Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πηγή φωτός μέσα στον ζόφο

Χάνα Αρεντ - Ρίτσαρντ Μπερνστάιν

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πηγή φωτός μέσα στον ζόφο

  • A-
  • A+

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ρίτσαρντ Μπερνστάιν «Γιατί πρέπει να διαβάζουμε Χάνα Αρεντ» (μετάφραση: Βασιλική Σουλαδάκη, επιμέλεια: Δημήτρης Ψυχογιός, Επίκεντρο 2019). Το έργο της Αρεντ –σημειώνει ο συγγραφέας– μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για την ανάληψη πολιτικής δράσης, καθώς μας εφοδιάζει με μια κριτική στάση ικανή να φωτίζει τις αποτυχίες της σύγχρονης πολιτικής. Ο Ρίτσαρντ Μπερνστάιν είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο New School for Social Research της Νέας Υόρκης. Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στους Τάιμς της Νέας Υόρκης


Στον πρόλογο της συλλογής δοκιμίων του 1968 «Ανθρωποι σε ζοφερούς καιρούς» [Νησίδες 1998], η Χάνα Αρεντ έγραφε: «Ακόμη και στους πιο ζοφερούς καιρούς έχουμε το δικαίωμα να περιμένουμε μιαν έκλαμψη», η οποία ενδέχεται να έρθει «από το αβέβαιο, τρεμουλιάρικο και συχνά ασθενικό φως, που ορισμένοι άνθρωποι θ’ ανάψουν με τη ζωή και το έργο τους». Στους σημερινούς ζοφερούς καιρούς, το έργο της Αρεντ αποκτά νέα σημασία ακριβώς επειδή είναι πηγή φωτός. Η Αρεντ ήταν προικισμένη με αξιοσημείωτη διορατικότητα όταν ανέλυε τα πιο σοβαρά προβλήματα, τις βαθύτερες περιπλοκές και τις πιο επικίνδυνες τάσεις της σύγχρονης πολιτικής πραγματικότητας, τάσεις που σε πολλές περιπτώσεις είναι και σήμερα παρούσες.

Στην αναφορά στους «ζοφερούς καιρούς» και στην έκκληση της Αρεντ να δυσπιστούμε στις «παραινέσεις, ηθικές και άλλες που, με το πρόσχημα ότι υπηρετούν παλιές αλήθειες υποβαθμίζουν συνολικά την αλήθεια σε χωρίς νόημα κοινοτοπίες», διαβάζουμε όχι μόνο μια κριτική στον τρόμο του ολοκληρωτισμού του εικοστού αιώνα, αλλά και μια προειδοποίηση σχετικά με ορισμένες δυνάμεις που είναι σε μεγάλο βαθμό παρούσες σήμερα στο πολιτικό πεδίο στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη. Η Αρεντ ήταν μία από τους πρώτους κορυφαίους εκπροσώπους της πολιτικής σκέψης που υποστήριξε ότι η διαρκής αύξηση του αριθμού των προσφύγων και των απάτριδων θα συνέχιζε να αποτελεί ένα ανυπέρβλητο πρόβλημα.

Ενα από τα πρώτα δοκίμιά της με τίτλο «Εμείς οι πρόσφυγες» [Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου 2015], που δημοσιεύτηκε το 1943 και βασιζόταν στην προσωπική της εμπειρία της απάτριδος, θέτει θεμελιώδη ζητήματα. Η Αρεντ περιγράφει ζωντανά το τι σημαίνει να χάνεις το σπίτι σου, τη γλώσσα και την εργασία σου και καταλήγει με έναν γενικότερο στοχασμό για τις πολιτικές συνέπειες του νέου φαινομένου, δηλαδή τη «δημιουργία» ανθρώπινων μαζών υποχρεωμένων να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και τη χώρα τους: «Οι πρόσφυγες, υποχρεωμένοι να κινούνται από χώρα σε χώρα, αντιπροσωπεύουν την πρωτοπορία των λαών τους… Ο αμοιβαίος σεβασμός των ευρωπαϊκών λαών έγινε συντρίμμια όταν, και επειδή, επιτράπηκε τα πιο αδύναμα μέλη τους να αποκλείονται και να καταδιώκονται». Τη στιγμή που έγραφε όλα αυτά, η Αρεντ δεν μπορούσε να γνωρίζει πόσο οι παρατηρήσεις της θα ταίριαζαν στις μέρες μας. Στα τελευταία εκατό χρόνια, σχεδόν όλα τα σημαντικά πολιτικά γεγονότα είχαν ως συνέπεια τον πολλαπλασιασμό νέων κατηγοριών προσφύγων, ένα φαινόμενο που προορίζεται να επαναλαμβάνεται ατέρμονα.

Στο βιβλίο της του 1951 «Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού» [Νησίδες 2017], η Αρεντ γράφει αναφερόμενη στους πρόσφυγες: «Το δράμα των ατόμων χωρίς νομικό στάτους δεν έγκειται στο ότι έχουν στερηθεί τη ζωή, την ελευθερία, την επιδίωξη της ευτυχίας, την ισότητα απέναντι στον νόμο και την ελευθερία της γνώμης, αλλά στο ότι δεν ανήκουν πλέον σε καμία κοινότητα». Η απώλεια της κοινότητας συνεπάγεται την αποβολή από την ίδια την ανθρωπότητα. Το να επικαλούμαστε αφηρημένα τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν χρησιμεύει, αν απουσιάζουν οι θεσμοί που εγγυώνται αποτελεσματικά αυτά τα δικαιώματα. Το πιο θεμελιώδες δικαίωμα είναι το «δικαίωμα να έχουμε δικαιώματα».

Το δοκίμιο «Αλήθεια και πολιτική» [Στάσει Εκπίπτοντες 2012], που δημοσιεύτηκε το 1967, θα μπορούσε να είχε γραφτεί χτες. Η ανάλυση που κάνει η Αρεντ για το συστηματικό ψεύδος και για τον κίνδυνο που αυτό αντιπροσωπεύει για την πραγματική αλήθεια ταιριάζει απόλυτα στο παρόν. Καθώς οι πραγματικές αλήθειες είναι ενδεχομενικές και το αντίθετό τους είναι πιθανό, είναι πάρα πολύ εύκολο να καταστρέψουμε την πραγματική αλήθεια αντικαθιστώντας την με «εναλλακτικά γεγονότα», δηλαδή με εναλλακτικές πραγματικότητες. «Η ελευθερία της γνώμης –γράφει η Αρεντ– είναι κωμωδία, εκτός κι αν διασφαλίζεται η πληροφόρηση για τα γεγονότα, και τα γεγονότα αυτά καθεαυτά δεν τίθενται υπό αμφισβήτηση». Δυστυχώς, μια από τις πιο πετυχημένες τεχνικές για να σβηστεί η διαφορά ανάμεσα σε αλήθεια και ψεύδος είναι να πλασάρουμε οποιαδήποτε αλήθεια σαν απλή γνώμη (πράγμα που γίνεται καθημερινά από την κυβέρνηση του Τραμπ).

Σήμερα οι πολιτικοί ηγέτες υιοθετούν με μεγάλη επιτυχία μιαν εντυπωσιακή πρακτική των ολοκληρωτικών καθεστώτων του παρελθόντος, δημιουργούν δηλαδή έναν τεχνητό κόσμο εναλλακτικών πραγματικοτήτων. Η Αρεντ εντοπίζει έναν ακόμα χειρότερο κίνδυνο: «Το αποτέλεσμα της συντονισμένης κι ολοκληρωτικής υποκατάστασης της γεγονικής αλήθειας με ψεύδη δεν είναι ότι τα ψεύδη θα γίνονται τώρα αποδεκτά ως αλήθεια και η αλήθεια θα δυσφημιστεί ως ψεύδος, αλλά ότι καταστρέφεται η αίσθηση προσανατολισμού μας στον πραγματικό κόσμο –και η έννοια της αλήθειας σε αντίθεση με την ψευδολογία ανήκει στα πνευματικά μέσα για την πραγμάτωση αυτού του σκοπού». Οι δυνατότητες να ψευδόμαστε γίνονται απεριόριστες και συχνά συναντούν πολύ μικρή αντίσταση.

Πολλοί προοδευτικοί αναστατώνονται και απορούν εξαιτίας της αδιαφορίας του κοινού απέναντι στα μασκαρεμένα ψέματα, που αποκαλύπτονται με βάση την επαλήθευση των γεγονότων. Η Αρεντ όμως είχε κατανοήσει το πώς λειτουργεί πραγματικά η προπαγάνδα: «Αυτό που πείθει τις μάζες δεν είναι τα γεγονότα, ούτε καν τα επινοημένα γεγονότα, αλλά μονάχα η συνοχή του συστήματος του οποίου υποτίθεται αποτελούν μέρος».

Τα άτομα που αισθάνονται παραμελημένα και λησμονημένα λαχταρούν μιαν αφήγηση –έστω και ψευδή– η οποία θα δίνει νόημα στα άγχη που νιώθουν και θα υπόσχεται ένα είδος λύτρωσης. Οι αυταρχικοί ηγέτες αντλούν πελώρια πλεονεκτήματα εκμεταλλευόμενοι αυτά τα άγχη και επινοώντας μιαν ιστορία, στην οποία οι απλοί άνθρωποι θέλουν να πιστέψουν. Μια επινοημένη ιστορία, η οποία υπόσχεται ότι θα λύσει τα προβλήματα του καθένα, έχει πολύ περισσότερη απήχηση από όση έχουν τα γεγονότα και οι «ορθολογικές» θέσεις. Η Αρεντ δεν ήταν μια Κασσάνδρα. Δεν περιοριζόταν στο να καταγγέλλει τους πολιτικούς κινδύνους, αλλά επεξεργάστηκε μια συγκεκριμένη έννοια της αξιοπρέπειας της πολιτικής. Χάρη στην ικανότητά μας να δρούμε, είμαστε πάντοτε σε θέση να φέρουμε μιαν ανανέωση. Ο πυρήνας της σκέψης της Αρεντ είναι ακριβώς η αναγκαιότητα να αναλάβουμε την ευθύνη του πολιτικού μας βίου.

Η υπεράσπιση της αξιοπρέπειας της πολιτικής από την Αρεντ αντιπροσωπεύει ένα σημαντικότατο μέτρο κρίσης για πολλούς από μας μπροστά στην τωρινή κατάσταση, στην οποία βλέπουμε να μειώνονται οι ευκαιρίες συμμετοχής, συντονισμένης δράσης και δέσμευσης για μιαν αυθεντική συζήτηση μεταξύ ίσων. Οφείλουμε να αντισταθούμε στον πειρασμό να αποσυρθούμε από την πολιτική σφαίρα, νομίζοντας ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα εναντίον των αθλιοτήτων, των απατών και της διαφθοράς που υπάρχει σήμερα. Σε όλη της τη ζωή η Αρεντ ήθελε να αντιμετωπίζει και να κατανοεί πραγματικά το σκοτάδι των καιρών της, χωρίς να χάνει από τη θέα της τη δυνατότητα υπέρβασης και φωτισμού.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η σύγκρουση των ταυτοτήτων
Κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Φράνσις Φουκουγιάμα «Ταυτότητα». Η ακόλουθη συνέντευξη του Φουκουγιάμα δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα Il Giornale.
Η σύγκρουση των ταυτοτήτων
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Popolo vs democrazia» ο καθηγητής Γιάσα Μουνκ του Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ σημειώνει μεταξύ άλλων ότι ο αυταρχικός λαϊκισμός στρέφεται εναντίον των μειονοτήτων,...
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η πάλη εναντίον του λάθους
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο του 97χρονου σήμερα Γάλλου φιλοσόφου και κοινωνιολόγου Εντγκάρ Μορέν: Enseigner à vivre. Manifeste pour changer l’ éducation (Actes Sud, 2014).
Η πάλη εναντίον του λάθους
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η αμφιβολία ως πυξίδα του λόγου
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα ομιλίας που εκφώνησε τον περασμένο Ιούνιο ο γνωστός Ιταλός συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις, στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων Milanesiana, που οργανώνει κάθε χρόνο ο...
Η αμφιβολία ως πυξίδα του λόγου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οταν ο Γκόρκι επέκρινε τον Λένιν
Το τελευταίο βιβλίο του Τσβετάν Τοντορόφ (Σόφια 1939-Παρίσι 2017) κυκλοφόρησε στη Γαλλία λίγο μετά τον θάνατο του συγγραφέα και έχει τίτλο: Le Triomphe de l’artiste (Flammarion, 2017). Θέμα του είναι οι...
Οταν ο Γκόρκι επέκρινε τον Λένιν
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μια πνευματική αντεπανάσταση
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου δημοσιογράφου και συγγραφέα Ραφαέλ Γκλικσμάν «Εναντίον της αντιδραστικής σκέψης». Ο Γκλικσμάν ανατρέχει στις πηγές της γαλλικής ταυτότητας, για να...
Μια πνευματική αντεπανάσταση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας