• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 2.6°C / 4.7°C
    0 BF
    56%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 0.3°C / 4.6°C
    3 BF
    40%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 5.4°C / 9.5°C
    2 BF
    66%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    1°C 0.9°C / 0.9°C
    3 BF
    44%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    0°C -0.1°C / -0.1°C
    1 BF
    59%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    2°C 0.0°C / 4.0°C
    2 BF
    43%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -3°C -3.6°C / -0.9°C
    1 BF
    36%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 1.3°C / 7.6°C
    2 BF
    61%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 8.0°C / 11.4°C
    3 BF
    86%
  • Μυτιλήνη
    Αραιές νεφώσεις
    4°C -0.1°C / 3.9°C
    3 BF
    56%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 3.8°C / 7.9°C
    6 BF
    60%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    1°C 1.2°C / 1.2°C
    6 BF
    46%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 9.1°C / 9.1°C
    6 BF
    50%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    0°C -0.5°C / -0.5°C
    0 BF
    68%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C -0.5°C / 1.7°C
    1 BF
    76%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 9.8°C / 11.8°C
    3 BF
    72%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    4°C 2.7°C / 4.9°C
    4 BF
    66%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    0°C 0.3°C / 0.4°C
    2 BF
    55%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.4°C / 4.7°C
    2 BF
    47%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    -3°C -3.2°C / -3.2°C
    2 BF
    77%

Απόπειρες ιστορικής ερμηνείας

  • A-
  • A+

Ανέκαθεν οι ιστορικοί προσπαθούσαν να προσδιορίσουν χρονολογίες που σηματοδοτούν τις διάφορες εποχές. Τις διάφορες απόπειρες περιοδολόγησης της σύγχρονης Ιστορίας επισκοπεί στο ακόλουθο άρθρο του ο Ιταλός ιστορικός Μαρτσέλο Φλόρες.

Οι ιστορικοί πάντοτε διατύπωναν μια πρόταση περιοδολόγησης και φυσικά το έκαναν και για την εποχή που είναι πιο κοντινή σε μας. Επί πολύ καιρό -εν μέρει ακόμη και σήμερα- κυριάρχησε στα Πανεπιστήμια και στις σχολές η περιοδολόγηση που υπέδειξε ο Αγγλος ιστορικός Ερικ Χομπσμπάουμ το 1994, ήδη προφανής στον υπότιτλο του περίφημου βιβλίου του «Η εποχή των άκρων»: Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914-1991.

Σύμφωνα με τον Χομπσμπάουμ, ο «σύντομος εικοστός αιώνας» είχε διαδεχτεί τον «μακρύ 19ο αιώνα», ο οποίος είχε αρχίσει στην πραγματικότητα από τα τέλη του 18ου με τη Γαλλική Επανάσταση και είχε παραταθεί μέχρι τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο: ήταν ο αιώνας της αστικής τάξης, της εκβιομηχάνισης, των εθνών-κρατών.

Με τον Πρώτο Πόλεμο διακόπηκε η ορμητική πορεία της «προόδου» και άρχισε μια νέα εποχή, που ο Αγγλος ιστορικός έβλεπε να συνοψίζεται στην πάλη και στον ανταγωνισμό μεταξύ καπιταλισμού και κομμουνισμού και γι’ αυτό τοποθετούσε το τέλος του σύντομου αιώνα στη χρονιά της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ.

Αν τη στιγμή που έπεφτε ο σοβιετικός κομμουνισμός η υπόθεση του Χομπσμπάουμ φαινόταν και σαν νοσταλγικός φόρος τιμής στη στράτευσή του στην Αριστερά, η ιστοριογραφική του πρόταση έμοιαζε να βασίζεται περισσότερο σε μιαν «ηθική» αφήγηση παρά σε μιαν ανάλυση των δομών και των δυναμικών που υπήρχαν εκείνη την εποχή.

Η ισχυρή ιδεολογική φόρτιση ενός «σύντομου» αιώνα που χαρακτηρίζεται από πολέμους και γενοκτονίες (οι καταστροφές ή τα «άκρα» του τίτλου) φάνηκε να χάνει τα θέλγητρά της, όταν η παγκοσμιοποίηση αναδείχτηκε με όλη τη δύναμή της στην τελευταία δεκαετία του εικοστού αιώνα, καθιστώντας φανερά τα προμηνύματα των είκοσι προηγούμενων χρόνων.

Πάνω σε μια κριτική στην αντίληψη του Χομπσμπάουμ βασίζεται η υπόθεση περιοδολόγησης που μας έδωσε ένας από τους μεγάλους Αμερικανούς ιστορικούς της σύγχρονης εποχής, ο Charles S. Maier, σύμφωνα με τον οποίο από τα μέσα του 19ου αιώνα άρχιζε ένας «μακρύς αιώνας», που θα τερματιζόταν στις δεκαετίες 1970 και 1980 του εικοστού αιώνα.

Τα πρωτότυπα χαρακτηριστικά αυτής της εποχής, που ο Maier ορίζει «βιομηχανική εποχή», ήταν μια φορντιστική τάξη «θεμελιωμένη στον χάλυβα και στη χημεία και στη φυσική κίνηση προσώπων και εμπορευμάτων» και μια «εδαφική οργάνωση της ανθρωπότητας» επικεντρωμένη στο κράτος-έθνος.

Σε αυτή την υπόθεση πριμοδοτούνταν η ιστορία των οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών μεταβολών που συντελούνταν σε ευρεία κλίμακα και δυνητικά σε παγκόσμιο επίπεδο, με χαρακτηριστικά μακράς περιόδου που οι πολιτικές εξελίξεις δεν θα μπορούσαν να έχουν.

Πριν από αυτές τις υποθέσεις, που ωρίμασαν όλες στα τέλη του εικοστού αιώνα, είχε προταθεί το 1964, από τον Βρετανό ιστορικό Geoffrey Barraclough, μια διαφορετική περιοδολόγηση βασιζόμενη σε περιόδους πιο σύντομες και έντονα επηρεασμένες από τα πρόσφατα γεγονότα.

Σύμφωνα με τον Barraclough, η σύγχρονη Ιστορία γεννιόταν στα μέσα του εικοστού αιώνα, με το τέλος της αποικιοκρατίας, τον διπολισμό ΗΠΑ-ΕΣΣΔ και τη θερμοπυρηνική απειλή. Προηγουμένως είχαμε την τελευταία πράξη της «νεότερης ιστορίας», που σημαδευόταν από τη δεύτερη εκβιομηχάνιση και από τον ιμπεριαλισμό και ενσωμάτωνε και τους δύο παγκόσμιους πολέμους.

Μια χρονολογικά περιορισμένη αλλά αρκετά σημαντική στην ιστοριογραφική συζήτηση ερμηνεία ήταν εκείνη του Arno J. Mayer, που πρόβαλε την εικόνα ενός «τριακονταετούς πολέμου του εικοστού αιώνα», βλέποντας την περίοδο 1914-1945 ως μια κρίση που διαδέχεται τον γρήγορο εκσυγχρονισμό του 19ου αιώνα.

Η άκαμπτη πολιτική τάξη, που δεν ήταν σε θέση να συνοδεύσει -εκσυγχρονιζόμενη και αυτή- την οικονομική μεγέθυνση, καταδείχτηκε ανίκανη να ανταποκριθεί στις εκρηκτικές κοινωνικές δυναμικές που η ανάπτυξη είχε δημιουργήσει.

Σύμφωνα με τον Mayer, που είχε αφιερώσει διάφορες μελέτες στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και στην ειρήνη του Παρισιού, εκείνη η σύγκρουση έπρεπε να ιδωθεί σε μεγάλο βαθμό ως ένα είδος προληπτικής αντεπαναστατικής επίθεσης που εξαπέλυσαν οι ευρωπαϊκές ελίτ, για να αποσπάσουν με μιαν επικίνδυνη εξωτερική πολιτική την προσοχή των απείθαρχων μαζών στις παραμονές ενός εμφύλιου πολέμου σε πολλές χώρες της Ευρώπης.

Στον 21ο αιώνα άλλες ερμηνείες αναζωογόνησαν παλιές περιοδολογήσεις, θεωρώντας τες πιο κατάλληλες για να απαντηθεί το νέο μεγάλο ερώτημα: η παγκοσμιοποίηση, οι σταθμοί της, η προέλευσή της.

Ο Christopher A. Bayly, για παράδειγμα, επανέφερε στη συζήτηση τον μακρύ 19ο αιώνα του Χομπσμπάουμ, για να προσδιορίσει όμως τις «πολλαπλές νεωτερικότητες» που συντελούνταν παράλληλα στις διάφορες ηπείρους και των οποίων τις αλληλεξαρτήσεις προσπαθούσε να υπολογίσει.

Στο ίδιο χρονολογικό τόξο εργάστηκε και ο Jürgen Osterhammel, ο οποίος επανεξέτασε τον μεγάλο «μετασχηματισμό του κόσμου» που συντελέστηκε μεταξύ του 1780 και του 1914 βρίσκοντας στην εικοσαετία 1860-1880 το σημείο καμπής μεταξύ των δύο φάσεων στο εσωτερικό της ίδιας περιόδου.

Ενας άλλος συγγραφέας που συνέβαλε αξιοσημείωτα στην ανανέωση της συζήτησης ήταν ο Kenneth Pomeranz, ο οποίος στο έργο του «Η μεγάλη απόκλιση» εξηγούσε τους λόγους της γρήγορης και αυξανόμενης απόστασης που άνοιξε στον 19ο αιώνα μεταξύ της Ευρώπης και της Ασίας, έπειτα από μια πολύ μακρά πορεία που διέτρεξαν με ανάλογη ανάπτυξη και χωρίς να τις χωρίζει μεγάλη απόσταση.

Ακριβώς στην εξέταση της διαδρομής που οδήγησε τα τελευταία χρόνια σε ένα απρόσμενο κλείσιμο της ευρωασιατικής ψαλίδας, η οποία άνοιξε πριν από δύο αιώνες, τοποθετείται η πιο πρόσφατη ιταλική ερμηνεία.

Σύμφωνα με τους Tommaso Detti και Giovanni Gozzini, μια θεμελιώδης στροφή σηματοδοτείται στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα από την εκβιομηχάνιση και από την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση, που θα ανοίξουν τον δρόμο στον «μακρύ 19ο αιώνα» στον οποίο αναπτύσσεται η πρώτη σύγχρονη παγκοσμιοποίηση.

Οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι θα σηματοδοτήσουν μιαν «ανάσχεση της παγκοσμιοποίησης» (αλλά και μια παγκοσμιοποίηση απόλυτων ιδεολογιών), ενώ από το 1945 ανοίγει μια νέα φάση παγκοσμιοποίησης που συνεχίστηκε αδιάκοπα μέχρι σήμερα.

Τώρα ωστόσο η μείωση του όγκου των διεθνών συναλλαγών και η άνοδος στις πιο αναπτυγμένες χώρες λαϊκιστικών δυνάμεων που τάσσονται υπέρ του προστατευτισμού, μας κάνουν να σκεφτούμε ότι μπορεί να αρχίσει μια νέα φάση ανάσχεσης της παγκοσμιοποίησης με απρόβλεπτες εξελίξεις.

Ισως τα γεγονότα του 2016, με το Brexit και την εκλογή του Τραμπ, να σηματοδοτούν μια σημαντική ασυνέχεια.

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Είμαστε κακοί ή καλοκάγαθοι;
Ο Ολλανδός ιστορικός και δοκιμιογράφος Ρούτγκερ Μπρέγκμαν έγινε διεθνώς γνωστός χάρη στο βιβλίο του «Ουτοπία για ρεαλιστές». Ακολούθησε η έκδοση του έργου του «Ανθρωπότητα. Μια απροσδόκητα αισιόδοξη ιστορία».
Είμαστε κακοί ή καλοκάγαθοι;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μια θάλασσα ντροπής
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα ομιλίας που εκφώνησε ο Ιταλός νομικός και φιλόσοφος του Δικαίου, Λουίτζι Φεραγιόλι, την 1η Οκτωβρίου 2021, σε συνέδριο οργανωμένο από το σωματείο Magistratura...
Μια θάλασσα ντροπής
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Αφύπνιση και αλλαγή πορείας
Ενα δείγμα της πνευματικής ζωτικότητας του εκατοντάχρονου σήμερα Εντγκάρ Μορέν αποτελεί το τελευταίο βιβλίο του «Ας αλλάξουμε δρόμο», που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας. Η συνέντευξη του Γάλλου...
Αφύπνιση και αλλαγή πορείας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Υπεράσπιση του Διαφωτισμού
Στα αμερικανικά πανεπιστήμια, και αλλού, ακούγονται φωνές που κατηγορούν τον Διαφωτισμό και την κλασική κουλτούρα για ρατσισμό, επειδή τάχα καταλήγουν να δικαιολογούν τη «λευκή ανωτερότητα». Τις κατηγορίες...
Υπεράσπιση του Διαφωτισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το Σύνταγμα της Γης
Τον περασμένο Δεκέμβριο μια ομάδα Ιταλών διανοουμένων συνέταξε μια έκκληση για να αναληφθούν μαζικές δράσεις, ώστε να αλλάξει ριζικά η πορεία των πραγμάτων. Ενας από αυτούς είναι και ο καθηγητής Λουίτζι...
Το Σύνταγμα της Γης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας