Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ολα για πούλημα;

Ο Αμερικανός φιλοσόφος, Μάικλ Σαντέλ

Ολα για πούλημα;

  • A-
  • A+

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Αμερικανού φιλοσόφου Μάικλ Σαντέλ Τι δεν μπορεί να αγοράσει το χρήμα (εκδόσεις «Πόλις», μετάφραση Μιχάλης Μητσός). Η ακόλουθη συνέντευξη του Σαντέλ δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Corriere della Sera.

• Καθηγητή Σαντέλ, ασκείτε κριτική στην εμπορευματοποίηση που διαδόθηκε στην εποχή του Ρέιγκαν και της Θάτσερ, αλλά φαίνεται ότι είστε απογοητευμένος και από τη συμπεριφορά των προοδευτικών κομμάτων.

Εγώ δεν αντιτάσσομαι στην οικονομία της αγοράς. Αυτή είναι ένα βασικό εργαλείο για τη θεμελίωση του κοινού καλού, ο καλύτερος τρόπος για τη δημιουργία πλούτου και την κατανομή των πόρων.

Εδώ και χρόνια, όμως, παρακολουθούμε τη βαθμιαία διολίσθηση από την οικονομία της αγοράς στην κοινωνία της αγοράς, στην οποία όλα γίνονται διαπραγματεύσιμα. Είναι μια πολύ επικίνδυνη παρέκκλιση, την οποία οι δημοκρατικές δυνάμεις θα έπρεπε να είχαν ανακόψει.

Αυτό δεν έγινε, και προοδευτικοί ηγέτες, όπως ο Μπιλ Κλίντον και ο Τόνι Μπλερ, που περιορίστηκαν στο να λιμάρουν τις πιο ακραίες αιχμές της εμπορευματοποίησης αντί να αμφισβητήσουν τη λογική της, ανέλαβαν πελώρια ευθύνη.

Νομιμοποίησαν αυτή τη βαθμιαία επέκταση της κουλτούρας της συναλλαγής σε σφαίρες που μέχρι πρόσφατα διέπονταν από μη εμπορευματικούς κανόνες: στην οικογένεια, την κοινότητα, την εκπαίδευση, την υγεία. Ετσι οι κοινωνίες μας κατέληξαν να χάσουν τον ηθικό τους μπούσουλα.

Με τον Ομπάμα τα πράγματα δεν άλλαξαν ουσιαστικά. Νόμιζα ότι μετά την κρίση του 2008 όλα θα επανεξετάζονταν. Είδαμε όμως μόνο μερικές μεταρρυθμίσεις στις χρηματοπιστωτικές αγορές, που επιπλέον ήταν αρκετά άτολμες.

Και ο Ομπάμα, όπως και άλλοι πριν από αυτόν, προσπάθησε να μετριάσει τις υπερβολές, αλλά πάντως ασπάστηκε την πίστη στην αγορά. Και γι’ αυτό τον λόγο, στις Ηνωμένες Πολιτείες, η συζήτηση για τα ηθικά όρια της αγοράς δεν αναπτύχθηκε ιδιαίτερα.

• Αλλού η κατάσταση είναι καλύτερη;

Στην Ευρώπη, στη Βραζιλία, στην Ινδία και σε άλλα μέρη της Ασίας είναι διαδεδομένη η αίσθηση ότι υπάρχει ένα ηθικό όριο στην αγορά, αν και η περίμετρος αυτού που μπορεί να πουληθεί και να αγοραστεί έχει διευρυνθεί αρκετά κι εκεί. Στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Κίνα, όμως, είναι πολλοί εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η αγορά είναι μια απόλυτη αξία, στην οποία δεν πρέπει να τίθεται κανένα όριο.

• Στο βιβλίο σας αναλύετε τις επιπτώσεις σε έναν μεγάλο αριθμό περιπτώσεων. Από τις πιο συνηθισμένες -από την παράκαμψη της ουράς με φιλοδώρημα, στα αεροδρόμια ή στην Disneyland, ώς τον άνθρωπο που προσφέρεται ως πειραματόζωο στη φαρμακευτική βιομηχανία. Ποια είναι η πιο επικίνδυνη μεταβολή για τη δημοκρατία;

Η ιδιωτικοποίηση του πολέμου. Οι ιδιώτες, που παλαιότερα προμήθευαν μόνον εφοδιαστικές υπηρεσίες, έχουν μπει και στις στρατιωτικές δραστηριότητες. Στα χρόνια των μαχών, στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν υπήρχαν περισσότεροι ιδιώτες Αμερικανοί εργολήπτες από τους στρατιώτες που είχαν σταλεί από το Πεντάγωνο.

Το outsourcing του πολέμου αλλοιώνει τους μηχανισμούς δημοκρατικής απόφασης, βάζει στο παιχνίδι οικονομικά συμφέροντα, διαφθείρει την πολιτική αρετή και την αρχή της πολιτικής ευθύνης. Υπήρξε όμως ποτέ μια δημόσια συζήτηση γι’ αυτό το θέμα; Ψηφίσαμε γι’ αυτό; Οχι, απλώς συνέβη.

• Συνέβη ίσως και εξαιτίας της μεγάλης δύναμης των λόμπι. Που ο Ομπάμα είχε υποσχεθεί ότι θα μειώσει. Δεν το έκανε. Και για τον λόγο ότι ήδη οι αμερικανικές εκλογικές εκστρατείες καταλήγουν κυρίως σε μια γιγάντια συλλογή χρηματικών κεφαλαίων.

Ακριβώς. Το σύστημα χρηματοδότησης των εκλογικών εκστρατειών έχει εκφυλιστεί τρομερά, είναι απαράδεκτο. Και είναι άλλη μια περίπτωση μετατροπής της δημοκρατικής ζωής και των πολιτικών σχέσεων σε εμπόρευμα.

• Σαφής αναφορικά με τη διαστρέβλωση ορισμένων δημοκρατικών μηχανισμών, η ανάλυσή σας φαίνεται μερικές φορές υπερβολική όταν αφιερώνεται σε περιπτώσεις της καθημερινής ζωής, των οικογενειακών σχέσεων. Το να πληρώσεις για να παρακάμψεις μιαν ουρά δεν είναι τελικά και τόσο σοβαρό. Εσείς έπειτα αναφέρετε ορισμένα σχολεία, σε πολύ φτωχές περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών, που έφτασαν να δίνουν μικρά χρηματικά βραβεία στους μαθητές για να τους παρακινήσουν να διαβάζουν, να αφοσιώνονται στη μελέτη. Ακραίες λύσεις, είναι αλήθεια. Είναι όμως κάτι αληθινά αθέμιτο σε ιδιαίτερα δύσκολες περιπτώσεις;

Περάσαμε από ένα σύστημα βασιζόμενο σε κοινωνικές αξίες, για τις οποίες ατομικά θα μπορούσε να δοθεί κάποιο κίνητρο ή βραβείο, στο να θεωρούμε φυσιολογικό η αγορά να ρυθμίζει ακόμη και σφαίρες που μέχρι 30 χρόνια πριν αναγνωρίζονταν ως μη εμπορεύσιμα κοινωνικά αγαθά: εθνική ασφάλεια, δικαιοσύνη, υγεία, εκπαίδευση, περιβαλλοντική προστασία, ακόμη και τεκνοποιία.

Γιατί πρέπει να ανησυχούμε γι’ αυτή την εμπορευματοποίηση; Για δύο λόγους. Ο πρώτος, ο πιο προφανής, αφορά την αρχή της ισότητας. Σε μια κοινωνία στην οποία όλα είναι προς πώληση, η ζωή γίνεται ακόμη πιο δύσκολη για τους φτωχότερους. Η έλλειψη χρήματος δεν οδηγεί μόνο στο να ζούμε σε χειρότερες συνθήκες, αλλά γίνεται συμφορά και καταδίκη.

Ο δεύτερος, ίσως λιγότερο προφανής, που είναι πιο δύσκολο να περιγραφεί, αφορά τη διαβρωτική δύναμη των αγορών. Το να δίνουμε χρηματική αξία σε ένα κοινωνικό αγαθό το διαφθείρει, υποβαθμίζει ή αλλοιώνει την εικόνα του. Είδαμε ότι στα σχολεία όπου πλήρωναν πρόστιμο οι γονείς που έρχονταν με καθυστέρηση για να παραλάβουν τα παιδιά τους, οι καθυστερημένες παραλαβές αυξήθηκαν.

Επειδή η αξία της ακρίβειας υποτιμήθηκε και το πρόστιμο έγινε αντιληπτό σαν ένα τέλος, σαν το τίμημα ενός πιο ευέλικτου συστήματος παραλαβής των παιδιών. Με τον ίδιο τρόπο το να πληρώνουμε τους μαθητές για να μελετούν μειώνει, στον νου τους, την ηθική αξία της μελέτης. Σας αναφέρω ακόμη μια περίπτωση για την οποία συχνά με επιπλήττουν. Γιατί να αντιτασσόμαστε, μου λένε, στην εισβολή της διαφήμισης και στους δημόσιους χώρους;

Τι το κακό υπάρχει στο να δίνουμε το όνομα ενός εμπορικού σήματος σε ένα στάδιο, σε μιαν αίθουσα διαλέξεων ή σε ένα μουσείο; Σίγουρα εδώ δεν υπάρχει μια φανερή ζημιά, αλλά το διαβρωτικό φαινόμενο εκδηλώνεται σε ένα άλλο επίπεδο.

Νέοι που προσεγγίζουν με ενθουσιασμό τον αθλητισμό πέφτουν σε μια ζούγκλα εμπορικών σημάτων. Ετσι καταλήγουν να αντιλαμβάνονται ακόμη και τους Ολυμπιακούς Αγώνες σαν μιαν επέκταση του καταναλωτικού πολιτισμού. Αυτός ο σιωπηλός μετασχηματισμός του πολίτη σε καταναλωτή διαφθείρει τις δημοκρατικές μας ευαισθησίες.

 

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η συνεισφορά του Ρικάρντο
Πριν από διακόσια χρόνια, το 1817, εκδόθηκε στο Λονδίνο ένα ρηξικέλευθο και, με τον τρόπο του, ανατρεπτικό έργο, που σημάδεψε την ιστορία της οικονομικής σκέψης. Συγγραφέας του ήταν ο Ντέιβιντ Ρικάρντο...
Η συνεισφορά του Ρικάρντο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Στο όνομα του λαού
Ο Γερμανός πολιτειολόγος Γιαν-Βέρνερ Μίλερ είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Πρόσφατα κυκλοφόρησε και στη γλώσσα μας το βιβλίο του «Τι είναι ο λαϊκισμός;» (εκδόσεις Πόλις, 2017). Η ακόλουθη...
Στο όνομα του λαού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Απόβλητοι της κοινωνίας
Γεννημένη στη Χάγη της Ολλανδίας το 1949, η Σάσκια Σάσεν είναι σήμερα καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου της «Expulsions» (Harvard University...
Απόβλητοι της κοινωνίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Δεξιά - Αριστερά: 2-0
Aπλουστεύοντας πολύ και παρακάμπτοντας τη μεγάλη ποικιλία των εθνικών περιπτώσεων, μπορούμε να πούμε ότι οι Δεξιές είναι δύο. Υπάρχει μια φιλελεύθερη Δεξιά η οποία υποστηρίζει τις οικονομικές διαδικασίες της...
Δεξιά - Αριστερά: 2-0
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το ορατό χέρι του κράτους
Η Mariana Mazzucato, καθηγήτρια Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ, υποστηρίζει αντίθετα ότι, αν δεν υπάρχει ένας δυναμικός δημόσιος τομέας είναι αδύνατο να επιτευχθεί η ανάπτυξη στον ιδιωτικό τομέα. Η...
Το ορατό χέρι του κράτους
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε παρακμή;
Δεν χρησιμεύει σε τίποτα να βάζουμε στην ίδια κατηγορία το Tea Party, το Occupy Wall Street και ένα στρατιωτικό πραξικόπημα υποστηριζόμενο από τη μεσαία τάξη, όπως εκείνο στην Αίγυπτο, τονίζει ο γεννημένος στη...
Η δημοκρατία σε παρακμή;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας