Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το αριστερό όραμα του 21ου αιώνα

Πρέπει να χτίσουμε από την αρχή τον δημοκρατικό σοσιαλισμό του 21ου αιώνα, να προχωρήσουμε προς την ισοδημοκρατία

ICONPRESS/ΧΡΗΣΤΟΣ ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗΣ

Το αριστερό όραμα του 21ου αιώνα

  • A-
  • A+

Οταν μια ιδέα, ένα κίνημα, μια κυβέρνηση βρίσκεται σε υποχώρηση, η πιο καλή άμυνα είναι η απόδραση στο μέλλον. Η κυβέρνηση αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή μια ολομέτωπη επίθεση.

Οι πιο παράταιροι μνηστήρες, από την Ακρα Δεξιά ώς την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά, έχουν συνεταιριστεί ελπίζοντας ότι η κυβέρνηση θα ανατραπεί από τη συντονισμένη επίθεση δικαιολογημένων λαϊκών παραπόνων και ψευδών συστημικών καταγγελιών. Αυτή λοιπόν τη δύσκολη στιγμή πρέπει να αρχίσουμε μια μεγάλη συζήτηση για το όραμα της Αριστεράς του 21ου αιώνα.

Θα μου πείτε, σήμερα τα σημαντικά είναι οι συντάξεις, το αγροτικό, οι πρόσφυγες. Θεωρητικές συζητήσεις και φιλοσοφίες μπορούν να περιμένουν. Και όμως η Αριστερά ήταν πάντα η σκέψη στην πράξη.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι έχουμε πολλή θεωρία και λίγη πράξη, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Πολλές αστοχίες της «πρώτης φοράς Αριστερά» ήταν αποτέλεσμα περιορισμένης θεωρητικής κατανόησης, απρογραμμάτιστου κυβερνητισμού και έλλειψης συγκεκριμένης ανάλυσης της συγκεκριμένης κατάστασης.

Δεν έχουμε βέβαια εγχειρίδιο ή συνταγή να την πάρουμε από το ράφι και να την εφαρμόσουμε. Και οι δύο ιστορικές εκφάνσεις της Αριστεράς του 20ού αιώνα, ο υπαρκτός σοσιαλισμός και η σοσιαλδημοκρατία, απέτυχαν. Η έλλειψη δημοκρατίας και οι αδυναμίες του συγκεντρωτικού οικονομικού μοντέλου οδήγησαν τα κομμουνιστικά κράτη στην παρακμή και την πτώση.

Η σοσιαλδημοκρατία ήταν το μεγάλο ευρωπαϊκό επίτευγμα του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Το κοινωνικό κράτος: ένας εύθραυστος συνδυασμός καπιταλισμού και δημοκρατίας, κατάκτηση των εργατικών αγώνων αλλά και παραχώρηση του καπιταλισμού για να δημιουργηθεί ιδεολογικός αντίπαλος του κομμουνισμού. Αλλά το 1989 άνοιξε τον δρόμο για την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού.

Τα μεγάλα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα αποδέχτηκαν τη συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, τις ιδιωτικοποιήσεις των δημόσιων πόρων και των κοινών αγαθών, την απορρύθμιση των αγορών, τον περιορισμό και την περιφρόνηση της δημοκρατίας.

Ο ΣΥΡΙΖΑ χρειάζεται λοιπόν ένα μεγάλο όραμα, ένα νέο αριστερό αφήγημα που θα ξαναπαντρέψει θεωρία και πράξη. Πρέπει να πειραματιστεί, να χρησιμοποιήσει τη θεσμική και κινηματική εμπειρία, να εμπιστευτεί τον κόσμο που τον εμπιστεύτηκε τρεις φορές. Το παγκόσμιο ενδιαφέρον διανοούμενων και Αριστεράς για κυβέρνηση και κόμμα οφείλεται στο ταξίδι τους σε αχαρτογράφητα εδάφη. Εχει ρίσκα η προσπάθεια, είχε και θα έχει αποτυχίες.

Η Αριστερά είναι συνηθισμένη να αποτυγχάνει θεωρητικά και να ηττάται πολιτικά. Τώρα, σαν το παιδί που ανεβαίνει σε ποδήλατο για πρώτη φορά ή αυτόν που πέφτει στην θάλασσα για να μάθει να κολυμπάει, πρέπει και να δημιουργήσει την αριστερή κυβερνησιμότητα ενώ προσπαθεί να κυβερνήσει σε ένα τελείως εχθρικό περιβάλλον.

Ισοδημοκρατία ή ο δημοκρατικός σοσιαλισμός του 21ου αιώνα Το νέο αφήγημα της Αριστεράς πρέπει να είναι απλό, καθαρό και εφαρμόσιμο. Ξεκινάει από γενικές αξίες και αρχές και εξειδικεύεται κατά κλάδο και περιοχή.

Πρέπει να χτίσουμε από την αρχή τον δημοκρατικό σοσιαλισμό του 21ου αιώνα, να προχωρήσουμε προς την ισοδημοκρατία. Ο νεολογισμός «ισοδημοκρατία» ξεκινάει από την έννοια της «ισοελευθερίας» (equaliberty) του Ετιέν Μπαλιμπάρ. Για τον Μπαλιμπάρ, δεν υπάρχει ελευθερία χωρίς ισότητα και ισότητα χωρίς ελευθερία.

Εντούτοις, η πρώτη εξίσωση παραβιάζεται καθημερινά στη Δύση και η δεύτερη ήταν αιτία της πτώσης του υπαρκτού. Ο ιδεατός συνδυασμός τους δεν υπάρχει, αλλά αποτελεί το μεγάλο αίτημα της αριστερής πολιτικής.

Βάζουμε λοιπόν την έμφαση στη δημοκρατία γιατί μόνο πολιτικά μπορούμε να προχωρήσουμε στην ισοελευθερία, και στην ισότητα, γιατί μόνο η μείωση των ανισοτήτων οδηγεί στην αύξηση της ελευθερίας.

Η ισοδημοκρατία αντιμετωπίζει τον πολιτικό προγραμματισμό και τις δράσεις κυβέρνησης και κόμματος σαν πορεία προς έναν ορίζοντα, μια διαχωριστική γραμμή που απομακρύνεται όσο την πλησιάζουμε. Παραμένει ανοικτός και άπιαστος ο ορίζοντας αλλά οδηγεί σαν φάρος την καθημερινή πρακτική. Αποτελεί λοιπόν ένα είδος «κανονιστικής» ιδέας.

Κάθε επί μέρους εφαρμογή της ανοίγεται σε παραπέρα βάθεμα, αλλάζοντας και στρατηγικό στόχο και πολιτικό υποκείμενο, και κυβέρνηση και κόμμα. Η διαχωριστική του παρέμβαση είναι διαρκής, αλλά η λειτουργία αλλάζει καθώς κάθε επιτυχία οδηγεί στον επαναπροσδιορισμό του επόμενου βήματος και σε νέο κύμα ριζοσπαστικοποίησης.

Αν ορίζοντας είναι η μορφή, το περιεχόμενό του είναι το αξίωμα ισότητας και η δημοκρατία. Ισότητα πρώτα. Μέλημα της αριστερής κυβέρνησης είναι η συνεχής μείωση της ανισότητας, το κλείσιμο της ψαλίδας μεταξύ πλούσιων και φτωχών, που έγινε χάσμα τα χρόνια της λιτότητας.

Η Ελλάδα βρίσκεται στη θέση 140 από 180 χώρες στις μετρήσεις του Gini Coefficient, του καλύτερου τρόπου μέτρησης της ανισότητας. Η παγκόσμια βιβλιογραφία έχει αποδεχτεί ότι η ανισότητα, πέρα από την κοινωνική αδικία, είναι και οικονομικά καταστροφική.

Η κοινωνική δικαιοσύνη και ο πόλεμος κατά της ανισότητας αντικαθιστούν λοιπόν την αντιμνημονιακή, αλλά διατηρούν την ταξική διαχωριστική γραμμή. Η Αριστερά δεν ενδιαφέρεται βέβαια μόνο για νούμερα και στατιστικές και πρέπει να εφαρμόζει ακόμη και το νεοφιλελεύθερο μνημόνιο με αναδιανεμητικό τρόπο. Με αυτόν τον τρόπο, η πραξικοπηματική ήττα στη μάχη μπορεί να μετατραπεί διαλεκτικά σε συστατικό της νίκης στον πόλεμο.

Η επανεκκίνηση της οικονομίας, η συλλογή νέων πόρων από τον περιορισμό των προνομίων της ολιγαρχίας, οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις και η απομείωση του χρέους πρέπει να συνδυάζονται άμεσα με νέα μέτρα ελάφρυνσης των βαρών των κοινωνικά αδύναμων και υποστήριξης του αναιμικού κοινωνικού κράτους.

Η δίκαιη αναδιανομή του εθνικού προϊόντος αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα της Αριστεράς και το πρώτο βήμα προς τον δημοκρατικό σοσιαλισμό του 21ου αιώνα.

Δεύτερο, δημοκρατία. Ο νεοφιλελευθερισμός υποτάσσει την πολιτική στην οικονομία, τη δημοκρατική αντιπαράθεση στην «επιστημονική» αλήθεια. Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία γίνεται έτσι αναιμική, ντεκαφεϊνέ. Πρέπει λοιπόν να επαναπολιτικοποιήσουμε την πολιτική, να εκδημοκρατίσουμε το κράτος και να υποστηρίξουμε πολύμορφες κοινωνικές αμεσοδημοκρατικές πρωτοβουλίες.

Η δημοκρατία επεκτείνεται από την κεντρική πολιτική σκηνή στην οικονομία, την κοινωνία, τον πολιτισμό, τη γειτονιά και ταυτόχρονα μεταμορφώνεται από θερμική διαδικασία σε μια νέα μορφή ή είδος ζωής. Η εκπροσώπηση και ανάθεση σε αντιπροσώπους και θεσμούς συμπληρώνεται από μορφές άμεσης δημοκρατίας.

Υπηρεσίες και αρμοδιότητες αφαιρούνται σταδιακά από την κρατική εξουσία και μεταφέρονται στη διαβούλευση και απόφαση των πολιτών. Δεν θα υπάρξει βέβαια κάποια στιγμή που θα αναφωνήσουμε «Φτάσαμε, έχουμε δημοκρατικό σοσιαλισμό, πετύχαμε».

Ο ορίζοντας δεν είναι ούτε ουτοπία που συνεχώς αναβάλλεται ούτε κάποιο καθεστώς που το ξέρουμε από τα πριν και μπορούμε να πιστοποιήσουμε την πραγμάτωσή του.

Ο ορίζοντας υπάρχει εδώ και τώρα, ενσωματωμένος σε κάθε σχέση, σε κάθε αγώνα, σε κάθε νίκη. Η κατεύθυνση παραμένει, αλλά οι επιμέρους στόχοι μετατοπίζονται σε μια αλληλουχία ριζοσπαστικών κυμάτων που διαδέχονται το ένα το άλλο.

Η αντιστροφή της ανθρωπιστικής κρίσης, λόγου χάριν, είναι απαραίτητη αλλά δεν είναι ούτε αυτοσκοπός ούτε τερματικός σταθμός.

Μετά την ανάσχεση των συμπτωμάτων, το επόμενο βήμα αντιμετωπίζει τα αίτια της κρίσης, τον αχόρταγο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Το αξίωμα ισότητας κατευθύνει τις πολιτικές που σταδιακά κλείνουν την ψαλίδα, ενώ η επέκταση και το βάθεμα της δημοκρατίας εντάσσουν τα λαϊκά στρώματα που απελευθερώνονται στον προοδευτικό πόλο.

Κάθε αίτημα, κάθε επιτυχία γίνεται έτσι βήμα μιας μακράς διαδικασίας και πορείας και προϋπόθεση για τον επόμενο, πιο ριζοσπαστικό σταθμό. Ετσι το μέλλον γίνεται συστατικό του παρόντος, έτσι το όραμα κατευθύνει την καθημερινή πράξη.

*βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ και καθηγητής Πολιτικής και Νομικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου

 

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Πώς το αδύνατο γίνεται δυνατό
Χάσαμε. Πενθούμε. Γράφει ο Φρόιντ στο δοκίμιο «Πένθος και Μελαγχολία» ότι η απώλεια του αγαπημένου αντικειμένου, ανθρώπου, ιδέας ή αγώνα, οδηγεί σε μια έντονη και σύντομη περίοδο πένθους στη διάρκεια της...
Πώς το αδύνατο γίνεται δυνατό
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Πολιτικός πανικός
Μέχρι το τέλος της δεύτερης αξιολόγησης, η βασική αντιπολιτευτική γραμμή ήταν «εκλογές, παραιτηθείτε, φύγετε», μια συνολική αντιπαράθεση με την κυβέρνηση. Μετά υπήρξε διαφοροποίηση. Εχουμε μετάθεση από τη...
Πολιτικός πανικός
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Κράτος και Αριστερά
Ανώνυμες ενημερώσεις και διαρροές ειδοποιούν τον Τύπο για τον σχεδιασμό κάποιας νέας ριζοσπαστικής πολιτικής. Δημόσιοι υπάλληλοι, που πιστεύουν ή σχεδιάζουν την πτώση της κυβέρνησης και την επιστροφή στην...
Κράτος και Αριστερά
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Η χρονιά που τα αδύνατα έγιναν δυνατά
Η φράση «ο πολιτικός χρόνος είναι πυκνός» αποτελεί το μεγάλο κλισέ της εποχής. Αν ακολουθήσουμε τη λογική ενός συστελλόμενου ή διαστελλόμενου χρόνου, το 2015 ήταν για πολλούς ο πιο μακρύς, γοητευτικός αλλά και...
Η χρονιά που τα αδύνατα έγιναν δυνατά
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Ριζοσπαστική Αριστερά ή Κεντροαριστερά;
Οσο υπάρχει η ριζοσπαστική Δεξιά και όσο ο καπιταλισμός καταστρέφει ζωές, η ριζοσπαστική Αριστερά είναι απαραίτητη. Eνα ριζοσπαστικό κόμμα μπορεί και πρέπει να είναι «μαζικό», παρ’ ότι ο πιο δόκιμος όρος είναι...
Ριζοσπαστική Αριστερά ή Κεντροαριστερά;
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Το αριστερό όραμα: Σοσιαλισμός (2)
Οι αριστερές μεταρρυθμίσεις αλλάζουν σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο καπιταλισμός. Πρέπει να υποστηρίζονται από μαζικούς κοινωνικούς αγώνες και να μεταφέρουν ισχύ και πόρους στους εργαζομένους και...
Το αριστερό όραμα: Σοσιαλισμός (2)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας