• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 24.0°C / 29.0°C
    3 BF
    49%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.1°C / 27.1°C
    2 BF
    78%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.8°C / 26.6°C
    2 BF
    67%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    1 BF
    77%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.3°C / 21.9°C
    0 BF
    73%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.0°C / 25.0°C
    1 BF
    62%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.4°C / 21.4°C
    1 BF
    46%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    1 BF
    54%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.4°C / 26.4°C
    5 BF
    67%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.9°C / 23.9°C
    3 BF
    60%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 24.8°C / 26.4°C
    4 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 22.7°C / 25.1°C
    0 BF
    56%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    2 BF
    71%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.9°C / 24.5°C
    0 BF
    78%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    26°C 22.5°C / 26.6°C
    1 BF
    58%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.8°C / 24.9°C
    3 BF
    54%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 22.8°C / 27.7°C
    0 BF
    56%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 19.3°C / 24.9°C
    2 BF
    61%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.7°C / 25.6°C
    1 BF
    83%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.7°C / 20.7°C
    1 BF
    71%

Αριστερά, ο Φουκουγιάμα σε διάλεξη στη Βιρμανία (2012) | Δεξιά, «Το τέλος της Ιστορίας» στην πρώτη σελίδα του «Βήματος» (24/9/1989)

 

 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το τέλος του φιλελεύθερου κοσμοπολιτισμού

  • A-
  • A+
Ο επινοητής του «Τέλους της Ιστορίας» διακηρύσσει τώρα πως ο εθνικισμός αποτελεί το ύστατο αποκούμπι και σωσίβιο του «φιλελεύθερου» καπιταλισμού.

Μακριά από τα πεδία των μαχών της Ουκρανίας, μια κομβική μετατόπιση στην κυρίαρχη ιδεολογικοπολιτική ορθοδοξία της Δύσης εξαγγέλθηκε διακριτικά τον τελευταίο καιρό. Από τον ίδιο, μάλιστα, τελάλη που το μακρινό 1989 είχε σημάνει το «τέλος της Ιστορίας» και την εσαεί επικράτηση της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας, σαν το μοναδικό παγκοσμίως αποδεκτό όραμα και μοντέλο.

Ο λόγος για τον Φράνσις Φουκουγιάμα, πάλαι ποτέ αναλυτή του Τμήματος Προγραμματισμού του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και καθηγητή σήμερα στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, επιφανή δίαυλο της γραμμής που εκκολάπτεται κάθε φορά στα επιτελικά γραφεία της Ουάσινγκτον και πλασάρεται κατόπιν διεθνώς από τους υφιστάμενούς της ιδεολογικούς μηχανισμούς. Με άρθρο του στο περιοδικό Foreign Affairs, τούτη τη φορά κήρυξε το τέλος του φιλελεύθερου οικουμενισμού, που συνιστούσε το επίσημο ιδεώδες της Δύσης μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, και την ανάδειξη του εθνικισμού σε απαραίτητο ιδεολογικό στήριγμα του «φιλελευθερισμού» (διάβαζε: καπιταλισμού).

Οπως και πριν από ένα τρίτο του αιώνα, σημασία δεν έχουν βέβαια οι άκρως αμφίβολες -έως καταφανώς προβληματικές- θεωρητικές δεξιότητές του (στο ζήτημα του εθνικισμού φαίνεται λ.χ. ν’ αγνοεί όλη την πλούσια διανοητική παραγωγή των τελευταίων δεκαετιών για την ιστορικότητα του φαινομένου), αλλά το συμβολικό βάρος του διαβήματός του, ως πανηγυρική επισήμανση της αλλαγής των καιρών.

Το «τέλος της Ιστορίας»

Το άρθρο που έκανε παγκοσμίως γνωστό τον Φουκουγιάμα, με τίτλο «Το τέλος της Ιστορίας;», δημοσιεύθηκε το καλοκαίρι του 1989 στο συντηρητικό περιοδικό The National Interest και αναδημοσιεύθηκε αστραπιαία σε όλο τον κόσμο. Στην Ελλάδα, εκτενή αποσπάσματά του δημοσίευσε «Το Βήμα» (24.9.1989), μαζί με σχολιασμό τους από τους ανερχόμενους -τότε- νεαρούς πολιτικούς Γιώργο Παπανδρέου και Αντώνη Σαμαρά (που φρόντισαν να τηρήσουν τις δέουσες αποστάσεις από μια τόσο κραυγαλέα διακήρυξη).

Το Τείχος του Βερολίνου δεν είχε ακόμη πέσει, η καπιταλιστική στροφή της Κίνας και οι αντίστοιχες ζυμώσεις στη Σοβιετική Ενωση της περεστρόικα προϊδέαζαν ωστόσο για την περίφημη «σύγκλιση» των δύο κόσμων πάνω στον κοινό παρονομαστή της «ελεύθερης αγοράς». Ο φιλόδοξος 37χρονος αναλυτής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ έσπευσε, έτσι, να εξαγγείλει μ’ έναν πιασάρικο τρόπο όσα τις επόμενες δεκαετίες θα εμπεδώνονταν διεθνώς σαν ΤΙΝΑ («There Is No Alternative», «Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση»): «Είμαστε πιθανώς μάρτυρες όχι απλώς της λήξεως του Ψυχρού Πολέμου ή της μετάβασης σε μια νέα φάση της μεταπολεμικής ιστορίας, αλλά του τέλους της ίδιας της Ιστορίας, με την παραδοσιακή έννοια του όρου. Βρισκόμαστε δηλαδή κοντά στο έσχατο σημείο της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας, στην οικουμενική επικράτηση του δυτικού φιλελεύθερου και δημοκρατικού πολιτεύματος ως οριστική μορφή ανθρώπινης διακυβέρνησης».

«Λίγοι άνθρωποι αγαπούν την ανθρωπότητα ως σύνολο» (Φράνσις Φουκουγιάμα, περ. Foreign Affairs, 5-6/2022)

Αυτό το «τέλος», ξεκαθάριζε, δεν σήμαινε την αυτόματη έλευση του φιλελεύθερου παραδείσου για όλη την οικουμένη· απλώς, την απουσία αντίπαλου στρατηγικού οράματος προς ό,τι στις μέρες μας αυτοαποκαλείται «η σωστή πλευρά της Ιστορίας», ό,τι κι αν σκέφτονταν επ’ αυτού οι μικροί και αδύναμοι: «Στο τέλος της Ιστορίας δεν είναι απαραίτητο να έχουν γίνει όλες οι κοινωνίες επιτυχώς φιλελεύθερες. Είναι αρκετό να πάψουν να διατείνονται ότι αντιπροσωπεύουν διαφορετικές και υψηλότερες μορφές ανθρώπινης κοινωνίας. […] Πολύ λίγο ενδιαφέρουν οι περίεργες ιδέες των κατοίκων της Αλβανίας ή του Μπουρκίνα Φάσο, γιατί ουσιαστικά μας απασχολεί μόνον εκείνο που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε “κοινή ιδεολογική κληρονομιά της ανθρωπότητας”».

Κρατώντας την απαραίτητη πισινή, ο Φουκουγιάμα φρόντισε φυσικά να προμηθεύσει και την προληπτική ιδεολογική νομιμοποίηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων της «μεταβατικής» περιόδου: το τέλος της Ιστορίας, εξήγησε, «καθόλου δεν σημαίνει το τέλος των καθαυτό διεθνών συγκρούσεων. Γιατί ο κόσμος σ’ αυτό το σημείο θα είναι χωρισμένος σ’ ένα τμήμα του που θα βρίσκεται εντός ιστορίας κι ένα τμήμα μετα-ιστορικό. Συγκρούσεις μεταξύ κρατών που θα βρίσκονται ακόμη εντός Ιστορίας, καθώς και μεταξύ εκείνων των κρατών κι αυτών για τα οποία η Ιστορία έχει τελειώσει, θα είναι ακόμη πιθανές».

Για την οξύνοια της σκέψης του, αποκαλυπτικοί είναι πάντως οι κεραυνοί που εξαπέλυσε εναντίον όσων εκτιμούσαν «πως, αν η ΕΣΣΔ αποκοπεί από τη μαρξιστική-λενινιστική ιδεολογία ως αποτέλεσμα των μεταρρυθμίσεων του Γκορμπατσόφ, η συμπεριφορά της θα επανέλθει σ’ εκείνην της Ρωσίας του 19ου αιώνα»: «Η αυτόματη απόφανση πως η Ρωσία άπαξ και αποκοπεί από την επεκτατική κομμουνιστική ιδεολογία της θα ξανασυνεχίσει από εκεί που την άφησαν οι τσάροι λίγο πριν την μπολσεβίκικη επανάσταση είναι περίεργη. Θεωρεί πως η εξέλιξη της ανθρώπινης συνείδησης πάγωσε στο μεσοδιάστημα, και πως οι Σοβιετικοί, ενώ θα μαζέψουν ιδέες που είναι τώρα της μόδας στο βασίλειο των οικονομικών, θα επιστρέψουν σε οπτικές για την εξωτερική πολιτική απαρχαιωμένες για την υπόλοιπη Ευρώπη. Σίγουρα δεν είναι αυτό που συνέβη στην Κίνα μετά την έναρξη της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας της. Η κινέζικη ανταγωνιστικότητα κι ο κινέζικος επεκτατισμός στη διεθνή σκηνή ουσιαστικά εξαφανίστηκαν».

Αξιοσημείωτη παραμένει και η μεγαλομανής παραδοξολογία με την οποία τέλειωνε το άρθρο· μέρος, κι αυτή, του πετυχημένου μάρκετινγκ:

«Το τέλος της Ιστορίας θα είναι μια πολύ θλιβερή περίοδος. Ο αγώνας για αναγνώριση, η προθυμία να διακινδυνεύσει κανείς τη ζωή του για μια απόλυτα αφηρημένη ιδέα, η παγκόσμια ιδεολογική σύγκρουση που απαιτούσε τόλμη, κουράγιο, φαντασία και ιδεαλισμό θα αντικατασταθούν από τους οικονομικούς υπολογισμούς, την ατέρμονη επίλυση τεχνικών προβλημάτων, τα ζητήματα περιβάλλοντος και την ικανοποίηση εξεζητημένων καταναλωτικών απαιτήσεων. Στη μετα-ιστορική περίοδο δεν θα υπάρχει τέχνη ή φιλοσοφία, παρά μόνον η συντήρηση του μουσείου ανθρώπινης ιστορίας. Διαβλέπω στον εαυτό μου μια νοσταλγία για την εποχή όπου υπήρχε η Ιστορία».

Η ουρά της Ιστορίας

Ακολούθησε η ανάπτυξη του παραπάνω σχήματος σε βιβλίο («Το τέλος της Ιστορίας κι ο τελευταίος άνθρωπος»), σαφώς λιγότερο επιδραστικό από το αρχικό άρθρο. Την ιδεολογική επένδυση των μετώπων του μεταψυχροπολεμικού κόσμου θ’ αναλάβει έτσι τα επόμενα χρόνια ένας καθηγητής του Φουκουγιάμα, ο Σάμουελ Χάντινγκτον, ερμηνεύοντας τις καινούριες παγκόσμιες αντιθέσεις σαν απόρροια μιας θρησκευτικά επικαθορισμένης «σύγκρουσης πολιτισμών». Παραγνωρίζοντας το ασύμπτωτο των δύο θρησκειών ως κοσμοθεωριών και συστημάτων σκέψης, ο Χάντινγκτον εντόπισε λ.χ. τη δυνητική απειλή για τη Δύση σε μια ενδεχόμενη «σύζευξη Ισλάμ-Κομφουκιανισμού» −μια συμμαχία, δηλαδή, των πετρελαιοπαραγωγών χωρών της Μέσης Ανατολής με τον ανερχόμενο (και διψασμένο για πετρέλαιο) κινεζικό καπιταλισμό, σε βάρος της αμερικανικής κυριαρχίας. Στο σχήμα αυτό, που παρά τον επιστημονικά παραπειστικό χαρακτήρα του αποδείχθηκε τελικά εξαιρετικά λειτουργικό από πολιτική άποψη, ο «σλαβορθόδοξος» κόσμος με επικεφαλής τη Ρωσία εμφανιζόταν να παλινδρομεί μεταξύ των δύο βασικών στρατοπέδων.

Εν έτει 2006, ενώ οι ΗΠΑ έχουν βυθιστεί στο σφαγείο του Ιράκ, μια άλλη «σύζευξη» θα διευκρινίσει περαιτέρω την έννοια του «τέλους της Ιστορίας». Προλογίζοντας την επανέκδοση ενός παλιότερου, κλασικού έργου του Χάντινγκτον υπέρ της στήριξης αποκρουστικών περιφερειακών δικτατοριών από τις ΗΠΑ (1968), ο Φουκουγιάμα υιοθετεί πανηγυρικά το θεώρημα του συγγραφέα ότι «πρόωρες αυξήσεις της πολιτικής συμμετοχής, συμπεριλαμβανομένων γεγονότων όπως οι εκλογές, θα μπορούσαν ν’ αποσταθεροποιήσουν εύθραυστα πολιτικά συστήματα» (και, ως εκ τούτου, καλύτερο θα ήταν ν’ αποφεύγονται από τους «υπανάπτυκτους»): ο Χάντινγκτον, τονίζει, «έθεσε τις βάσεις για μια αναπτυξιακή στρατηγική που κατέληξε να αποκαλείται “αυταρχική μετάβαση”, όπου μια εκσυγχρονιστική δικτατορία παρείχε τάξη στο πολιτικό πεδίο, κράτος δικαίου [sic] και τις συνθήκες για επιτυχή οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη»· προβλέψεις που «δικαιώθηκαν με πολλούς τρόπους».

Πέντε χρόνια πριν από τον σεισμό της Αραβικής Ανοιξης, ο Φουκουγιάμα εξυμνεί έτσι τον «εντυπωσιακό βαθμό πολιτικής σταθερότητας» της Μέσης Ανατολής, όπου «ηγέτες με μακρά υπηρεσία στο Μαρόκο, τη Λιβύη, την Ιορδανία, τη Συρία και την Αίγυπτο είτε έχουν παραδώσει είτε ετοιμάζονται να παραδώσουν την εξουσία στους γιους τους». Συνδυάζοντας εποικοδομητικά το θεωρητικόν μετά του ωφελίμου, φρόντισε άλλωστε να συμβάλει κι ο ίδιος σ’ αυτή την «εντυπωσιακή σταθερότητα», ως σύμβουλος του Λίβυου δικτάτορα Μουαμάρ Καντάφι για λογαριασμό μιας εταιρείας (Monitor Group) του Κέμπριτζ. Τελικά, όμως, πίσω είχε -κι εδώ- η Ιστορία την ουρά.

Back to the basics

Το τωρινό άρθρο του Φουκουγιάμα, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Μια χώρα δική τους. Ο φιλελευθερισμός χρειάζεται το έθνος» (Foreign Affairs, 5-6/2022, σελ.80-91), αποτελεί εξίσου αξιοσημείωτη τομή, προϊδεάζοντας για μερικά απ’ όσα πρόκειται ν’ ακολουθήσουν τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Είναι αλήθεια ότι, και το μακρινό 1989, ο επινοητής του τέλους της Ιστορίας θεωρούσε πως «δεν είναι σαφές» αν ο εθνικισμός «αντιπροσωπεύει μιαν ασυμβίβαστη αντίθεση» με τον σκληρό πυρήνα του φιλελευθερισμού. Με αφετηρία το Ουκρανικό, όμως, αυτή η «ασάφεια» παραχωρεί πλέον τη θέση της στην πιο ρητή κατάφαση: «Ως απόδειξη για την αμετάβλητη σημασία της εθνικής ιδεολογίας, δεν χρειάζεται παρά να δείτε τον μπελά στον οποίο χώθηκε η Ρωσία εισβάλλοντας στην Ουκρανία. […] Η Ουκρανία αντιστάθηκε αποφασιστικά στη Ρωσία ακριβώς επειδή οι πολίτες της είναι πιστοί στην ιδέα μιας ανεξάρτητης, φιλελεύθερης δημοκρατικής Ουκρανίας και δεν θέλουν να ζήσουν σε μια διεφθαρμένη δικτατορία επιβεβλημένη έξωθεν» (σ.81). «Η εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία έδειξε, δυστυχώς, πως ο κόσμος δεν έχει ακόμη φτάσει σ’ αυτή την μετα-ιστορική στιγμή κι ότι η ωμή στρατιωτική ισχύς παραμένει ο έσχατος εγγυητής της ειρήνης για τις φιλελεύθερες χώρες» (σ.87).

Δικαιούμαστε, φυσικά, να διατηρήσουμε κάθε αμφιβολία για τον εγγενώς φιλελεύθερο και δημοκρατικό χαρακτήρα του ουκρανικού εθνικισμού. Οι σχετικές διατυπώσεις του Φουκουγιάμα είναι άλλωστε καταφανώς προσχηματικές, καθώς το άρθρο του υποκλίνεται ακόμη και στις πιο αρχαϊκές εκδοχές εθνικισμού, όσο αυτός αποδεικνύεται πολιτικά αποτελεσματικός στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας μετωπικής αναμέτρησης. Ταυτίζεται έτσι πλήρως με το στρατηγικό μήνυμα που απηύθυνε προ τριετίας ο ίδιος ο Πούτιν μέσω Financial Times (28/6/2019), όταν κήρυξε τη «χρεοκοπία» των ανθρώπινων δικαιωμάτων προς όφελος ενός παγκοσμιοποιημένου εθνοφυλετικού αυταρχισμού.

«Η ουσιαστική συντηρητική επίκριση του φιλελευθερισμού, πως οι φιλελεύθερες κοινωνίες δεν παρέχουν έναν ισχυρό ηθικό πυρήνα γύρω από τον οποίο μπορεί να οικοδομηθεί κοινότητα, είναι αρκετά αληθινή», αποφαίνεται έτσι τώρα ο Φουκουγιάμα (σ.83). «Ο φιλελευθερισμός, με τις οικουμενικές αξιώσεις του, μπορεί να στέκεται άβολα δίπλα στον φαινομενικά απαρχαιωμένο εθνικισμό, οι δυο τους όμως μπορούν να συμφιλιωθούν. Οι στόχοι του φιλελευθερισμού είναι πλήρως συμβατοί μ’ έναν κόσμο χωρισμένο σε εθνικά κράτη. […] Τα φιλελεύθερα δικαιώματα δεν έχουν νόημα αν δεν μπορούν να επιβληθούν από ένα κράτος, το οποίο, σύμφωνα με τον διάσημα ορισμό του Γερμανού κοινωνιολόγου Μαξ Βέμπερ, είναι ένα νόμιμο μονοπώλιο της βίας πάνω σε ορισμένη επικράτεια» (σ.84).

«Τα κράτη είναι σημαντικά», εξηγεί παρακάτω, όχι μόνο ως φορείς αυτού του μονοπωλίου αλλά και ως «μια μοναδική πηγή κοινότητας. Ο φιλελεύθερος οικουμενισμός είναι κατά κάποιον τρόπο αντίθετος στη φύση της ανθρώπινης κοινωνικότητας. Οι άνθρωποι αισθάνονται τους ισχυρότερους δεσμούς οικειότητας για τους πιο κοντινούς τους, όπως οι φίλοι και η οικογένεια· όσο ο κύκλος απλώνεται, η αίσθηση του καθήκοντος αναπόφευκτα αμβλύνεται. Καθώς οι ανθρώπινες κοινωνίες με τους αιώνες έχουν μεγαλώσει κι έχουν γίνει πιο σύνθετες, τα σύνορα της αλληλεγγύης επεκτάθηκαν δραματικά από τις οικογένειες και τα χωριά και τις φυλές σε ολόκληρες χώρες. Λίγοι άνθρωποι όμως αγαπούν την ανθρωπότητα ως σύνολο. Για τους περισσότερους ανθρώπους σ’ ολόκληρο τον κόσμο, η χώρα τους παραμένει η μεγαλύτερη μονάδα αλληλεγγύης για την οποία αισθάνονται ενστικτώδη νομιμοφροσύνη. Κι αυτή η νομιμοφροσύνη γίνεται ένα κρίσιμο υποστύλωμα της νομιμότητας του κράτους και συνεπώς της ικανότητας διακυβέρνησης» (σ.88).

Στις τωρινές συνθήκες, το κρίσιμο είναι λοιπόν η κοινωνική νομιμοποίηση της κρατικής εξουσίας (και βίας) ίσαμε την ακρότατη συνέπειά τους, τον πόλεμο. Στο πλαίσιο αυτό, κάθε μορφή πρωτογενούς αλληλεγγύης είναι χρήσιμη –και καθαγιάζεται ιδεολογικά: «Οι φιλελεύθερες κοινωνίες δεν θα έπρεπε τυπικά ν’ αναγνωρίζουν ομάδες βασισμένες σε σταθερές ταυτότητες όπως η φυλή, η εθνότητα ή η θρησκευτική κληρονομιά. Υπάρχουν φορές, ωστόσο, που αυτό καθίσταται αναπόφευκτο και οι φιλελεύθερες αρχές είναι αδύνατο να εφαρμοστούν» (σ.89). Αλλωστε, ακόμη και «η πρώτη τροποποίηση του αμερικανικού Συντάγματος αποσκοπούσε στην προστασία της ελεύθερης άσκησης της θρησκείας, όχι στην προστασία των πολιτών από τη θρησκεία» (σ.87).

Τελικό συμπέρασμα: «Η εθνική ταυτότητα αντιπροσωπεύει προφανείς κινδύνους αλλά και μια ευκαιρία. Είναι κοινωνική κατασκευή και μπορεί να διαμορφωθεί για να στηρίξει, αντί να υπονομεύσει, τις φιλελεύθερες αξίες» (σ.89). Για να επιζήσει και να κυριαρχήσει, ο «φιλελευθερισμός» (διάβαζε: καπιταλισμός) χρειάζεται πλέον να εμπνεύσει «μιαν ευρύτερη αίσθηση εθνικού προορισμού» (σ.90).

Να περιμένουμε τη μεταγλώτισση αυτών των βαρυσήμαντων διαπιστώσεων στο κατάλληλο ιδίωμα από τους εγχώριους οργανικούς διανοουμένους της «σωστής πλευρά της Ιστορίας»; Μάλλον δεν χρειάζεται: πρόκειται για νοήματα που έχουν ήδη πρόσφατα (ξανα)διατυπωθεί, με αφορμή τα περσινά 200χρονα της «Παλιγγενεσίας».

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΚΡΥΦΑ ΧΑΡΤΙΑ
«Βαριοπούλες» α λα τουρκικά
Ενα ενδιαφέρον βιβλίο αποτυπώνει την ιδεολογική και πολιτική εξέλιξη του τουρκικού φοιτητικού κινήματος, από τις αρχές του εικοστού αιώνα μέχρι το στρατιωτικό πραξικό­πημα του 1980.
«Βαριοπούλες» α λα τουρκικά
ΚΡΥΦΑ ΧΑΡΤΙΑ
Πανεπιστήμια κρότου-λάμψης
Πώς η «κατάργηση» των φοιτητικών παρατάξεων ισοδυναμεί με παράδοση του φοιτητικού συνδικαλισμού στους πιο σκληρούς κομματικούς μηχανισμούς.
Πανεπιστήμια κρότου-λάμψης
ΚΡΥΦΑ ΧΑΡΤΙΑ
Ενας ιδεοτυπικός Ελληνομακεδόνας
Μικρή αναδρομή στη ζωή και το έργο του Ευάγγελου Κωφού (1934-2022) ► Ηταν ο άνθρωπος που κατεξοχήν ενσάρκωσε τη συνέχεια του κράτους στη διατομή εξωτερικής πολιτικής κι επιστημονικού λόγου για τα «εθνικά μας...
Ενας ιδεοτυπικός Ελληνομακεδόνας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας