• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 14.4°C / 18.2°C
    2 BF
    76%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 13.7°C / 17.0°C
    2 BF
    70%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 15.0°C / 18.0°C
    3 BF
    70%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.9°C / 10.9°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    5 BF
    88%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.5°C / 16.0°C
    1 BF
    88%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 8.4°C
    0 BF
    81%
  • Αγρίνιο
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    14°C 13.5°C / 15.7°C
    4 BF
    86%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 14.4°C / 17.5°C
    5 BF
    80%
  • Μυτιλήνη
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 17.9°C
    4 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 16.1°C / 19.6°C
    5 BF
    88%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 16.2°C / 16.6°C
    5 BF
    71%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    4 BF
    72%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 13.5°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.3°C / 16.7°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Ψιχάλες μικρής έντασης
    18°C 16.8°C / 18.8°C
    2 BF
    80%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 14.8°C / 18.4°C
    0 BF
    61%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 11.3°C / 15.5°C
    0 BF
    84%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 12.2°C / 17.0°C
    1 BF
    74%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.8°C / 8.8°C
    2 BF
    95%

Εντσο Τραβέρσο

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το φάντασμα της Κομμούνας

  • A-
  • A+

Ο Ιταλός ιστορικός Εντσο Τραβέρσο είναι καθηγητής στο Cornell University της Νέας Υόρκης. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα άρθρου του, που δημοσιεύτηκε στο αμερικανικό περιοδικό Jacobin.


Υπάρχει μια παράδοξη αντίφαση ανάμεσα στην άνοδο και στην αστραπιαία πτώση της Κομμούνας του Παρισιού, μιας εξαιρετικά εφήμερης εμπειρίας η ζωή της οποίας δεν ξεπέρασε τις εβδομήντα δύο μέρες, και στη μόνιμη παρουσία της στην ιστορική μας συνείδηση. Αν το δούμε μέσα από τον φακό αυτής που οι μελετητές αποκαλούν συμβατικά «παγκόσμια Ιστορία», εκείνο που συνέβη στο Παρίσι μεταξύ της 18ης Μαρτίου και της 28ης Μαΐου του 1871 είναι σχεδόν ασήμαντο. Πώς να εξηγήσουμε επομένως τη μακροημέρευση και τη ζωηρότητα της ανάμνησης ενός τόσο φευγαλέου γεγονότος; Η απάντηση βρίσκεται στην εξαιρετικά συμβολική διάσταση της Κομμούνας. Την κληρονομιά της την υπερασπίστηκαν ή την καταδίκασαν, κανείς όμως δεν μπόρεσε να την αγνοήσει ή να υποτιμήσει τον αντίκτυπό της.

Πολλοί παρατηρητές μνημόνευσαν το μαρτύριο και την όρισαν σχεδόν αμέσως ως δύση και ταυτόχρονα ως αυγή: το τέλος της ακολουθίας των δημοκρατικών επαναστάσεων του 19ου αιώνα και η απαρχή μιας νέας εποχής σοσιαλιστικών επαναστάσεων. Αναρχικοί, όπως ο Πιοτρ Κροπότκιν και ο Μιχαήλ Μπακούνιν, περιέγραψαν την Κομμούνα ως προαναγγελία του μέλλοντος και ο Καρλ Μαρξ υπογράμμισε τις κομμουνιστικές δυνατότητες του πειράματος του Παρισιού: «Ηταν ουσιαστικά μια εργατική κυβέρνηση, το προϊόν της πάλης των παραγωγών εναντίον της τάξης των σφετεριστών, η ανακαλυφθείσα τελικά πολιτική μορφή με την οποία θα επιτευχθεί η οικονομική χειραφέτηση της εργασίας». Οπως υπέδειξε με οξυδέρκεια ο ιστορικός Georges Haupt, η Κομμούνα του Παρισιού έγινε γρήγορα τόσο ένα σύμβολο όσο και ένα παράδειγμα· ένα σύμβολο του σοσιαλισμού ως εφικτού και επιθυμητού μέλλοντος· ένα παράδειγμα που έπρεπε να ενσωματωθεί στη σοσιαλιστική μνήμη και να γίνει αντικείμενο κριτικής επεξεργασίας ενόψει των μελλοντικών αγώνων. Στον εικοστό αιώνα, η κληρονομιά της Κομμούνας του Παρισιού αφομοιώθηκε σε μεγάλο βαθμό και επανερμηνεύτηκε στο φως της Ρωσικής Επανάστασης.

Στη διάρκεια της κομβικής χρονιάς του 1917 και στη συνέχεια στη διάρκεια του ρωσικού εμφύλιου πολέμου, η Κομμούνα του Παρισιού ήταν εμμονικά παρούσα στον νου των μπολσεβίκων, λειτουργώντας εναλλακτικά σαν προειδοποίηση και σαν μοντέλο. Ο Οκτώβρης του 1917 είχε ενισχύσει το σύμβολο: η αναγγελία μιας νέας σοσιαλιστικής εποχής δεν ήταν μια αυταπάτη. Είχε όμως αφομοιώσει και τα μαθήματα της τραγικής ήττας του 1871: οι μπολσεβίκοι δεν έπρεπε να επαναλάβουν τις καθυστερήσεις, τους δισταγμούς και τις αδυναμίες των κομμουνάρων. Στη Ρωσία, οι Λευκές Φρουρές ηττήθηκαν από έναν επαναστατικό Τρόμο πιο ισχυρό και ανελέητο από εκείνον που είχαν εφαρμόσει οι κομμουνάροι. Το 1891, ο Φρίντριχ Ενγκελς είχε ορίσει την Κομμούνα του Παρισιού ως ένα παράδειγμα: αυτή είχε υποδείξει τι είναι η «δικτατορία του προλεταριάτου». Μετά το 1917, η Κομμούνα έγινε μια προεικόνιση της μπολσεβίκικης επανάστασης: εντάχθηκε σε μιαν ακολουθία που αντιπροσώπευε την ανοδική και ακατανίκητη πορεία του σοσιαλισμού από την παιδική ηλικία τού 1789 ώς τον θρίαμβο του 1917, περνώντας από το 1830, το 1848 και βέβαια το 1871.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτή η εικόνα ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο, προσθέτοντας νέα στάδια στην ασυγκράτητη πρόοδο προς τον σοσιαλισμό: η Κίνα το 1949, η Κούβα το 1958 κ.ο.κ. Η Κομμούνα –μια απρόβλεπτη, αναπάντεχη και δημιουργική ρήξη του ιστορικού συνεχούς– έγινε ο κρίκος μιας μακράς αλυσίδας, φάση μιας γραμμικής εξέλιξης που την ερμήνευαν θεωρητικά με τις έννοιες του μαρξιστικού ιστορικισμού. Οι κομμουνάροι έγιναν ηρωικοί πρόδρομοι των μπολσεβίκων. Ηγεμονική επί έναν αιώνα, αυτή η αφήγηση επισκίασε όλες τις άλλες, συμπεριλαμβανομένης και εκείνης της γαλλικής ιστοριογραφίας, που παρουσίαζε τους ίδιους τους μπολσεβίκους ως επιγόνους των Ιακωβίνων, μετατρέποντάς τους έτσι σε εκτελεστές του απελευθερωτικού μηνύματος του 1789 (Albert Mathiez) ή των ολοκληρωτικών του τάσεων (Francois Furet). Η προσπάθεια να εγγραφεί η Κομμούνα σε ένα κομμουνιστικό πάνθεον είναι σίγουρα συζητήσιμη, αλλά θα έπρεπε να κατανοηθεί κριτικά και όχι να απορριφθεί με περιφρόνηση. Αναμφίβολα οι μπολσεβίκοι είχαν εμμονή με τους «νόμους της Ιστορίας», τους οποίους πίστευαν ότι κατέχουν και με τους οποίους δικαιολογούσαν τις πολιτικές επιλογές τους.

Οταν ο Τρότσκι έγραφε το «Τρομοκρατία και κομμουνισμός» (1920), εν μέσω ενός αιματηρού εμφύλιου πολέμου, η σοβιετική εξουσία πάλευε για την επιβίωσή της. Στον νου του τα φαντάσματα της Κομμούνας δεν ήταν ρητορικές μορφές· αντηχούσαν έντονα στο παρόν ως δραματικές προειδοποιήσεις. Αυτή δεν ήταν ούτε προπαγάνδα ούτε μυθολογία. Ηταν μάλλον μια στιγμή εξαιρετικής ενσυναίσθησης με τους ηττημένους, όταν το παρελθόν επανεμφανίζεται στο παρόν και ζητάει επανόρθωση. Παραμένει το γεγονός ότι, μέσω της μπολσεβίκικης επανερμηνείας της, η Κομμούνα θα εγκλωβιστεί εξ ολοκλήρου μέσα σε ένα στρατιωτικό πρίσμα. Η ερμηνεία των μπολσεβίκων ωστόσο ήταν μια αναδρομική ερμηνεία. Οι κομμουνάροι δεν θεωρούσαν τους εαυτούς τους πρωταγωνιστές ή πρόδρομους μιας κομμουνιστικής επανάστασης. Η προπαγάνδα των Βερσαλλιών ήταν εκείνη η οποία, υπογραμμίζοντας τη σημαντική παρουσία των οπαδών του Μπλανκί μεταξύ των πρωταγωνιστών της, κατήγγειλε την Κομμούνα ως μια επικίνδυνη μορφή άθεου, βάνδαλου και βάρβαρου κομμουνισμού.

Στις εφημερίδες της και στις δημόσιες συζητήσεις της, καθώς και σε πολλές μαρτυρίες της εποχής, η Κομμούνα περιγραφόταν συνήθως ως ένα μοντέλο «οικουμενικής ελεύθερης πολιτείας» ή, πιο πραγματιστικά, ως μια εμπειρία «δημοκρατικής και κοινωνικής πολιτείας». Πράγματι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι πρωταγωνιστές της δεν ήθελαν να εφαρμόσουν προκαθορισμένες ιδεολογίες ή μέτρα. Θα επινοήσουν μια νέα μορφή κοινωνικής και πολιτικής εξουσίας, ίσως και νέες «μορφές ζωής», στις εξαιρετικές περιστάσεις του πολέμου και του εμφύλιου πολέμου, σε μια πολιορκημένη και πτωχευμένη πόλη.

Σε έναν αναδρομικό στοχασμό του, ο Élisée Reclus, ο αναρχικός γεωγράφος που υπήρξε ένας από τους πρωταγωνιστές της, περιέγραψε την Κομμούνα ως μια νέα κοινωνία, στην οποία δεν υπάρχουν αφεντικά λόγω γέννησης, τίτλου ή πλούτου και δεν υπάρχουν σκλάβοι λόγω καταγωγής, κάστας ή μισθού. Παντού η λέξη «commune» γινόταν αντιληπτή με την ευρύτερη έννοιά της, σαν να αναφερόταν σε μια νέα ανθρωπότητα, αποτελούμενη από ελεύθερους και ίσους συντρόφους, που έχουν λησμονήσει την ύπαρξη παλαιών συνόρων και που βοηθούν ειρηνικά ο ένας τον άλλον από τη μια ώς την άλλη άκρη του κόσμου.

Αρχικά η Κομμούνα ήθελε να είναι μια νέα γενική επιστράτευση, εμπνεόμενη από το παράδειγμα του 1792, εναντίον του Γερμανού εχθρού που είχε εισβάλει στη χώρα και εναντίον της γαλλικής κυβέρνησης που ήθελε να διαλύσει την άμυνα της πόλης. Οι εξεγερμένοι ήθελαν να εγκαθιδρύσουν μια λαϊκή εξουσία, βασιζόμενη στις αρχές της ελευθερίας, της οριζόντιας δημοκρατίας, της αυτοκυβέρνησης, της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, χωρίς να γνωρίζουν πολύ καλά πώς αυτοί οι στόχοι θα μπορούσαν να γίνουν πράξη. Η εμπειρία τους επομένως δεν έγκειτο στην εφαρμογή προϋπαρχόντων μοντέλων, σύμφωνα με την παράδοση του γαλλικού ουτοπικού σοσιαλισμού. Αυτοί θα προσπαθήσουν μάλλον να επινοήσουν μια νέα ουτοπία. Θα δημιουργήσουν κάτι που δεν υπήρχε, με την ώθηση εκείνων που ο Ερνστ Μπλοχ όρισε ως «θερμά ρεύματα» της ουτοπίας. […]

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η συμβολή του Αλτουσέρ
Συμπληρώθηκαν φέτος εκατό χρόνια από τη γέννηση του Γάλλου μαρξιστή και κομμουνιστή φιλοσόφου Λουί Αλτουσέρ (1918-1990). Για να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε την αξία της συμβολής του, θα πρέπει να την...
Η συμβολή του Αλτουσέρ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Φανταστικές συνωμοσίες
Οι άνθρωποι γίνονται όλο και περισσότερο εύπιστοι, σημειώνει ο Γάλλος φιλόσοφος και πολιτικός επιστήμονας Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ που έχει ασχοληθεί συστηματικά με την έρευνα της συνωμοσιολογικής σκέψης και των...
Φανταστικές συνωμοσίες
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το τέλος της μεσαίας τάξης
Ο Γάλλος γεωγράφος Christophe Guilluy σχεδίασε έναν χάρτη των νέων κοινωνικών συγκρούσεων που έχουν ξεσπάσει στη Γαλλία και σε άλλες χώρες της αναπτυγμένης Δύσης. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στην...
Το τέλος της μεσαίας τάξης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας