• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    33°C 30.2°C / 34.3°C
    4 BF
    36%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    34°C 31.3°C / 36.0°C
    3 BF
    28%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    32°C 32.0°C / 34.8°C
    3 BF
    42%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    32°C 31.6°C / 31.6°C
    3 BF
    29%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 29.9°C / 30.7°C
    3 BF
    39%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    33°C 30.7°C / 33.2°C
    2 BF
    31%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 28.4°C / 30.4°C
    3 BF
    24%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.5°C / 33.5°C
    3 BF
    31%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.4°C / 29.8°C
    4 BF
    45%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 28.5°C / 31.9°C
    4 BF
    37%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    28°C 28.4°C / 28.8°C
    4 BF
    51%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 28.5°C / 29.7°C
    2 BF
    42%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 31.9°C / 31.9°C
    4 BF
    55%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    34°C 31.8°C / 33.9°C
    4 BF
    26%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    31°C 30.6°C / 31.5°C
    2 BF
    41%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    30°C 29.8°C / 29.8°C
    5 BF
    51%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    33°C 31.0°C / 34.3°C
    2 BF
    22%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 29.3°C / 30.5°C
    3 BF
    54%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    32°C 31.4°C / 33.9°C
    3 BF
    42%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 30.2°C / 30.2°C
    0 BF
    39%

Μάικλ Σαντέλ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η αξιοκρατία εδραιώνει την κοινωνική ανισότητα

  • A-
  • A+
Η ρητορική περί αξιοκρατίας υπονοεί ότι αν δεν τα καταφέρεις, αν χάσεις στην πάλη της παγκοσμιοποίησης, αν αποτύχεις, θα φταις εσύ.

Κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Μάικλ Σαντέλ «Η τυραννία της αξίας» (μετάφραση: Μιχάλης Μητσός, Πόλις 2022). Οπως εξηγεί ο Αμερικανός φιλόσοφος, το πρόβλημα δεν είναι μόνον το ότι η «αξιοκρατική κοινωνία» δεν λειτουργεί, επειδή δεν υπάρχει μια αφετηριακή ισότητα συνθηκών. Ακόμα και μια τέλεια αξιοκρατία δεν θα οδηγούσε σε μια δίκαιη κοινωνία. Το αξιοκρατικό ιδεώδες διαβρώνει την αλληλεγγύη, καθώς συνοδεύεται από μιαν ηθική κρίση: αν δεν πετύχεις είσαι χαμένος και φταις εσύ γι’ αυτό. Η ακόλουθη συνέντευξη του Μάικλ Σαντέλ δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα La Stampa.


 Καθηγητή Σαντέλ, από πότε η αξιοκρατία μετατράπηκε σε τυραννία των ελίτ;

Ολα άρχισαν στις δεκαετίες 1980 και 1990, με τη γέννηση της απόλυτης πίστης στην αγορά. Είναι ενδιαφέρον όμως να σημειώσουμε ότι, αν και ο Ρόναλντ Ρέιγκαν και η Μάργκαρετ Θάτσερ νίκησαν στις εκλογές με την ιδέα ότι η κυβέρνηση ήταν το πρόβλημα και η αγορά ήταν η λύση, το αξίωμα σύμφωνα με το οποίο η αγορά είναι το κυριότερο εργαλείο για την πραγμάτωση του κοινού καλού εφαρμόστηκε αργότερα και από τον Μπιλ Κλίντον, τον Τόνι Μπλερ, τον Γκέρχαρντ Σρέντερ κι έπειτα από τον Ομπάμα.

 Λέτε ότι ο Μπαράκ Ομπάμα είναι ένα σύμβολο της νίκης της αγοράς επί της κοινωνικής δικαιοσύνης;

Λέω ότι το μήνυμά του –«Σπούδασε, πάρε ένα πτυχίο, αυτό που κερδίζεις εξαρτάται από αυτά που γνωρίζεις, αν προσπαθήσεις θα μπορέσεις να τα καταφέρεις»– ήταν μόνο φαινομενικά εμπνευσμένο, επειδή παραγνώριζε την προσβολή που υπονοείται στη ρητορική περί αξιοκρατίας, το ότι δηλαδή «αν δεν τα καταφέρεις, αν χάσεις στην πάλη της παγκοσμιοποίησης, αν αποτύχεις, θα φταις εσύ».

 Δεν νομίζετε ότι το πρόβλημα έγκειται στην παγκοσμιοποίηση μάλλον, παρά στην ιδέα ότι μια καλή εκπαίδευση μπορεί να περιορίσει τις βλάβες της;

Αυτό που διαιρεί τις κοινωνίες μας δεν είναι μόνον οι ανισότητες, αλλά είναι και η τάση να τις κρίνουμε, που τις συνοδεύει: αν εκείνοι που τα κατάφεραν το πέτυχαν με την αξία τους και εκείνοι που απέτυχαν ευθύνονται οι ίδιοι για την αποτυχία τους, έχουμε μια κοινωνία νικητών και ηττημένων, με μια πόλωση που είναι φανερή σε όλους. Και είναι λυπηρό το γεγονός ότι οι πολιτικές της Κεντροαριστεράς, αντί να παρεμβαίνουν ευθέως εναντίον της πολιτικής τής ανισότητας, προτίμησαν να προβάλλουν την ιδέα μιας επανεκπαίδευσης ολικά επικεντρωμένης στην κατάρτιση των ατόμων.

 Πώς κρίνετε την ιταλική περίπτωση, με έναν πρωθυπουργό (τον Μάριο Ντράγκι) που επιλέχθηκε ακριβώς για την αξία του;

Γενικά είμαι επικριτικός απέναντι στις τεχνοκρατικές κυβερνήσεις, επειδή η επιχειρηματική γλώσσα των οικονομολόγων τείνει να επιβάλλει ουδέτερες αξίες, διαχωρισμένες από την κοινωνική δικαιοσύνη και από την πολιτική. Αναγνωρίζω όμως –και σκέφτομαι ακριβώς την Ιταλία– ότι σε ορισμένες περιόδους, όταν τα πολιτικά κόμματα αποτυγχάνουν, μια ικανή τεχνοκρατική ηγεσία μπορεί να είναι θετικός παράγοντας, ικανός να αντιμετωπίσει την κρίση. Αλλά για μια περιορισμένη χρονική περίοδο.

 Ας επιστρέψουμε στην Αμερική. Και εκεί απέτυχαν τα κόμματα;

Ναι, όταν ανέθεσαν στους κανόνες της αγοράς τη συζήτηση για τις αξίες, αποθαρρύνοντας και ταπεινώνοντας τις λιγότερο μορφωμένες κοινωνικές ομάδες στο όνομα της αξιοκρατικής ύβρεως. Ανάλογες συνέπειες έγιναν αισθητές και στην Ευρώπη, ιδιαίτερα στην Κεντροαριστερά. Το είδαμε στο Ηνωμένο Βασίλειο με το Brexit, στη Γαλλία με την κατάρρευση των σοσιαλιστών, αλλά και στη Γερμανία και στην Ιταλία. Υιοθετώντας τη ρητορική της αξιοκρατίας, τα κόμματα απομακρύνθηκαν από την τάξη των εργαζομένων, έχασαν τους εκλογείς τους.

 Ο Μπάιντεν διαφέρει;

Στη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας, υπήρξαν πολλές ενδείξεις από τις οποίες νομίζω ότι ο Τζο Μπάιντεν έχει κατανοήσει πως το ζητούμενο είναι να αποκατασταθεί η αξιοπρέπεια στην εργασία, αντί να προβάλλεται η αξία των ατόμων. Ο ίδιος ο Μπάιντεν είναι ένα παράδειγμα: είναι ο πρώτος πρόεδρος των Δημοκρατικών που δεν προέρχεται από τα μεγάλα πανεπιστήμια, πήρε το πτυχίο του στο Νιούαρκ, είναι πιο κοντινός στους Αμερικανούς της μεσαίας τάξης.

 Το αμερικανικό όνειρο, νοούμενο ως δυνατότητα ριζικής αλλαγής του αφετηριακού status των ατόμων, υπάρχει ακόμα;

Το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτό: το να σκεφτόμαστε, μπροστά στις ανισότητες, ότι η λύση δεν είναι να παρέμβουμε απευθείας σε αυτές, αλλά να θεμελιώσουμε ένα πολιτικό πρόγραμμα γύρω από την ιδέα της κοινωνικής κινητικότητας, της απόδρασης από το σημείο αφετηρίας μας. Ο μύθος της κινητικότητας μας οδηγεί να αρνούμαστε το πρόβλημα της ανισότητας, το οποίο η πίστη στην ανάπτυξη δεν κατορθώνει να αντιμετωπίσει. Τα γεγονότα όμως μας λένε κάτι άλλο: ότι οι δυνατότητες για όποιον γεννιέται φτωχός στην Αμερική είναι μικρότερες από αυτές που υπάρχουν σε οποιαδήποτε ευρωπαϊκή χώρα. Το αμερικανικό όνειρο είναι ένα ψέμα ή επιβιώνει στην Κοπεγχάγη, όπου η πρόσβαση στο κοινωνικό σύστημα είναι διάχυτη, όπου τα σχολεία εγγυώνται ίσες ευκαιρίες.

 Πώς ερμηνεύετε το ότι στην Αμερική υπάρχει μια όλο και μεγαλύτερη προσοχή στη γλώσσα, σε αυτό που μπορούμε ή δεν μπορούμε να λέμε;

Και πάλι παρακολουθούμε μια πόλωση που είναι αντανάκλαση των ανισοτήτων. Ο δημόσιος λόγος σήμερα είναι ή υπερβολικά ελεγχόμενος ή κραυγαλέος και βίαιος. Ενώ έχουμε ανάγκη να συνομιλούμε, να κατανοούμε οι μεν τους δε. Η διάκριση ανάμεσα σε όσους νικούν και σε όσους χάνουν, ακόμα και στη γλώσσα, είναι μέρος του προβλήματος.

 Η πανδημία άλλαξε τα πράγματα;

Δημιούργησε νέες ισορροπίες. Οποιοι από μας είχαν το προνόμιο να εργάζονται από το σπίτι τους υποχρεώθηκαν να αναγνωρίσουν την εξάρτησή τους από τους εργαζόμενους σε εξωτερικές δουλειές. Δείτε το αποτέλεσμα: πωλητές, νοσηλευτές, παιδιά που παραδίδουν εμπορεύματα, όλα εκείνα τα επαγγέλματα που τείναμε να θεωρούμε ότι έχουν μικρή αξία, τώρα τα αποκαλούν «θεμελιώδεις εργασίες». Ηταν πολλά τα πρόσωπα που συνέβαλαν στο να βελτιωθεί η ζωή της κοινότητας και αυτά δεν ήταν υποχρεωτικά αριστούχοι με πολλά πτυχία ή λύκοι του χρηματιστηρίου. Γιατί πρόσωπα που αποκαλύφθηκε ότι είναι τόσο σημαντικά δεν θα έπρεπε να έχουν μια δίκαιη κοινωνική αναγνώριση; Το να ξεκινάει από την αξιοπρέπεια της εργασίας είναι θεμελιώδες για μιαν αληθινή δημοκρατία.


ℹ️ Ο Μάικλ Σαντέλ είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Είναι παράλληλα ένας «δημόσιος διανοούμενος» με παγκόσμια αναγνώριση, ο οποίος γεμίζει ολόκληρα στάδια μιλώντας για το κοινό καλό, την κοινωνική δικαιοσύνη, τις ηθικές αξίες και τις κρίσιμες πολιτικές επιλογές. Στη γλώσσα μας έχουν μεταφραστεί και τα βιβλία του: «Τι δεν μπορεί να αγοράσει το χρήμα» (Πόλις 2016), «Δικαιοσύνη» (Πόλις 2013), «Ενάντια στην τελειότητα» (Αλεξάνδρεια 2011), «Ο φιλελευθερισμός και τα όρια της δικαιοσύνης» (Πόλις 2011).

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Δημοκρατία και αγορά
Στις 15 Απριλίου 2022, πέθανε στα 79 του χρόνια ο Γάλλος οικονομολόγος Ζαν-Πολ Φιτουσί. Το ακόλουθο κείμενο του Φιτουσί περιέχεται στο συλλογικό έργο «Next European Democracy».
Δημοκρατία και αγορά
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οι ανισότητες ως πολιτική επιλογή
Ενα σημαντικό έργο, το βιβλίο του Γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί «Κεφάλαιο και ιδεολογία», κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας (μετάφραση: Σώτη Τριανταφύλλου, Πατάκης 2021). Στο βιβλίο αυτό αναφέρεται η...
Οι ανισότητες ως πολιτική επιλογή
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο στόχος της δίκαιης κοινωνίας
Στο τελευταίο μεγάλο έργο του «Capital et ideologie» (Seuil 2019) ο Πικετί καταθέτει τις προτάσεις του για την καταπολέμηση της κοινωνικής αδικίας και σκιαγραφεί το σχέδιο ενός «συμμετοχικού σοσιαλισμού».
Ο στόχος της δίκαιης κοινωνίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η πρόκληση των ανισοτήτων
Στις 10 Ιανουαρίου 2020, ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί συνομίλησε με τον Ισπανό φιλόσοφο και δημοσιογράφο Ζοζέπ Ραμονέδα. Από τον διάλογο αυτό παρουσιάζουμε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα.
Η πρόκληση των ανισοτήτων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας