Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διδάγματα από το σοκ της πανδημίας

Ελενα Πουλτσίνι

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διδάγματα από το σοκ της πανδημίας

  • A-
  • A+

Η Ελενα Πουλτσίνι είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας. Η ακόλουθη συνέντευξή της δημοσιεύτηκε στο διαδικτυακό περιοδικό «Doppiozero».


• Ποιες θα είναι κατά τη γνώμη σας οι κυριότερες αλλαγές που προκάλεσε η πανδημία του κορονοϊού;

Υποστήκαμε ένα σοκ που μας αφαίρεσε τις βεβαιότητές μας και τα προνόμιά μας, παραδίδοντάς μας σε μια κατάσταση ριζικής τρωτότητας· ριζικής επειδή το τραύμα που προκλήθηκε στο πιο εκτεθειμένο και ευάλωτο τμήμα μας, δηλαδή στο σώμα μας, επεκτάθηκε σε ολόκληρο τον τρόπο ζωής μας, υποχρεώνοντάς μας να σταθούμε λίγο, να απαλλαγούμε γρήγορα από όλα τα «στολίδια» –όπως θα έλεγε ο Γκέοργκ Ζίμελ–, όλα τα περιττά με τα οποία ως βουλιμικοί καταναλωτές έχουμε διακοσμήσει τις ζωές μας, για να επικεντρωθούμε στο επιτακτικά αναγκαίο. Το σοκ, επομένως, μαζί με το αναπόφευκτο φορτίο του φόβου, υπήρξε ωφέλιμο. Επειδή ο φόβος, όταν αποτελεί αντίδραση σε έναν αληθινό κίνδυνο, λειτουργεί σαν το πάθος του ορίου, εκείνο που αφυπνίζει τη μνήμη της ανθρώπινης, πολύ ανθρώπινης τρωτότητάς μας και καταρρίπτει τον προμηθεϊκό μύθο μιας ελευθερίας και μιας δύναμης χωρίς όρια.

Μάθαμε να εκτιμούμε τη σιωπή και τη μοναξιά έπειτα από μια μακρά μέθη εξωτερίκευσης, εισχωρήσαμε στις εσωτερικές μας περιοχές, τις οποίες είχαμε θυσιάσει στον ηδονισμό μας και σε ένα εξαναγκαστικό πάθος της επίδειξης και του «φαίνεσθαι». Ανακαλύψαμε ξανά την ύπαρξη του άλλου με μιαν έκπληξη ή ακόμη και με μιαν ευφορία, όπως συμβαίνει πάντοτε με την επιστροφή του απωθημένου. Τώρα όμως το ερώτημα είναι: Πόσο θα διαρκέσει αυτή η αφύπνιση; Πόσο θα αντισταθεί στα πλήγματα της σκληρής αναγκαιότητας του οικονομικού στοιχείου και στην επιταγή της ανάπτυξης, που σχεδόν αμέσως ξανάρχισε να ασκεί τη σιωπηλή τυραννία της πάνω σε κάθε άτολμη απόπειρά μας να κάνουμε μια (κατά την Αρεντ) «νέα αρχή»; Και, κυρίως, μέχρι ποιο σημείο θα γίνουμε ικανοί να αναρωτηθούμε για τις αληθινές αιτίες αυτής της ταπεινωτικής πανδημίας, που κατέστησε σκλάβους υποκείμενα συνηθισμένα να θεωρούν τον εαυτό τους κυρίαρχο;

Γιατί αυτή είναι η διακύβευση: να κατανοήσουμε ότι ο κορονοϊός είναι τέκνο της δικής μας στρεβλής καρτεσιανής σχέσης με τη φύση, η συνέπεια της αποψίλωσης των δασών και της καταστροφής των πράσινων πνευμόνων του πλανήτη, που μας εκθέτει σε εκείνο το μυστηριώδες spillover, σε εκείνο το άλμα του είδους που κατέστησε τον ιό ελεύθερο να ταξιδεύει όπου θέλει στον κόσμο, κάνοντάς μας παγκόσμια θύματα μιας νυχτερίδας. Βρισκόμαστε πράγματι στην παράδοξη Ανθρωπόκαινο Εποχή, στην οποία η ανθρωπότητα είναι ο πρωταρχικός ισχυρός παράγοντας που επηρεάζει τη φύση και τη ζωή πάνω στη γήινη σφαίρα και ταυτόχρονα είναι το δυνητικό θύμα της ίδιας της δράσης της.

• Δύο ζητήματα έχουν αναδυθεί από αυτή την υγειονομική κρίση: η οικονομική παγκοσμιοποίηση και η πλανητική επικοινωνία. Κατά τη γνώμη σας, πώς θα αλλάξουν τα πράγματα;

Η παγκοσμιοποίηση είναι μια έννοια που υποδηλώνει πρωτίστως δύο θεμελιώδεις όψεις: την αλληλεξάρτηση των ζωών και των γεγονότων και τη διάβρωση των εδαφικών συνόρων. Είναι πράγματι αναμφίβολο ότι μέσα από συμβολικά γεγονότα, όπως η τρομοκρατική επίθεση στους Δίδυμους Πύργους το 2001 ή η οικονομική κρίση του 2008, αντιληφθήκαμε μια παγκόσμια διασύνδεση και αποκτήσαμε την εμπειρία μιας αναπάντεχης τρωτότητας. Δεν αντλήσαμε όμως κάποιο ουσιαστικό δίδαγμα από αυτή την εμπειρία. Η απάντηση στην παγκόσμια ανασφάλεια ήταν κυρίως η εσωστρεφής και επιθετική οπισθοδρόμηση της πολιτικής, υποστηριζόμενη από πολίτες που υποκινούνται όλο και περισσότερο από αρνητικά πάθη, όπως ο φόβος καταδίωξης που προβάλλεται στον άλλο και η εκδικητική μνησικακία που καταλήγει στη βία. Δυστυχώς, η παγκόσμια επικοινωνία, που καθίσταται δυνατή από το διαδίκτυο, μολονότι έχει φανερώσει πολύτιμες δυνατότητες –από την αμεσότητα της πληροφόρησης ως την έστω «εικονική» υποστήριξη των συναισθηματικών σχέσεων–, κατέδειξε και τη σκοτεινή της όψη, όχι μόνον τροφοδοτώντας την κατασκευή του εχθρού μέσω των περιβόητων fake news, αλλά και αποκαλύπτοντας τη διπλή και αμφίσημη δομή της, μια δομή κυριαρχίας και αναρχίας: από τη μια μεριά ο κάθετος έλεγχος των πληροφοριών που χειραγωγούνται από τις μεγάλες εξουσίες και από την άλλη η αναρχική δυναμική της αγοράς των γνωμών, που διαδίδονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συσκοτίζοντας επικίνδυνα την αλήθεια των γεγονότων.

• Στις τελευταίες δεκαετίες, έγινε πολύς λόγος για την κρίση του παραδοσιακού ουμανισμού προς όφελος της τεχνολογίας και της επιστήμης ως κινητήριων δυνάμεων της ανάπτυξης και της αλλαγής. Κατά τη γνώμη σας, θα συνεχιστεί αυτή η κρίση ή ο ουμανισμός με τις αξίες του ξαναγίνεται επίκαιρος;

Αν ως ουμανισμό εννοούμε γενικά, αντλώντας έμπνευση από τις απαρχές του, μιαν αναζωογόνηση της κουλτούρας και των τεχνών, θεμελιωμένη πάνω στην ικανότητα του «ανθρώπου» να αναπτύσσει ελεύθερα τη δημιουργικότητά του, δεν μπορούμε παρά να ευχόμαστε μιαν επιστροφή του, ιδίως σε μιαν εποχή όπως η δική μας, κατά την οποία κινδυνεύουμε να μας καταπιεί η τυραννία μιας επεκτεινόμενης τεχνολογικής ισχύος, με τους ισοπεδωτικούς αλγόριθμούς της, την τάση της για ολοκληρωτικό έλεγχο, η οποία, καταβροχθίζοντας αδηφάγα τα big data, μας στερεί όλο και περισσότερο την ελευθερία να αποφασίζουμε τι θα διαβάσουμε, πού θα πάμε διακοπές, τι ρούχα θα αγοράσουμε, προλαβαίνοντας κάθε επιθυμία μας και προσανατολίζοντας κάθε επιλογή μας. Χρειάζεται ωστόσο να προσέξουμε, επειδή, στον βαθμό που εμπιστεύεται απεριόριστα τις ικανότητες και τις δυνατότητες του ανθρώπινου υποκειμένου, ο ουμανισμός κινδυνεύει να πέσει σε εκείνη που είναι ίσως η πιο επικίνδυνη παγίδα της ιστορίας μας και του πολιτισμού μας: δηλαδή στον ανθρωποκεντρισμό, κάτι που επικράτησε πριν ακόμη από τη νεωτερικότητα, αφού ήδη ο Μοντέν, στα υπέροχα «Δοκίμιά» του, κατήγγελλε την αλαζονεία του και τις αξιώσεις του. Τις αξιώσεις του ανθρώπου να είναι ο κύριος του σύμπαντος, να μπορεί να εκμεταλλεύεται τη φύση για τους δικούς του σκοπούς και για τις δικές του ανάγκες, θεωρώντας δεδομένη μιαν ιεραρχική του σχέση με τον ζώντα κόσμο.

Ο ανθρωποκεντρισμός βρίσκεται πράγματι στη ρίζα της λεηλασίας των φυσικών και ζωικών πόρων, του αχαλίνωτου ατομικισμού και της επιταγής της τεχνικής, εξαιτίας της οποίας αυτό που μπορούμε να κάνουμε πρέπει να το κάνουμε. Ο εξαναγκασμός στην ανάπτυξη, στην επέκταση και στην ανανέωση, που είναι όλο και πιο αναγκαίος για την ίδια την επιβίωση του καπιταλισμού, έχει εδώ και καιρό επιβάλει μια «νεοφιλελεύθερη» ληστρική λογική, σε σχέση με την οποία ο οπτιμισμός του Ανταμ Σμιθ ή ακόμη και η κριτική απομάγευση του Μαξ Βέμπερ φαίνονται σαν μακρινή και ουτοπική ανάμνηση μιας εποχής, που πίστευε ακόμη σε μια πιθανή συμμαχία ανάμεσα σε οικονομία και ηθική. Εχουμε τη σαφή αίσθηση ότι σήμερα συντελείται, αντίθετα, ένας οριστικός χωρισμός. Και ότι μια χούφτα λιγοστών ελίτ ασκεί μιαν ανεξέλεγκτη κυριαρχία από το παρασκήνιο μιας φαινομενικά δημοκρατικής θεατρικής σκηνής, υφαίνοντας τα νήματα του μέλλοντός μας. Μόνο που πρόκειται για μια κυριαρχία χωρίς σχέδιο και χωρίς μέλλον, μοναδικός σκοπός της οποίας είναι να αποκτά για να μην πεθάνει, να μένει στον αφρό για να μην πνιγεί. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Συνωμοσίες για όλα τα γούστα
Η πανδημία τροφοδότησε διάφορες συνωμοσιολογικές ερμηνείες της προέλευσης και της διάδοσης του κορονοϊού. Στις θεωρίες συνωμοσίας γενικότερα αναφέρεται το ακόλουθο κείμενο του Ιταλού ιστορικού Μαρτσέλο Φλόρες
Συνωμοσίες για όλα τα γούστα
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο κόσμος εκτός ελέγχου
Η πανδημία του κορονοϊού μάς υπενθυμίζει με δραματικό τρόπο ότι ζούμε σε κοινωνίες της διακινδύνευσης. Μας το είχε διδάξει ήδη από το 1986 ο Γερμανός κοινωνιολόγος Ούλριχ Μπεκ. Το κείμενο που ακολουθεί είναι...
Ο κόσμος εκτός ελέγχου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οι ρίζες του λαϊκισμού
Ο Ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός Ιαν Μπουρούμα είναι καθηγητής Ανθρώπινων Δικαιωμάτων, Δημοκρατίας και Δημοσιογραφίας στο Bard College της Νέας Υόρκης. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στο ιταλικό...
Οι ρίζες του λαϊκισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η διάβρωση της δημοκρατίας
Ο Ντέιβιντ Ράνσιμαν είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Με αφορμή την ιταλική έκδοση του βιβλίου του «How Democracy Ends» έδωσε στην Corriere della Sera τη συνέντευξη που...
Η διάβρωση της δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η άνοδος του εθνικισμού
Δεδομένου ότι ο έλεγχος και η ρύθμιση του παγκόσμιου καπιταλισμού δεν μπορούν να γίνουν σε εθνικό επίπεδο, η Αριστερά καλείται να επιλέξει. Ο Βρετανός κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κόλιν Κράουτς...
Η άνοδος του εθνικισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας