Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα όρια της ανάπτυξης

Σερζ Λατούς

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα όρια της ανάπτυξης

  • A-
  • A+

Γνωστός ως θεωρητικός της «αποανάπτυξης», ο Γάλλος οικονομολόγος Σερζ Λατούς έδωσε στην ιταλική εφημερίδα «La Repubblica» τη συνέντευξη που ακολουθεί.

● Γιατί ο Μαρσέλ Μος είναι τόσο σημαντικός στη διαμόρφωση της σκέψης σας;

Επειδή, παρόλο που δεν ήταν οικονομολόγος, αντιλήφθηκε όλα τα όρια της οικονομικής επιστήμης, τους παραλογισμούς της. Στα δικά μου μάτια, η σημασία του συμπυκνώνεται σε δύο στοιχεία: στην έννοια του «ολικού κοινωνικού φαινομένου», που συντρίβει τα φράγματα μεταξύ των επιστημών, και στην εξαιρετική ανάλυσή του για το δώρο ως βάση της κοινωνικότητας.

● Θεωρείτε αληθινά ότι η αντίληψή του για το δώρο είναι ακόμα έγκυρη;

Απολύτως. Εδώ και καιρό υπάρχει ένα κίνημα που [ως αρκτικόλεξο] φέρει το όνομά του (MAUSS: Mouvement Anti-Utilitariste dans les Sciences Sociales), του οποίου υπήρξα, μαζί με τον Αλέν Καγέ, ένας από τους ιδρυτές και εμπνευστές. Σύμφωνα με τον Μος, η λογική του δώρου δομεί πάντοτε –παρά το προπέτασμα της οικονομίας– την πρωτογενή κοινωνικότητα, δηλαδή τις σχέσεις γονέων - τέκνων, συζύγων, φίλων - εχθρών, πάνω στις οποίες οικοδομούνται οι πολιτικές και οικονομικές σχέσεις που αποτελούν τη δευτερογενή κοινωνικότητα.

● Με δυο λόγια το δώρο είναι πιο σημαντικό από το εμπόρευμα;

Σε μια κοινωνία κυριαρχούμενη από την αγορά, το εμπόρευμα είναι πιο σημαντικό. Χρειάζεται όμως να δούμε τι πυροδοτεί και ποιες επιπτώσεις παράγει το εμπόρευμα όταν γενικεύεται.

● Η κριτική σας στην οικονομία είναι ουσιαστικά μια κριτική στον νεοφιλελευθερισμό.

Οχι, και επειδή ο νεοφιλελευθερισμός είναι μόνον η ολοκλήρωση της οικονομικής λογικής που είναι ήδη παρούσα στην κλασική οικονομία από τις απαρχές της. […]

● Πώς μπορούμε λοιπόν να φανταστούμε ή να σχεδιάσουμε μια κοινωνία της αποανάπτυξης;

Χρειάζεται να καθαρίσουμε το πεδίο από τις εύκολες λύσεις. Το σχέδιο της αποανάπτυξης δεν προσφέρει την εικόνα ενός καθορισμένου μέλλοντος, παρά μόνο σε αντίθεση με τα αρνητικά γνωρίσματα της κοινωνίας της μη βιώσιμης και άδικης ανάπτυξης.

● Δεν έχουμε καμιάν ιδέα για το πώς θα υλοποιήσουμε μια κοινωνία που θα κάνει ένα ποιοτικό άλμα και θα αντιστρέψει την τωρινή πορεία;

Εχουμε ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές από τις οποίες μπορούμε να εμπνεόμαστε. Δεν διαθέτουμε το ολοκληρωμένο σχέδιο. Γνωρίζουμε όμως πώς οικοδομήθηκε και πώς λειτουργεί αυτή η ισχυρή μηχανή, που είναι ο καπιταλισμός, η οποία κινείται με φόρα προς τον γκρεμό. Κάθε καταστροφικός κλονισμός που παρακολουθούμε –ας σκεφτούμε την κρίση του 2008 ή την τωρινή κρίση που πυροδότησε ο κορονοϊός– φέρνει στο φως την άλλη όψη της οικονομικής ανάπτυξης: τη φτώχεια και την αδικία.

● Ενας νεοφιλελεύθερος θα σας αντέτεινε ότι είναι αδιανόητη μια έξοδος από την αγορά και ότι, όσες αδικίες και ανισότητες και αν αυτή παράγει, είναι πάντοτε καλύτερη από τα ανέφικτα εναλλακτικά μοντέλα στα οποία προσβλέπει η αποανάπτυξη.

Το τωρινό οικονομικό μοντέλο έχει συνδέσει τη μοίρα του με μιαν οργάνωση θεμελιωμένη πάνω στην απεριόριστη συσσώρευση. Μέσα σε αυτή την προοπτική, είμαστε καταδικασμένοι να παράγουμε και να καταναλώνουμε όλο και περισσότερο. Αμέσως μόλις η ανάπτυξη επιβραδύνεται ή σταματάει, προκαλούνται η κρίση και ο πανικός.

● Κάμψη της κατανάλωσης, δραστική μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, το ΑΕΠ σε σκληρή δοκιμασία, όλα αυτά φαίνεται να προμηνύουν μια συζήτηση για την αποανάπτυξη. Το περιμένατε;

Δεν θα έβλεπα αυτά τα δραματικά γεγονότα σαν έναν δρόμο που μπορούμε να διανύσουμε βαδίζοντας προς την αποανάπτυξη. Εξάλλου, οι κυβερνήσεις έχουν διδαχθεί έναν ορισμένο αριθμό μαθημάτων. Είναι σε θέση να παρεμβαίνουν στις αγορές. Προφανώς υπάρχουν όρια σε αυτή την ικανότητά τους να επιδιορθώνουν τη μηχανή. Στο τωρινό πλαίσιο όμως το σύστημα είναι ακόμα σε θέση να αντιμετωπίσει μια παγκόσμια μείωση της οικονομικής δραστηριότητας, υπό τον όρο ότι δεν θα μετατραπεί σε βαθιά ύφεση, επειδή, αν φτάναμε σε ένα τέτοιο σημείο, τίποτα δεν θα βρισκόταν πλέον υπό έλεγχο.

● Δεν νομίζετε ότι αυτό που συμβαίνει μπορεί να μας διδάξει αρκετά πράγματα σχετικά με τις οικονομικές και κοινωνικές μας επιλογές;

Θα μου άρεσε να το νομίζω, αλλά δυστυχώς η εμπειρία με κάνει αρκετά σκεπτικό. Οταν όλα αυτά θα είναι παρελθόν, όταν η πανδημία όπως και η οικονομική κρίση που γεννιέται θα είναι μια ανάμνηση, θα επιστρέψουμε στους παλιούς τρόπους ζωής. Για πολλούς αυτό θα είναι ευχάριστο, τουλάχιστον στην αρχή, κι έπειτα θα ξαναρχίσουμε να θρηνολογούμε για τις επερχόμενες μεγάλες καταστροφές. Περιμένοντας όλοι, θλιμμένοι ή χαρούμενοι, την προσεχή κρίση. Κάποια μικρή αλλαγή θα πραγματοποιηθεί. Ισως στο πεδίο της υγείας, αλλά θα είναι πολύ περιορισμένη.

● Δεν νομίζετε ότι ο καπιταλισμός είναι το μόνο οικονομικό σύστημα που έχει κατορθώσει να διδάσκεται από τα λάθη του;

Δεν είναι λάθος να το νομίζουμε. Η ιστορία καταδεικνύει την ισχυρή ικανότητά του να αναγεννιέται. Αλλά όσο προχωράμε προς τα μπρος τόσο περισσότερο φανερώνονται τα όρια αυτής της θέσης. Ο τωρινός καπιταλισμός, τον οποίο θα όριζα ως «εμπορευματικό ολοκληρωτισμό», δεν είναι σε θέση να επιλύσει την οικολογική κρίση. Το βλέπουμε με τη συντελούμενη κλιματική αλλαγή. Οι τωρινές πολιτικές, που εφαρμόζονται υπό τη δικτατορία της χρηματοπιστωτικής αγοράς, δεν μπορούν να αλλάξουν την τάση προς την καταστροφή.

● Δεν νομίζετε ότι ο πλανήτης έχει προχωρήσει πάρα πολύ σε αυτή την κατεύθυνση ώστε να μπορούμε να απορρίψουμε την παγκοσμιοποίηση;

Χρειάζεται να συνεννοηθούμε για το νόημα της παγκοσμιοποίησης. Η ανθρωπότητα είναι παγκόσμια από το 1492, δηλαδή από την ανακάλυψη της Αμερικής. Με αφετηρία όμως το 1989, δηλαδή με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, έχει πραγματοποιηθεί κάτι πολύ διαφορετικό. Εχει συντελεστεί η σχεδόν ολική εμπορευματοποίηση του κόσμου, που διευκολύνεται από τις νέες τεχνολογίες και έχει γίνει παθητικά αποδεκτή από σαγηνευμένες και υποταγμένες μάζες. Στη θέση του τέλους της ιστορίας, που γινόταν αντιληπτό ως ο θρίαμβος της πλουραλιστικής δημοκρατίας και της οικονομίας της αγοράς, παρακολουθήσαμε αυτά τα χρόνια την ανάδυση ενός ανησυχητικού χάους με την ανάπτυξη διάφορων μορφών τρομοκρατίας: εθνικών, θρησκευτικών, οικονομικών.

● Απέναντι σε όλα αυτά εσείς, με το τελευταίο βιβλίο σας, προτείνετε την αναγκαιότητα να «ξαναμαγέψουμε» τον κόσμο. Δεν είναι αυτό απατηλό;

Γιατί;

● Ο Μαξ Βέμπερ, με την εικόνα του «ατσάλινου κλουβιού», είχε συλλάβει πλήρως το δράμα του σύγχρονου ανθρώπου και τη συνακόλουθη απομάγευση.

Αυτό είναι αληθινό, αλλά μου φαίνεται προφανές ότι χρειάζεται να προσπαθούμε να βγούμε από αυτό το κλουβί.

● Εύκολο να το λέει κανείς…

Εχω επίγνωση των δυσκολιών, αλλά ο κίνδυνος είναι ότι τελικά δεν θα υπάρχει πλέον ούτε το κλουβί ούτε ο εγκλωβισμένος. Η πίστη στην απεριόριστη ανάπτυξη του συστήματός μας είναι παράλογη. Εκείνο που θα μας συμπαρασύρει θα είναι η κοινωνία των απορριμμάτων. Κάθε πράγμα μετατρέπεται γρήγορα σε σκουπίδι.

● Δηλαδή;

Δεν μπορούμε να παράγουμε όλο και περισσότερα ψυγεία, αυτοκίνητα, τρένα, αεροπλάνα, καλύτερες και μεγαλύτερες τηλεοράσεις χωρίς να παράγουμε ακόμα περισσότερα απορρίμματα. Να ξαναμαγέψουμε τον κόσμο σημαίνει ακριβώς αυτό: να πειστούμε ότι η αποανάπτυξη δεν έχει τίποτα το νοσταλγικό, δεν είναι μείωση της ευημερίας. Αλλά είναι μια διαφορετική έννοια της ευημερίας και του χρόνου που διαθέτουμε. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
Ο νεοφιλελευθερισμός, ταλαντευόμενος ανάμεσα στην εξωπραγματική εκδοχή της καθαρής αγοράς και στην ασυνεπή με τη θεωρία του εκδοχή της κυριαρχίας των μεγάλων επιχειρήσεων, μένει στα μισά του δρόμου. Θα...
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Προβλέψεις για την ανάπτυξη
Το 1937, μετά τη Μεγάλη Υφεση, ο Αλβιν Χάνσεν διατύπωσε τη θεωρία της «διαρκούς στασιμότητας», σύμφωνα με την οποία η μακρά περίοδος ανάπτυξης που συνόδευε τη βιομηχανική επανάσταση είχε φτάσει στο τέλος της....
Προβλέψεις για την ανάπτυξη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Δεξιά - Αριστερά: 2-0
Aπλουστεύοντας πολύ και παρακάμπτοντας τη μεγάλη ποικιλία των εθνικών περιπτώσεων, μπορούμε να πούμε ότι οι Δεξιές είναι δύο. Υπάρχει μια φιλελεύθερη Δεξιά η οποία υποστηρίζει τις οικονομικές διαδικασίες της...
Δεξιά - Αριστερά: 2-0
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οι αγωνίες του καπιταλισμού
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα διάλεξης που έδωσε ο Aγγλος ιστορικός Ντόναλντ Σασούν τον περασμένο Απρίλιο, στο πλαίσιο του φεστιβάλ «La storia in piazza» που έγινε στη Γένοβα.
Οι αγωνίες του καπιταλισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας