει ένα θολό σημείο, έως και ταμπού, στην ιστορία του Χρηματιστηρίου. Οι δίκες που έγιναν αθώωσαν όσους οδηγήθηκαν στο εδώλιο του κατηγορουμένου και μετατράπηκαν σε πολιτικό άλλοθι για τους πραγματικούς υπαίτιους του σκανδάλου, τους οποίους όχι μόνο δεν θα τους αγγίξει καμία Νέμεσις, αλλά συνεχίζουν ακόμη και σήμερα να σηκώνουν το δάχτυλο με θράσος και να υποδεικνύουν πολιτική. Επιπλέον, στα χρόνια που μεσολάβησαν δεν αποτολμήθηκε ποτέ μια ουσιαστική συζήτηση για το τι συνέβη πραγματικά το 1999 και χάθηκαν σαν καπνός αποταμιεύσεις 30 δισ. ευρώ εκατοντάδων χιλιάδων επενδυτών.

Αυτό βεβαίως ήταν το ένα σκέλος των συνεπειών της υπερθέρμανσης της ελληνικής χρηματιστηριακής αγοράς κατά την περίοδο 1999-2000. Το δεύτερο, αφορά την εμπιστοσύνη των μικροεπενδυτών, που αποτελεί βασικό συστατικό των χρηματιστικών αγορών.

Η διαχρονική καταπόντιση του ελληνικού Χρηματιστηρίου και η μη ανάκαμψή του έκτοτε αποδίδονται και στην απώλεια της εμπιστοσύνης του μεγάλου κοινού. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στα χρηματιστήρια του δυτικού κόσμου. Και αυτό θεωρείται ανεπίστρεπτο.

Η ιστορία της άνθησης και της πτώσης των χρηματιστηρίων δεν είναι καινούργια. Ωστόσο, στην έκταση και στο μέγεθος που εμφανίστηκε στη χώρα μας, το 1999, συνιστά ένα πρωτοφανές φαινόμενο. Γιατί νομιμοποιήθηκε ο χρηματιστηριακός τζόγος στη συνείδηση του μέγιστου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας, η οποία παρέμενε μέχρι τότε παραδοσιακά δύσπιστη, όπως έχει επισημάνει εύστοχα ο αείμνηστος Κώστας Βεργόπουλος.

Για πρώτη φορά καταγράφηκε τέτοιας μορφής μαζική συμμετοχή επενδυτικού κοινού, με τους κωδικούς να προσεγγίζουν τους 1.800.000. Τι απέμεινε από αυτό; Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του Χρηματιστηρίου Αθηνών, τον Δεκέμβριο του 2019 οι κωδικοί των ενεργών ιδιωτών επενδυτών παρουσιάζουν μείωση κατά 95%, φτάνοντας μόλις τους 17.846.

Ποιες συνθήκες επιτρέπουν ή όχι τη μαζική προσέλευση επενδυτών στο Χρηματιστήριο; Πώς προκύπτει αυτού του είδους η συλλογική συμπεριφορά ατόμων που δεν διαθέτουν τα ίδια χαρακτηριστικά; Υφίσταται άραγε επιρροή από πηγές κύρους μέσω της διοχετευμένης πληροφόρησης; Μήπως είναι προϊόν μίμησης της πρακτικής άλλων επενδυτών;

Τα ερωτήματα αυτά ήταν το αντικείμενο της επιστημονικής έρευνας που πραγματοποιήσαμε στην περίοδο 2005-2006, για να εξετάσουμε τον ρόλο της πληροφορίας και τον μηχανισμό επιρροής στους επενδυτές. Να το πούμε πιο απλά: επιδιώξαμε να διερευνήσουμε πώς προκύπτει αυτή η συμπεριφορά εν είδει «αγέλης» και αν μπορούν να την πυροδοτήσουν όσοι είναι φορείς εξουσίας, έχουν να υπηρετήσουν μια πολιτική ατζέντα, απολαμβάνουν ενημέρωση εκ των έσω, επιδιώκουν προσωπικό οικονομικό όφελος. Σε αντιδιαστολή, ερευνήσαμε αν το ίδιο μπορούν να κάνουν άλλοι επενδυτές.

Για την ερμηνεία αυτής της συμπεριφοράς χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά «εργαλεία» της Κοινωνικής Ψυχολογίας, σε αντίθεση με ό,τι ίσχυε ώς τότε, οπότε χρησιμοποιούνταν μαθηματικά μοντέλα και δάνεια της ατομικής ψυχολογίας.

Κατά τη διάρκεια της έρευνας, το Χρηματιστήριο Αθηνών παρουσίαζε συνεχείς ανοδικές τάσεις και στις αρχές του 2006 είχε χαρακτηρισθεί πρωταθλητής των αποδόσεων στις αναπτυγμένες χώρες. Θα την έλεγε κανείς ευτυχή συγκυρία, από την άποψη ότι ένα τέτοιο «πάρτι» ανόδου λογικά θα προσέλκυε και ιδιώτες επενδυτές. Συνέβη το αντίθετο, γεγονός που είχαν καταγράψει τότε επίσημες έρευνες.

Σε αυτό το σκηνικό, αναπτύξαμε τις υποθέσεις της έρευνας: ο επενδυτής έχει αρνητική άποψη για το Χρηματιστήριο επειδή δεν εγγυάται τις αποδόσεις, συνεπάγεται ρίσκο, συνεπώς, αποφεύγει να τοποθετήσει χρήματα σε αυτό. Ερχεται, όμως, κάποια πηγή επιρροής που προβάλλει διαφορετικές εκτιμήσεις, υπόσχεται, διαβεβαιώνει, καθησυχάζει, παρασύρει και ως εκ τούτου διαταράσσει την άποψη του επενδυτή. Τι θα κάνει, λοιπόν;

Τα ευρήματα ήταν εντυπωσιακά. Οι επενδυτές του δείγματος εμφανίστηκαν έτοιμοι να υποκύψουν στην επιρροή κάθε «ειδικού» (πολιτικός, φορέας εξουσίας, χρηματιστής) και να διακινδυνεύσουν τις οικονομίες τους. Εμφανίστηκαν, δηλαδή, επικίνδυνα ανοχύρωτοι στις «σειρήνες» της προσδοκίας κέρδους, που παραμένει διαρκώς παρούσα ως κινητήριος δύναμη. Αντίθετα, έδειξαν να μην επηρεάζονται από ιδιώτες, προφανώς για να μην «ομολογήσουν» ότι παρασύρονται από γνωστούς και φίλους – πρακτική που χρεώθηκαν μονομερώς ότι έπραξαν το 1999.

Εγινε το πάθημα μάθημα; Εξαρτάται. Οσοι επενδυτές θεώρησαν ότι το Χρηματιστήριο δεν λειτουργεί με κανόνες και διαφάνεια και κερδίζουν οι λίγοι σε βάρος των πολλών, θα απέχουν από αυτό. Οσοι εκτίμησαν ότι οι πολιτικοί εξαπατούν σε συνθήκες αβεβαιότητας, θα κλείνουν τ’ αυτιά τους σε αυτούς. Αντίθετα, όσοι θεώρησαν ότι οι πολιτικοί προστατεύουν τους επενδυτές από κερδοσκοπικά παιχνίδια, θα είναι επιρρεπείς στην επιρροή τους.

Γιατί δεν είδαμε μαζική προσέλευση μικροεπενδυτών στο Χρηματιστήριο το 2006; Διότι τότε οι πολυποίκιλοι φορείς εξουσίας απέφυγαν όπως ο διάβολος το λιβάνι να επαναλάβουν τον εσμό των υποσχέσεων και διαβεβαιώσεων του 1999.

Η έρευνα, συνεπώς, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για το πώς επηρεάζονται οι επενδυτές για την εμπλοκή τους στο Χρηματιστήριο, καθώς και το πώς λειτούργησε η χειραγώγησή τους το ξεχασμένο 1999.

* Δημοσιογράφος, συγγραφέας του βιβλίου «Χρηματιστήριο και Εξουσία. Ο ρόλος της πληροφορίας και ο μηχανισμός επιρροής στους επενδυτές» (Εκδόσεις Εντευκτηρίου, 2017). Το βιβλίο περιλαμβάνει την έρευνα για τη χρηματιστηριακή φούσκα του 1999-2000, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο μεταπτυχιακού προγράμματος Οργανωτικής και Οικονομικής Ψυχολογίας, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ «ΕΦ.ΣΥΝ.»
Το νέο οικοδομικό «Ελντοράντο» και το δικαίωμα στην κατοικία
Από το έπος τις αντιπαροχής στο σκάσιμο της φούσκας, στο Airbnb και στην απειλή οικιστικού διωγμού. Οι αθέατες κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες.
Το νέο οικοδομικό «Ελντοράντο» και το δικαίωμα στην κατοικία
ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ «ΕΦ.ΣΥΝ.»
Πότε θα χτυπήσει τελικά το πρώτο κουδούνι;
«Η μεγάλη πρόκληση», είναι ο τίτλος του εγχειρήματος του ανοίγματος των σχολείων εν μέσω πανδημίας που δίνουν μιλώντας στην «Εφ.Συν.» οι ειδικοί επιστήμονες που έχουν τεθεί επικεφαλής του για τη χώρα μας
Πότε θα χτυπήσει τελικά το πρώτο κουδούνι;
ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ «ΕΦ.ΣΥΝ.»
Ευρωπαϊκή σπαζοκεφαλιά η επιστροφή στα θρανία
Εξίσωση με πολλούς αγνώστους για πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αποτελεί η επαναλειτουργία των σχολείων, ιδιαίτερα στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο από τον κορονοϊό.
Ευρωπαϊκή σπαζοκεφαλιά η επιστροφή στα θρανία
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Ανθρακες ο θησαυρός του SURE
Η Ελλάδα θα δανειστεί 2,7 δισ. από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα στήριξης της απασχόλησης, αλλά το μεγαλύτερο μέρος τους θα καλύψει τις δαπάνες που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί για αποζημιώσεις ειδικού σκοπού και...
Ανθρακες ο θησαυρός του SURE

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας