• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 14.6°C / 20.0°C
    1 BF
    57%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    19°C 15.2°C / 19.9°C
    2 BF
    39%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.4°C / 22.0°C
    4 BF
    54%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    18°C 15.3°C / 17.9°C
    3 BF
    32%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    1 BF
    72%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    16°C 15.1°C / 19.3°C
    2 BF
    48%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    13°C 11.7°C / 13.4°C
    2 BF
    30%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 15.8°C / 21.6°C
    2 BF
    57%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    19°C 18.3°C / 20.4°C
    5 BF
    72%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 15.9°C / 18.9°C
    3 BF
    52%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.9°C / 19.6°C
    5 BF
    55%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.6°C / 17.6°C
    1 BF
    50%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    4 BF
    46%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    15°C 14.9°C / 16.5°C
    2 BF
    58%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 15.7°C / 16.7°C
    2 BF
    58%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.8°C / 23.2°C
    2 BF
    42%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 14.8°C / 19.3°C
    0 BF
    62%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 14.3°C / 18.1°C
    0 BF
    68%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    18°C 15.8°C / 20.0°C
    2 BF
    53%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    14°C 13.8°C / 13.8°C
    2 BF
    39%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η κληρονομιά του Πρίμο Λέβι

  • A-
  • A+
Ο Ιταλός ιστορικός Εντσο Τραβέρσο είναι καθηγητής στο Cornell University της Νέας Υόρκης. Το ακόλουθο κείμενο είναι απόσπασμα άρθρου του, που δημοσιεύτηκε στο αμερικανικό περιοδικό Jacobin.
Ακολουθήστε μας στο Google news

Θα ήταν κοινότοπο -κι ωστόσο είναι αληθινό- το να υπογραμμίσουμε πόσο μας λείπει η φωνή του Πρίμο Λέβι σήμερα, σε καιρούς αυξανόμενης ξενοφοβίας, ρατσισμού και ακροδεξιών κινημάτων, σε μια περίοδο κατά την οποία οι δημόσιοι διανοούμενοι έχουν σχεδόν εκλείψει στην Ιταλία. Η μεμψιμοιρία όμως δεν ήταν ποτέ ο τρόπος σκέψης του Πρίμο Λέβι κι επομένως είναι καλύτερο να την αποφύγουμε.

Η μοίρα των κλασικών είναι να επανερμηνεύονται διαρκώς και ο Λέβι δεν αποτελεί εξαίρεση. Υπάρχουν ωστόσο ορισμένες εσφαλμένες ιδέες σχετικά με την κληρονομιά του. Πριν από είκοσι χρόνια και πλέον, ο Ιταλός φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν έγραψε «Αυτό που μένει από το Αουσβιτς», ένα ασυνήθιστο βιβλίο βασιζόμενο σε ένα είδος μεταθανάτιου διαλόγου με τον Πρίμο Λέβι. Εμπνεόμενος από τον Λέβι, ο Αγκάμπεν πρότεινε μια θεώρηση των στρατοπέδων εξόντωσης ως κρυφού νόμου του δυτικού πολιτισμού και τη «γυμνή ζωή» των εκτοπισμένων ως τη σύγχρονη έκφραση του homo sacer.

Επικαλούμενος με αυτόν τον τρόπο τον Λέβι, ο Αγκάμπεν ενίσχυσε ανεπίγνωστα την εσφαλμένη ιδέα ότι ο συγγραφέας του «Αν αυτό είναι ο άνθρωπος» ήταν κατά κάποιον τρόπο ο πρόδρομος μιας ριζικής ρήξης με την παράδοση του Διαφωτισμού. Στην πραγματικότητα όμως αυτή η παράδοση προσδιόριζε τους φιλοσοφικούς ορίζοντες του Πρίμο Λέβι. Μπορεί να ώθησε αυτή την παράδοση στα όριά της, σχεδόν αμφισβητώντας την, αλλά ο Πρίμο Λέβι παρέμεινε ένας κριτικός διαφωτιστής, ένας συγγραφέας για τον οποίο η πραγματικότητα ήταν ένα υλικό, ανθρωπολογικό, πολιτισμικό και ιστορικό προϊόν μάλλον και όχι μια γλωσσική κατασκευή ή μια σημασιολογική δομή.

Τα ερείσματα των πρώτων βιβλίων του Λέβι είναι ο κλασικισμός και ο θετικισμός. Το «Αν αυτό είναι ο άνθρωπος» (1947) είναι διαμορφωμένο με βάση το υπόδειγμα της Κόλασης του Δάντη: ο εκτοπισμός σαν πτώση στον Αδη, το στρατόπεδο με τους κύκλους του, η ανεξάντλητη ποικιλία των βασάνων που πλήττουν τους κρατούμενους και η μεγάλη διαφορετικότητα των χαρακτήρων τους, από τους συντρόφους του που υποφέρουν ώς τους παντοδύναμους φύλακες.

Ενώ «Η ανακωχή» (1963) αφηγείται την επιστροφή του στη ζωή: το ταξίδι που του επέτρεψε -μετά την απελευθέρωση από το Αουσβιτς τον Ιανουάριο του 1945 και μετά από μια ατέλειωτη περιπλάνηση σε όλη την Κεντρική Ευρώπη- να φτάσει στο σπίτι του στο Τορίνο. Εκτός από το φιλολογικό υπόδειγμα του Δάντη, το «Αν αυτό είναι ο άνθρωπος» αποκαλύπτει και μια δεύτερη θεμελιώδη πηγή, που είναι ένα επιστημονικό παράδειγμα: την κληρονομιά ενός χημικού ο οποίος περιγράφει, διευθετεί, ταξινομεί και ερευνά τη συνταρακτική εμπειρία που έζησε στο Αουσβιτς. Η φιλολογική ευαισθησία του συγγραφέα και το αναλυτικό βλέμμα του χημικού είναι τα θεμέλια όλου του έργου του.

Τα ναζιστικά στρατόπεδα ήταν γι’ αυτόν ένα ανθρωπολογικό εργαστήριο στο οποίο, εκτός από τη μαζική καταστροφή ζωών, η ανθρώπινη κατάσταση αποκάλυπτε τα ακραία της όρια. Αυτού του ανθρωπολογικού εργαστηρίου ο Λέβι υπήρξε πρώτα ένα μικρό τμήμα -εκείνο που το ναζιστικό λεξιλόγιο όριζε τεχνικά ως «κομμάτι» (stϋck), δηλαδή ένα θύμα- κι έπειτα ένας μάρτυρας και κάτι περισσότερο από μάρτυρας: ένας αναλυτής.

Οι μάρτυρες φιλτράρουν πάντοτε την εμπειρία τους μέσα από την κουλτούρα τους, επιλέγουν και ερμηνεύουν τις αναμνήσεις τους με βάση τις γνώσεις τους και τα ερωτήματά τους. Οι μάρτυρες αναρωτιούνται ποιο είναι το νόημα των βασάνων τους και οι απαντήσεις τους δεν είναι μοναδικές ούτε αμετάβλητες. Στα μάτια του Λέβι, το Ολοκαύτωμα παρέμενε μια «μαύρη τρύπα» -ένας ορισμός τον οποίο δανείστηκε από τη γλώσσα των φυσικών επιστημών-, αλλά αυτή η μυστηριώδης άβυσσος έπρεπε να εξερευνηθεί, να μελετηθεί και, αν ήταν δυνατό, να κατανοηθεί.

Εξήγησε -αυτή είναι η κληρονομιά των βιβλίων του- ότι είναι αδύνατο να ερευνήσουμε τα ναζιστικά στρατόπεδα χωρίς τη μαρτυρία των εκτοπισμένων. Το ζητούμενο ήταν να αξιοποιήσουμε μια αναντικατάστατη πηγή για να κατανοήσουμε τα στρατόπεδα εξόντωσης, για να διεισδύσουμε τόσο στη φαινομενολογία όσο και στο νόημα μιας εμπειρίας, η οποία υπερέβαινε τα αρχειακά υλικά και της οποίας οι αρχιτέκτονες είχαν προσπαθήσει να εξαλείψουν τις αποδείξεις. Ιδού γιατί το «Αν αυτό είναι ο άνθρωπος» έγινε ένας θεμελιώδης κρίκος στην αλυσίδα μιας ανοιχτής συζήτησης για τη συγκρουσιακή και ωστόσο ζωτική σχέση ανάμεσα σε μνήμη και ιστορία.

Αυτή η στάση αποκαλύπτει μια μορφή ορθολογισμού την οποία ο Λέβι είχε κληρονομήσει από την επιστημονική του διαμόρφωση· ήταν ένας ορθολογισμός που καθοδήγησε τη σταδιοδρομία του ως χημικού και έγινε ένα μόνιμο χαρακτηριστικό του νου του. Ενα από τα χωρία που περιγράφουν το διάγραμμα, το οποίο ανοίγει τη συλλογή γραπτών του «Η αναζήτηση των ριζών», μιλάει για «τη σωτηρία της κατανόησης».

Είναι σημαδεμένο από τέσσερα ονόματα τα οποία σκιαγραφούν, από την αρχαιότητα ώς τον εικοστό αιώνα, έναν επιστημονικό και ορθολογικό κανόνα, που ενέπνεε το διανοητικό του ταξίδι: Λουκρήτιος, Δαρβίνος, Μπραγκ, Κλαρκ. Οπως ο Λέβι υπογράμμισε στις συζητήσεις του με τον Τούλιο Ρέγκε, ήταν προσκολλημένος σε μια «ρομαντική» θεώρηση της επιστήμης· σε μια επιστήμη «με ανθρώπινο πρόσωπο», έλεγε, που προωθούσε τις χαρούμενες εξερευνήσεις των μελετητών της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, σε αντίθεση με τις θανατηφόρες επιδόσεις του εργαλειακού λόγου.

Στις λίγες ιστορίες επιστημονικής φαντασίας που έγραψε, προειδοποιούσε εναντίον των προμηθεϊκών -και ολοκληρωτικών- σχεδίων, που απέβλεπαν στην κυριαρχία πάνω στη φύση και στην εκμηδένιση της ανθρωπότητας μέσω της σύγχρονης τεχνολογίας. Το έργο του Πρίμο Λέβι πρέπει επομένως να ιδωθεί κάτω από έναν προ-Φουκό φακό, αν και ο ορισμός του για το Αουσβιτς ως «μια γιγάντια βιολογική και κοινωνική εμπειρία» υποδηλώνει σαφώς έναν ορισμό του εθνικοσοσιαλισμού σαν εκείνον που ο Φουκό αποκαλούσε βιοπολιτική εξουσία.

Αυτό είναι ένα παράδειγμα του πώς ο Λέβι επανερμήνευσε και ώθησε στα όριά της την κλασική παράδοση από την οποία προερχόταν. Από αυτή την άποψη, είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε τον Λέβι με τον Ζαν Αμερί (Χανς Μάγερ), τον Αυστριακό κριτικό και συγγραφέα τού «Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση».

Ως πεισμένοι οπαδοί του Διαφωτισμού, ο Λέβι και ο Αμερί δεν θα προσυπέγραφαν την περίφημη φράση του Ελί Βιζέλ, ο οποίος ορίζει το Ολοκαύτωμα ως γεγονός «που υπερβαίνει την Ιστορία». Παρέμενε ωστόσο ένα χάσμα ανάμεσα στην εξήγηση και στην κατανόηση.

Ο κριτικός λόγος θα μπορούσε να εξηγήσει τη ναζιστική βία και να αντιληφθεί τις ρίζες της, να περιγράψει το ιστορικό της υπόβαθρο, να διακρίνει τα βήματά της και να υποδείξει τους πρωταγωνιστές της, να αναλύσει την εσωτερική της λογική και να υπογραμμίσει τον παράδοξο συνδυασμό αρχαϊκής μυθολογίας και ορθολογικής νεωτερικότητας, έναν φαύλο κύκλο που μεταφράζεται σε πλήρη καταστροφή. Ολα αυτά όμως δεν μπορούν ακόμη να γίνουν κατανοητά. Με δυο λόγια, το Αουσβιτς παρέμενε στα μάτια τους ένα μαύρο κουτί της κατανόησης. Ο Λέβι το όρισε «μαύρη τρύπα» και ο Αμερί «σκοτεινό αίνιγμα». […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η κοσμοθεωρία του ναζισμού
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου ιστορικού Johann Chapoutot «Η πολιτιστική επανάσταση του ναζισμού». Η ακόλουθη συνέντευξη του Γιοάν Σαπουτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα L’ Humanité.
Η κοσμοθεωρία του ναζισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τα θεμέλια της ηθικής
Συμπληρώθηκαν πέντε χρόνια από τον θάνατο του Ουμπέρτο Εκο και αυτές τις μέρες κυκλοφόρησε στην Ιταλία ένα βιβλίο με κείμενά του και κριτικά δοκίμια για το πολυσχιδές έργο του, γραμμένα από διάφορους μελετητές.
Τα θεμέλια της ηθικής
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Απώλεια ιστορικής μνήμης
Ο Κλάουντιο Μάγκρις, με το πλούσιο και πολύμορφο συγγραφικό του έργο, έχει κατακτήσει μια ξεχωριστή θέση στο στερέωμα της ιταλικής και της ευρωπαϊκής κουλτούρας. Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στην ιταλική...
Απώλεια ιστορικής μνήμης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τα οικονομικά της ελπίδας
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο της Mariana Mazzucato «Η αξία των πάντων». Σε αυτό το σημαντικό έργο, η Ιταλοαμερικανίδα οικονομολόγος ασκεί τεκμηριωμένη επιστημονική κριτική στην κυρίαρχη...
Τα οικονομικά της ελπίδας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ιδιοποίηση του κοινού μας κόσμου
Κυκλοφόρησε και στη γλώσσα μας το βιβλίο που έγραψαν από κοινού δύο Γάλλοι στοχαστές, ο φιλόσοφος Πιερ Νταρντό και ο κοινωνιολόγος Κριστιάν Λαβάλ, με τίτλο «Κοινό» (μετάφραση: Πάνος Αγγελόπουλος, Βίκυ Ιακώβου,...
Η ιδιοποίηση του κοινού μας κόσμου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Σε αναζήτηση της ηγεμονίας
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο των Ερνέστο Λακλάου και Σαντάλ Μουφ «Ηγεμονία και σοσιαλιστική στρατηγική». είχε δημοσιευτεί για πρώτη φορά όταν ο ευρωκομμουνισμός εμφανιζόταν σαν ένα...
Σε αναζήτηση της ηγεμονίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας