Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο εξοβελισμός των αξιών

Ζαν-Κλοντ Μισεά

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο εξοβελισμός των αξιών

  • A-
  • A+

Σύμφωνα με τον Οργουελ, το συναίσθημα ότι υπάρχουν «πράγματα που δεν γίνονται» ήταν το θεμέλιο της common decency, δηλαδή των ηθικών αρετών (εντιμότητα, αξιοπρέπεια, γενναιοδωρία κ.λπ.) που χαρακτήριζαν τους απλούς ανθρώπους. Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζαν-Κλοντ Μισεά θεωρεί ότι αυτές οι αρετές των λαϊκών τάξεων μπορούν να τροφοδοτήσουν μιαν εξισωτική δυναμική και να γίνουν η ηθική αφετηρία ενός νέου σοσιαλιστικού σχεδίου.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Μισεά στην αμερικανική περιοδική επιθεώρηση Dissent.


Εσείς ασκείτε κριτική ή τουλάχιστον επισημαίνετε τα όρια της ιδέας της «αξιολογικής ουδετερότητας» και της θέσης της στη σύγχρονη πολιτική σκέψη. Μια κάποια εκδοχή αυτής της ιδέας δεν είναι όμως αναγκαία για μια καλή κοινωνία, και ιδιαίτερα για μια κοινωνία ανεκτική και ανοιχτή στις διαφορές;

Το πρόβλημα είναι ότι μου φαίνεται πολύ δύσκολο να χρησιμοποιήσουμε αυτή την έννοια της «αξιολογικής ουδετερότητας» χωρίς να πρέπει να επαναφέρουμε αμέσως όλες τις προϋποθέσεις του πολιτικού, οικονομικού και πολιτιστικού φιλελευθερισμού. Πίσω από όλες τις κατασκευές της φιλελεύθερης φιλοσοφίας βρίσκεται πάντα η ιδέα (που γεννήθηκε από την τραυματική εμπειρία των τρομερών εμφύλιων θρησκευτικών πολέμων του 16ου αιώνα) ότι, αφού οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους ανίκανοι να συμφωνήσουν σε έναν κοινό ορισμό της «καλής ζωής» ή της «σωτηρίας της ψυχής» (ο ηθικός και πολιτιστικός σχετικισμός είναι λογικά σύμφυτος με όλο τον φιλελευθερισμό), μόνο μια πλήρης ιδιωτικοποίηση όλων αυτών των ηθικών, φιλοσοφικών και θρησκευτικών αξιών, που θεωρείται ότι πρόκειται να μας διαιρούν αθεράπευτα -πράγμα που συνεπάγεται μεταξύ άλλων την παράλληλη θεμελίωση ενός νέου τύπου κράτους, ελάχιστου και «αξιολογικά ουδέτερου»-, μπορεί αληθινά να εγγυηθεί σε όλους το δικαίωμα να επιλέγουν τον πιο κατάλληλο για τον καθένα τους τρόπο ζωής σε ένα πολιτικά ειρηνευμένο πλαίσιο. Στα χαρτιά, ένα παρόμοιο πρόγραμμα είναι αναμφίβολα ελκυστικό (ιδίως αν δεχόμαστε, μαζί με τον Μαρξ, ότι «η ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός είναι η προϋπόθεση της ελεύθερης ανάπτυξης όλων»).

Το πρόβλημα είναι ότι ακριβώς αυτή η επιταγή της «αξιολογικής ουδετερότητας» (ή, αν προτιμάτε, αυτή η ιδεολογία του «τέλους των ιδεολογιών») είναι εκείνη που υποχρεώνει διαρκώς τον πολιτικό και πολιτιστικό φιλελευθερισμό (οι δυο τους είναι συνδεδεμένοι, επειδή, αν καθένας έχει το δικαίωμα να ζει όπως επιθυμεί, συνάγεται ότι κανένας τρόπος ζωής δεν μπορεί να θεωρείται ανώτερος από κάποιον άλλο) να πρέπει να στηρίζεται στο «αόρατο χέρι της αγοράς», προκειμένου να εγγυάται εκείνο το ελάχιστο κοινής γλώσσας και «κοινωνικού δεσμού», χωρίς το οποίο καμία κοινωνία δεν θα μπορούσε να υπάρξει ή να αναπαράγεται σταθερά. Αυτό ο ίδιος ο Βολτέρος το κατανόησε τέλεια, όταν το 1760 –ως καλός φιλελεύθερος, αντίθετος τόσο στις άνισες αρχές του Παλαιού Καθεστώτος όσο και στον ρεπουμπλικανικό λαϊκισμό του Ρουσό– έγραψε ότι «όταν πρόκειται για χρήματα, όλοι έχουν την ίδια θρησκεία». Και πράγματι, αν ο μοναδικός τρόπος για να εξουδετερωθούν οι δυναμικές των θρησκευτικών πολέμων και να γίνει ειρηνική η συμβίωσή μας είναι να απωθήσουμε οριστικά έξω από τη δημόσια σφαίρα και την κοινή ζωή όλες τις αξίες που μπορεί να μας διαιρούν σε θρησκευτικό, ηθικό ή φιλοσοφικό επίπεδο, τότε δεν βλέπουμε το πώς μια τέτοια κοινωνία μπορεί να βρει το έσχατο σημείο ισορροπίας της, αν όχι σε αυτή τη «θρησκεία της οικονομίας» και σε αυτό τον μυστικισμό του «καλώς εννοούμενου συμφέροντος», που ορίζουν ήδη από την αρχή το φαντασιακό του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.

Κατανοούμε πολύ καλύτερα γιατί οι πρώτοι σοσιαλιστές –αρκεί να ξαναδιαβάσουμε τον Πιερ Λερού, τον Προυντόν, τον Μαρξ ή τον Μπακούνιν– έδωσαν μια τόσο σημαντική θέση στην κριτική αυτής της «ιδεολογίας της καθαρής ελευθερίας που εξομοιώνει τα πάντα» (Γκι Ντεμπόρ), σχετικά με την οποία είχαν κατανοήσει πολύ γρήγορα ότι θα οδηγούσε αναπόφευκτα τη φιλελεύθερη κοινωνία να πνίξει όλες τις ανθρώπινες αξίες στα «παγερά νερά του εγωιστικού υπολογισμού» και να «διαλύσει την ανθρωπότητα σε μονάδες, καθεμιά από τις οποίες έχει μιαν ανεξάρτητη ουσία και έναν ανεξάρτητο σκοπό» (Ενγκελς). Αυτός εξάλλου είναι ο λόγος για τον οποίο, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει κανένα νόημα να διεκδικούμε ακόμα τον «σοσιαλισμό» (ή τον «κομμουνισμό») εκεί όπου οι θεμελιώδεις έννοιες της «κοινής ζωής», της «κοινότητας» και του «κοινού» δεν διατηρούν κανένα νόημα και καμία φιλοσοφική νομιμότητα. Το μοναδικό σημαντικό πολιτικό ζήτημα επομένως είναι να συμφωνήσουμε δημοκρατικά σχετικά με αυτό που σε μιαν ευπρεπή σοσιαλιστική κοινωνία πρέπει υποχρεωτικά να αποτελεί μέρος της κοινής ζωής (θεμελιώνοντας έτσι το δικαίωμα της κοινότητας να παρεμβαίνει ως τέτοια σε μια σειρά συγκεκριμένων ζητημάτων), και σχετικά με αυτό που, αντίθετα, μπορεί να αφορά μόνο την ιδιωτική ζωή των ατόμων, χωρίς να πέφτουμε σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Γι’ αυτό το κομβικό ζήτημα εξάλλου (το οποίο όμως έχει νόημα μόνον αν απορριφθεί αμέσως το νομιναλιστικό και θατσερικό αξίωμα, σύμφωνα με το οποίο «υπάρχουν μόνον τα άτομα» και συνεπώς «η κοινωνία δεν υπάρχει») συνέχισαν να αντιπαρατίθενται, με αφετηρία τον 19ο αιώνα, τα δυο κυριότερα ρεύματα του νεότερου σοσιαλισμού. Από τη μια μεριά ένας αυταρχικός και πουριτανικός σοσιαλισμός (κατ’ εικόνα, για παράδειγμα, του Λένιν, όταν δηλώνει στο «Κράτος και επανάσταση» ότι, όταν υλοποιηθεί ο σοσιαλισμός, «ολόκληρη η κοινωνία δεν θα είναι παρά ένα μόνο γραφείο και ένα εργαστήριο, με ισότητα εργασίας και αμοιβής»), και από την άλλη ένας δημοκρατικός και ελευθεριακός σοσιαλισμός (εκείνος τον οποίο υπερασπιζόταν, για παράδειγμα, ο Πιερ Λερού, όταν ήδη το 1834 προειδοποιούσε το γαλλικό προλεταριάτο εναντίον της τάσης ενός τμήματος του γεννωμένου σοσιαλιστικού κινήματος να «ευνοεί, συνειδητά ή όχι, την έλευση μιας νέας παπικής εξουσίας», στην οποία το άτομο «αφού θα γινόταν ένας υπάλληλος και μόνον ένας υπάλληλος, θα στρατιωτικοποιούνταν, θα είχε μιαν επίσημη θεωρία στην οποία να πιστεύει και την Ιερά Εξέταση στην πόρτα του»).

Από την πλευρά μου, καθώς έχω άπειρα περισσότερη συμπάθεια για τον αναρχικό σοσιαλισμό του Προυντόν, του Κροπότκιν ή του Μάρεϊ Μπούκτσιν σε σχέση με εκείνον του Καμπέ, του Στάλιν ή του Μάο, είναι προφανές ότι συμμερίζομαι πλήρως το ενδιαφέρον σας για μιαν «ανεκτική» κοινωνία όσο το δυνατόν περισσότερο ανοιχτή σε όλες τις «διαφορές» (η Ρόζα Λούξεμπουργκ δεν ήταν άλλωστε εκείνη που θύμιζε, στο βιβλίο της «Η ρωσική επανάσταση», –εναντίον του Λένιν και του Τρότσκι– ότι «η ελευθερία είναι πάντοτε η ελευθερία εκείνου που σκέφτεται διαφορετικά»;).

Μέχρι τώρα όμως δεν βλέπω τι θα μπορούσαμε να κερδίσουμε στο φιλοσοφικό επίπεδο –εκτός από κάποια επιπρόσθετη πολιτική σύγχυση– αν επαναφέραμε εκ νέου μέσα στις παλιές έννοιες της φιλελεύθερης ιδεολογίας εκείνο που, από τις αρχές του 19ου αιώνα, αποτέλεσε τη θαυμαστή πρωτοτυπία του λαϊκιστικού, δημοκρατικού και ελευθεριακού σοσιαλισμού. Γιατί, αν είναι αδιαμφισβήτητο –όπως θύμιζε κάποτε ο επαναστάτης ακτιβιστής Τσαρλς Ράποπορτ– ότι «ο σοσιαλισμός χωρίς ελευθερία δεν είναι σοσιαλισμός», είναι εξίσου βέβαιο –προσέθετε αμέσως– ότι «η ελευθερία χωρίς σοσιαλισμό δεν είναι ελευθερία». Φαντάζομαι ότι ο Οργουελ θα είχε συμφωνήσει. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η πρόκληση των ανισοτήτων
Στις 10 Ιανουαρίου 2020, ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί συνομίλησε με τον Ισπανό φιλόσοφο και δημοσιογράφο Ζοζέπ Ραμονέδα. Από τον διάλογο αυτό παρουσιάζουμε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα.
Η πρόκληση των ανισοτήτων
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η σύγκρουση των ταυτοτήτων
Κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Φράνσις Φουκουγιάμα «Ταυτότητα». Η ακόλουθη συνέντευξη του Φουκουγιάμα δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα Il Giornale.
Η σύγκρουση των ταυτοτήτων
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Από τη φιλία στη ρήξη
Συμπληρώθηκαν φέτος εξήντα χρόνια από τον θάνατο του Αλμπέρ Καμί και σαράντα χρόνια από τον θάνατο του Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ο καθηγητής Ρόναλντ Αρονσον μελέτησε τις σχέσεις τους και έγραψε το βιβλίο «Camus and...
Από τη φιλία στη ρήξη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το Σύνταγμα της Γης
Τον περασμένο Δεκέμβριο μια ομάδα Ιταλών διανοουμένων συνέταξε μια έκκληση για να αναληφθούν μαζικές δράσεις, ώστε να αλλάξει ριζικά η πορεία των πραγμάτων. Ενας από αυτούς είναι και ο καθηγητής Λουίτζι...
Το Σύνταγμα της Γης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Χριστιανισμός και Ευρώπη
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ολιβιέ Ρουά «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μετάφραση: Βάλια Καϊμάκη, Πόλις 2020). Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξής του, που...
Χριστιανισμός και Ευρώπη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας