Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Περί πολέμου και αντάρτικου

Η ανθρωπιστική κρίση παραπέμπει άμεσα στα «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας»

REUTERS

Περί πολέμου και αντάρτικου

  • A-
  • A+

Στο κλασικό του έργο «Περί πολέμου», ο Γερμανός στρατηγός και θεωρητικός Καρλ φον Κλάουζεβιτς αναλύει τον τρόπο με τον οποίο η στρατηγική σκέψη διαχειρίζεται τη βία και τον πόλεμο. Ενώ για τον Καντ και τον Χέγκελ η νεωτερικότητα είναι η εποχή που η ελευθερία γίνεται κινητήρια δύναμη της Ιστορίας, για τον Κλάουζεβιτς η εποχή μας χαρακτηρίζεται από τη δύναμη, τη βία, τον ολοκληρωτικό πόλεμο.

Ο νεωτερικός άνθρωπος είναι ανασφαλής, περιτριγυρίζεται από εχθρούς και κατατρύχεται από κακή τύχη. Η εχθρότητα των άλλων και η άφιλη μοίρα αποτελούν λοιπόν κινητήριες μηχανές της Ιστορίας και της πολιτικής. Τα μεγάλα συμβάντα που αλλάζουν την Ιστορία δεν είναι αποτέλεσμα μόνο εκούσιων αποφάσεων. Αποτελούν απάντηση στις επιθέσεις του εχθρού και της μοίρας.

Βασική υπαρξιακή θέση μας επομένως είναι η άμυνα, η αντίσταση, η αυτοπροστασία. Η αντίσταση αποτελεί νόμο της ύπαρξης, μια εμμενή αντι-δύναμη στη δύναμη της εξουσίας. Οπου υπάρχουν σχέσεις εξουσίας υπάρχουν και αντιστάσεις. Κάθε φορά που μια δύναμη συναντά μιαν άλλη, τότε αποκτά μορφή, καθώς οι αντιστάσεις την παραμορφώνουν, τη διασπούν, την αναμορφώνουν. Η αντίσταση είναι επομένως γεγονός, όχι υποχρέωση, ον, όχι δέον. Είτε αντιστεκόμαστε επειδή το επιλέγουμε είτε επειδή δεν υπάρχει άλλος δρόμος, η αντίσταση σημάδεψε και σημαδεύει την κίνηση της Ιστορίας.

Η αντίσταση χρησιμοποιεί υλικά και ηθικά ή συμβολικά όπλα, τα δύο συστατικά της δύναμης. Αποσκοπεί να συντηρεί και να μεγαλώνει τη δύναμη των φιλικών δυνάμεων και ταυτόχρονα επιτίθεται στα αδύνατα σημεία του αντιπάλου. Οταν οι δύο πλευρές είναι άνισες, ο ασθενέστερος χρησιμοποιεί γρήγορες μικρο-επιθέσεις και υποχώρηση, αψιμαχίες και προσωρινή κατάπαυση πυρός. Στη στρατηγική της αντίστασης δεν υπάρχει «όλα ή τίποτα». Αντίθετα, πεδίο μάχης και διακύβευμα αποτελούν ο χρόνος και ο χώρος: να κερδίζεις χρόνο για τις επόμενες κινήσεις και να διατηρείς ασφαλείς τόπους για υποχώρηση, ανεφοδιασμό και ανασύνταξη.

Η θεωρία του Κλάουζεβιτς, λοιπόν, αποτελεί εγχειρίδιο για αντάρτικο. Γι’ αυτό τη μελετούσαν όλοι οι μεγάλοι επαναστάτες, από τον Λένιν ώς τον Μάο και τον Κάστρο. Οταν ο εχθρός έχει υπέρμετρη υλική δύναμη, η αντίσταση αποφεύγει την κλιμάκωση των εχθροπραξιών και εστιάζεται στην ηθική πλευρά της διαμάχης. Το μάθημα είναι σαφές: Μην τα παίζεις όλα σε μια ζαριά, να συντηρείς, να αυξάνεις και να διαφοροποιείς τις δυνάμεις σου, να προφυλάσσεις τις γραμμές υποχώρησης, μια και η ανασύνταξη αποτελεί τον καλύτερο δρόμο για τη νίκη.

Διαπραγματεύσεις ως αντάρτικο

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης ακολουθούν πιστά τις οδηγίες του Κλάουζεβιτς. Μπροστά στην τεράστια δύναμη και τον βαρύ οπλισμό του αντιπάλου, η κυβέρνηση έχει υιοθετήσει την τακτική των ευέλικτων κινήσεων, των αψιμαχιών και υποχωρήσεων που προσαρμόζονται στην αγριότητα της επίθεσης. Εφόσον τα υλικά πυρομαχικά είναι περιορισμένα, γίνεται εκτεταμένη χρήση των ηθικών.

Ενα από τα πιο πετυχημένα είναι η εκτεταμένη και συνεχής αναφορά στην ανθρωπιστική κρίση. Η ανθρωπιστική κρίση παραπέμπει άμεσα στα «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας». Αυτά τα εγκλήματα αποτελούν τη νομική απάντηση που δημιουργήθηκε στη δίκη της Νυρεμβέργης για να καταδικάσει και να τιμωρήσει τη γενοκτονία των ναζί εναντίον των Εβραίων, των κομμουνιστών, των ομοφύλων, των Ρομά. Τέτοια αποτρόπαια εγκλήματα δεν παραγράφονται με την πάροδο του χρόνου.

Η ανάδειξη και αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης ως πρωταρχικού επίδικου της πολιτικής της κυβέρνησης έχει πολλαπλά ηθικά πλεονεκτήματα. Οι πρόσφατες «ανθρωπιστικές κρίσεις» ήταν αποτέλεσμα φυσικών αιτίων, λιμού, σεισμού ή πλημμύρας. Αντίθετα, η ελληνική κρίση είναι αποτέλεσμα συνειδητών ανθρώπινων επιλογών για τις οποίες υπάρχουν συγκεκριμένες ευθύνες. Οι πολιτικές της λιτότητας και όχι κάποια φυσική αιτία οδήγησαν στην ανθρωπιστική κρίση.

Η συνέχισή τους, παρά την εμπεριστατωμένη παρουσίαση των καταστροφικών τους αποτελεσμάτων, στοιχειοθετεί κατ’ αρχήν μια ηθική παράβαση κατά της ανθρωπότητας αλλά πιθανότατα και μια διαρκή και απαράγραπτη εγκληματική πράξη. Η υπόρρητη σύνδεση της ανθρωπιστικής κρίσης με τις χιτλερικές αποζημιώσεις βρίσκεται στην ίδια κατεύθυνση.

Στις πρόσφατες ανθρωπιστικές κρίσεις, τα θύματα εμφανίζονταν ως παθητικοί αποδέκτες της ξένης φιλανθρωπίας. Χωρίς πρωτοβουλία ή πολιτική βούληση, άμοιροι και δυστυχείς εξαρτώνται για την επιβίωση από τηλε-μαραθώνιους, συλλογές χρημάτων από τους Βόρειους και το φιλανθρωπικό έργο διάσημων τραγουδιστών και ηθοποιών, του Μπόνο, του Μπομπ Γκέλντορφ, της Ζολί. Η ελληνική κρίση οδήγησε ακριβώς στο αντίθετο. Αντί για παθητικότητα και ανάθεση σε καλοπροαίρετους φιλάνθρωπους, οι Ελληνες αντιστάθηκαν ποικιλότροπα και ανέδειξαν κυβέρνηση με σαφή εντολή να μεταφέρει την αντίσταση από τους δρόμους στις αίθουσες συνεδριάσεων.

Σ’ αυτή τη στρατηγική αντίστασης ως αντάρτικου πρέπει να εντάξουμε και τη μεγάλη έκθεση μελών της κυβέρνησης στα διεθνή ΜΜΕ. Εφόσον η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τα ηθικά της όπλα για να κερδίσει χρόνο και χώρο, πρέπει να βάλει στην εξίσωση την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Ετσι κάνει τον πόλεμο αντάρτικο κερδίζοντας όσο μπορεί τη συμπάθεια των πολιτών –ακόμη και αυτών των εχθρικών κρατών. Οι Γερμανοί και οι Ολλανδοί που έδιναν λεφτά για τους Αιθίοπες και τους Ινδονήσιους καταλαβαίνουν καλύτερα τη γλώσσα της ηθικής απ’ αυτή των οικονομικών, της ανθρωπιστικής καταστροφής απ’ αυτή των δανείων, των ομολόγων και των spreads.

Ετσι λοιπόν οι «διαπραγματεύσεις» πέρασαν τρεις φάσεις: Η πρώτη, αμέσως μετά τις εκλογές, χαρακτηρίστηκε από ακατανοησία και αμηχανία. Οι Ευρωπαίοι πολιτικοί και οικονομολόγοι, κλεισμένοι στη νεοκλασική ορθοδοξία τους, δεν καταλάβαιναν τι έλεγαν οι Ελληνες. Αμέσως μετά, όταν κατανόησαν ότι οι Ελληνες εννοούν αυτά που λένε, ήρθαν η άγρια επίθεση, οι απειλές και οι εκβιασμοί. Στην τρίτη φάση, ένα είδος «διαπραγματευτικής αψιμαχίας» άρχισε αλλά η ασυμμετρία δύναμης την κάνει τελείως άνιση. Το αντάρτικο λοιπόν χρειάζεται χρόνο και χώρο, ηθικό πλεονέκτημα, συμμάχους και συνοδοιπόρους. Πώς θα τα βρει;

Κερδίζοντας χρόνο και χώρο

Πριν από δέκα μέρες μίλησα για τη νέα κυβέρνηση στο Συνέδριο του βρετανικού Εργατικού Κόμματος στη Βόρεια Αγγλία, το τελευταίο πριν από τις εκλογές στις 7 Μαΐου. Η συγκέντρωση ήταν μεγάλη, διπλάσια απ’ ό,τι περίμεναν οι οργανωτές. Υπήρχε ηλεκτρισμός στην ατμόσφαιρα, ο κόσμος ήξερε για τις δυσκολίες και ήθελε να μάθει λεπτομέρειες, να καταλάβει την κατάσταση, να μάθει πώς μπορεί να βοηθήσει. Κυρίως όμως ήθελαν να μάθουν πώς να κάνουν το Εργατικό Κόμμα κάτι σαν ΣΥΡΙΖΑ. Δύσκολο, αλλά όχι ακατόρθωτο.

Οι Εργατικοί και οι Συντηρητικοί είναι πολύ κοντά στις δημοσκοπήσεις. Τα συνδικάτα και οι αριστεροί των Εργατικών έχουν ξεκαθαρίσει ότι δεν θα ανεχτούν κυβέρνηση που ακολουθεί τις πολιτικές λιτότητας των Συντηρητικών. Σε τέτοια περίπτωση, τα δύο μεγαλύτερα συνδικάτα, που είναι οι βασικοί χρηματοδότες του κόμματος, θα σκεφτούν σοβαρά να αποχωρήσουν από το κόμμα που έφτιαξαν στην αρχή του 20ού αιώνα και να φτιάξουν ένα νέο ριζοσπαστικό κόμμα. Ηταν η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ που δημιούργησε αυτήν την ιστορική προοπτική.

Η «ελληνική άνοιξη» έγινε ο φορέας της ευρωπαϊκής ελπίδας, του ενδεχόμενου ανατροπής της λιτότητας αλλά και της πολιτικής ήττας και θεωρητικής αποτυχίας που κατατρύχει την Αριστερά από το τέλος της δεκαετίας των ‘60. Το ηθικό πλεονέκτημα πρέπει να γίνει πολιτική νίκη. Το καταλαβαίνουν ελπίζω όσοι επιμένουν στην πολιτική των μεγάλων και στιγμιαίων ρήξεων, των συνολικών ανατροπών ως απόδειξη ιδεολογικής καθαρότητας.

Επανάσταση δεν σημαίνει πια ότι μια μέρα ο λαός θα καταλάβει τη Βαστίλη ή τα Χειμερινά Ανάκτορα. Σημαίνει να επαναλαμβάνουμε ξανά και ξανά την πίστη μας στις αρχές της ισότητας και της δικαιοσύνης για να κερδίζουμε χρόνο και να ανοίγουμε νέους χώρους κοινωνικής αποδοχής, διεθνούς αλληλεγγύης και πολιτικής συμπαράταξης.

* Καθηγητής της Νομικής, αντιπρύτανης και διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Ερευνών στο Κολέγιο Μπίρκμπεκ του Πανεπιστημίου του Λονδίνου

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Πολιτικός πανικός
Μέχρι το τέλος της δεύτερης αξιολόγησης, η βασική αντιπολιτευτική γραμμή ήταν «εκλογές, παραιτηθείτε, φύγετε», μια συνολική αντιπαράθεση με την κυβέρνηση. Μετά υπήρξε διαφοροποίηση. Εχουμε μετάθεση από τη...
Πολιτικός πανικός
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Ελληνες ή Ευρωπαίοι, Κοζάνη ή Λοζάνη;
Η «Ανατολή» αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της «Δύσης» και βρίσκεται στην καρδιά κάθε ευρωπαϊκής μητρόπολης όπως και στην Αθήνα. Οι τζιχαντιστές που χτύπησαν τη Μαδρίτη, το Λονδίνο και το Παρίσι δεν ήρθαν απ’...
Ελληνες ή Ευρωπαίοι, Κοζάνη ή Λοζάνη;
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Αλλαγή παραδείγματος
Πιο σημαντική είναι η αλλαγή του κόσμου. Oλοι μας συγχαίρουν και θέλουν να μάθουν αν η κυβέρνηση κρατάει. Οι διαδηλώσεις αλληλεγγύης μετατρέπονται σε διαμαρτυρία για τις πολιτικές στη χώρα τους. Το ρεφρέν,...
Αλλαγή παραδείγματος
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Οι ιστορικοί κύκλοι και η «ελληνική άνοιξη»
Οι επερχόμενες εκλογές έχουν χαρακτηριστεί από πολλούς «ιστορικές» για την Ελλάδα, την Ευρώπη και τον κόσμο. Υπερβολές θα μου πείτε, συνηθισμένη ρητορεία προεκλογικής καμπάνιας. Αναντίρρητα οι απόψεις αυτές...
Οι ιστορικοί κύκλοι και η «ελληνική άνοιξη»
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Εξουσία ή κυβέρνηση;
Η Ελλάδα του 2019 είναι ασύγκριτα καλύτερη από την Ελλάδα του 2014. Πολλές επιτυχίες, αλλά και ήττες. Θα παλέψουμε για την απαραίτητη δεύτερη τετραετία, για να βάλουμε τον ΣΥΡΙΖΑ στην πρωτοπορία της ολικής...
Εξουσία ή κυβέρνηση;
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Πολιτική και σύγκρουση
Το καθολικό, η ηθική της ριζοσπαστικής πολιτικής, αποτελεί επομένως μια στρατευμένη θέση. Κοντά στους πιο αφανείς και άφωνους, η αρχή της επιστροφής της πολιτικής, της πολιτικοποίησης της πολιτικής, γίνεται...
Πολιτική και σύγκρουση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας