Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Δικαιοσύνη και ελευθερία

Αλμπέρ Καμί

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Δικαιοσύνη και ελευθερία

  • A-
  • A+

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα επιστολής που έγραψε ο Αλμπέρ Καμί το 1943, όταν μετείχε στη γαλλική Αντίσταση εναντίον της ναζιστικής κατοχής. Η επιστολή αυτή απευθυνόταν στην Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης στο Αλγέρι, που είχε ζητήσει από τον Καμί να περιγράψει τα συναισθήματα των Γάλλων αντιστασιακών


Συνοψίζω εδώ τα συναισθήματα ενός Γάλλου διανοούμενου απέναντι στην τωρινή κατάσταση, όπως αυτή μπορεί να εξεταστεί από το εσωτερικό της χώρας. Για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους, η επικρατούσα ψυχική του κατάσταση είναι η αγωνία. Βαθιά μου πεποίθηση είναι ότι η μορφή πολέμου που υιοθετήθηκε από τη μητροπολιτική Γαλλία, και στην οποία έχουμε όλοι εμπλακεί, μπορεί να οδηγήσει τόσο στην αναγέννηση αυτού του λαού όσο και στην οριστική του παρακμή.

Και όχι με τρόπο θεαματικό, αλλά εξαιτίας της φυσιολογικής εξέλιξης ενός ιστορικού φαινομένου που όλοι οι συνειδητοί Γάλλοι διαβλέπουν σήμερα με οδυνηρή διορατικότητα. Ενας διανοούμενος δεν μπορεί να αγνοεί ότι ένα έθνος πεθαίνει όταν χάνονται οι ελίτ του (εφόσον υποθέσουμε ότι υπάρχουν μόνο δύο ελίτ: εκείνη του λαού και εκείνη της διάνοιας).

Το λουτρό αίματος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου μάς δίδαξε ότι ένα έθνος μπορεί να εξοντωθεί, να εξευτελιστεί, να ακρωτηριαστεί μαζί με το σώμα των τέκνων του.

Κι ωστόσο υπάρχει μέσα στον παραλογισμό κάθε πολέμου το πλεονέκτημα του ίδιου του παραλογισμού. Ο πόλεμος χτυπάει στην τύχη και η τύχη είναι άστατη. Στη μορφή πολέμου όμως στην οποία έχουμε στρατευθεί, επιλέγονται από μόνοι τους οι καλύτεροι. Και είναι ακριβώς οι ελίτ αυτές που επιλέγονται και, όταν χρειαστεί, πεθαίνουν. Ενα έθνος πεθαίνει επειδή χάνονται οι ελίτ του. […] Το δεύτερο συναίσθημα είναι η αβεβαιότητα. Προς το παρόν, η ιδεολογία της γαλλικής Αντίστασης είναι σχεδόν ανύπαρκτη.

Ο λόγος είναι από πρώτη άποψη απλός: τα υλικά καθήκοντα είναι πάρα πολύ πιεστικά. Στην πραγματικότητα όμως τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Δεν μπορεί πράγματι να υπάρχει μια ιδεολογία διαχωρισμένη από την ιστορική κατάσταση και, προς το παρόν, οι Γάλλοι που κατορθώνουν να βρουν τον χρόνο για να στοχαστούν αγνοούν τα εξωτερικά δεδομένα ενός προβλήματος, το οποίο ωστόσο τους αφορά ιδιαίτερα.

Επειδή είναι αναμφίβολο ότι αυτό που υποκίνησε τους περισσότερους από μας, από τη δεκαετία του 1930 μέχρι σήμερα, μέσα από τις πιο ασυνήθιστες πολιτικές αναστατώσεις και τις πιο διαφορετικές περιστάσεις, ήταν μαζί με τον προφανή πόθο για δικαιοσύνη ένα βαθύ αίτημα ελευθερίας, που υπερβαίνει ακόμα και το ιστορικό πεδίο. Στο όνομα αυτών των δύο αξιών συνεχίζουμε να σκεφτόμαστε και να δρούμε. Αν θα έπρεπε να διατυπώσουμε μια θεωρία (δεν είναι όμως εδώ ο κατάλληλος χώρος), αυτή θα ενσάρκωνε μια τέτοια ισορροπία δικαιοσύνης και ελευθερίας, που είναι βέβαια δύσκολο να υλοποιηθεί, αλλά που είναι το μόνο πράγμα που χρειαζόμαστε. Η δικαιοσύνη όμως προϋποθέτει την κατάλυση, τον ολικό δομικό μετασχηματισμό ενός οικονομικού συστήματος που έχει καταδικαστεί από μόνο του και την ολική δομική αναθεώρηση ενός συνταγματικού συστήματος, τα όρια του οποίου είναι μπροστά στα μάτια όλων.

Από την άλλη μεριά όμως, η ελευθερία προϋποθέτει την υλοποίηση, στο Σύνταγμα και στην οικονομία, μιας ισορροπίας ανάμεσα στο κράτος και το άτομο, που να μπορεί να αναθεωρείται, να διορθώνεται και να προσαρμόζεται διαρκώς. Αυτές οι στοιχειώδεις αρχές έχουν αξία για τις συνέπειές τους και την εφαρμογή τους σε μιαν ιστορική εμπειρία. Είναι ευνόητο ότι τέτοιες εξελίξεις δεν μπορούν να εξεταστούν εδώ.

Είναι ωστόσο προφανές ότι πρόκειται για βασικές αρχές της στάσης μας, όπως και της στάσης πολλών άλλων Γάλλων. Ποια είναι τώρα η απάντηση που η ιστορία, έξω, δίνει σε αυτά τα αιτήματα; Αυτά που έγιναν στη Βόρεια Αμερική, κυρίως, γέννησαν σε μας μεγάλη ανησυχία και συνεχίζουν να μας αναστατώνουν, επειδή δεν βλέπουμε να γίνονται ούτε καν τα πρώτα βήματα προς το ιδεώδες δικαιοσύνης, την ευφυή επανάσταση και την ολική εξάλειψη του παλαιού καθεστώτος. Επειτα από άγνωστες σε μας επιδράσεις και περιστάσεις, η συντριπτική πλειονότητα του παλαιού πολιτικού προσωπικού και ορισμένα από τα πιο φανερά καπιταλιστικά συμφέροντα (στον τύπο του Αλγερίου ιδιαίτερα) εκπροσωπούνται μέχρι τώρα και συνεχίζουν να ασκούν επιρροή. Δεν ξεχνώ την αντίσταση που η κυβέρνηση του Αλγερίου αντέταξε σε ορισμένες περιπτώσεις σε αυτή την πραγματική κατάσταση.

Το λιγότερο όμως που μπορούμε να πούμε, και το λέω χωρίς μισόλογα, είναι ότι η ξένη πολιτική, για παράδειγμα η αμερικανική, δίνει τη σαφή εντύπωση ότι παραγνωρίζει τις βαθιές διεκδικήσεις του γαλλικού λαού και θέλει να του προτείνει ένα πολιτικό μέλλον που μοιάζει πάρα πολύ με ένα παρελθόν, το οποίο εμείς δεν θέλουμε με κανένα τίμημα.

Με το πρόσχημα της ελευθερίας, ένα μέρος επιλέγει να εγκαταλείψει σκόπιμα τη δικαιοσύνη. Από την άλλη μεριά, βλέπουμε αντίθετα να εμφανίζεται ένα κίνημα του οποίου μπορούμε να εκτιμήσουμε ακόμα λιγότερο τις προθέσεις. Είναι όμως προφανές ότι οι Γάλλοι, μολονότι ευνοούν μια πολιτική βαθιάς και αδελφικής συνεννόησης με τη Ρωσία, είναι αρκετά λιγότερο διατεθειμένοι να αποδεχθούν την ιδέα ενός υπερβολικά ισχυρού κράτους, που θα εξαφάνιζε κάθε ελευθερία. Το δράμα της Ρωσίας ήταν το ότι θα έπρεπε να συμφιλιώσει, πρώτη στην ιστορία σε μια τόσο μεγάλη περιοχή, τη δικαιοσύνη και την ελευθερία. Σε αυτό έγκειται το μεγαλείο του εγχειρήματός της. Το δράμα το επέλυσε προσωρινά δίνοντας την προτεραιότητα στη δικαιοσύνη σε σχέση με την ελευθερία.

Σήμερα αυτή φαίνεται να υπόσχεται ότι θέλει να συμφιλιώσει το ένα με το άλλο αίτημα. Αν θα γίνει έτσι, δεν θα μπορούσαμε παρά να χαρούμε γι’ αυτό. Η ρωσική εμπειρία και η θαυμαστή μαθητεία, στην οποία υποβλήθηκε η Ρωσία επί είκοσι πέντε χρόνια, θα χρησιμέψουν τότε σε όλους τους λαούς.

Ισως όμως δεν είναι δυνατό να εξετάσουμε τις ιστορικές εμπειρίες ενός έθνους από μακριά. Ισως αυτή την εμπειρία οφείλουμε να την προωθήσουμε ώς το βάθος και, σε μια τέτοια περίπτωση, οφείλουμε να την ολοκληρώσουμε από μόνοι μας. Θα έπρεπε τότε να διασώσουμε μέσα από τα ιστορικά γεγονότα αυτή την ιδέα ελευθερίας, που δεν συγχέουμε με την απελευθέρωση, και που ολόκληρη η χώρα, με τους καλύτερους ανθρώπους της, θα πρέπει να συμφιλιώσει με τα αιτήματα της κοινωνικής δικαιοσύνης. Και εδώ όμως η αβεβαιότητά μας είναι μεγάλη. Να διασώσουμε την ιδέα της ελευθερίας σε όλη την καθαρότητά της.

Είμαστε στρατευμένοι σε έναν αγώνα που, για να συνεχιστεί στην τωρινή του μορφή, το ξέρουμε, θα επιλέξει τις καλύτερες από τις ζωντανές δυνάμεις της χώρας, με επίγνωση των δύο θεμελιωδών αιτημάτων, που δεν βρίσκουν κάποια ανταπόκριση στην εξωτερική κατάσταση. Και αυτή η διπλή ψυχική κατάσταση της αγωνίας και της αβεβαιότητας περιγράφει καλά το κλίμα στο οποίο ζει μεγάλο μέρος των Γάλλων. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δύναμη του βλέμματος
Συμπληρώθηκαν φέτος τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Πρίμο Λέβι (1919-1987). Ο Ιταλοεβραίος Λέβι πήρε μέρος στην Αντίσταση και στη δράση μιας αντάρτικης ομάδας, προσκείμενης στην οργάνωση «Δικαιοσύνη και...
Η δύναμη του βλέμματος
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το τέλος της μεσαίας τάξης
Ο Γάλλος γεωγράφος Christophe Guilluy σχεδίασε έναν χάρτη των νέων κοινωνικών συγκρούσεων που έχουν ξεσπάσει στη Γαλλία και σε άλλες χώρες της αναπτυγμένης Δύσης. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στην...
Το τέλος της μεσαίας τάξης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Δήμιοι και θύματα
Στις 31 Ιουλίου συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση του Πρίμο Λέβι (1919-1987). Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο του Τσβετάν Τοντορόφ «La signature humaine» (Seuil 2009).
Δήμιοι και θύματα
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η συμβολή του Αλτουσέρ
Συμπληρώθηκαν φέτος εκατό χρόνια από τη γέννηση του Γάλλου μαρξιστή και κομμουνιστή φιλοσόφου Λουί Αλτουσέρ (1918-1990). Για να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε την αξία της συμβολής του, θα πρέπει να την...
Η συμβολή του Αλτουσέρ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας