Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι ρίζες του λαϊκισμού

Ιαν Μπουρούμα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι ρίζες του λαϊκισμού

  • A-
  • A+

Ο Ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός Ιαν Μπουρούμα είναι καθηγητής Ανθρώπινων Δικαιωμάτων, Δημοκρατίας και Δημοσιογραφίας στο Bard College της Νέας Υόρκης. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στο ιταλικό περιοδικό «L’Espresso»


● Ο λαϊκισμός είναι μια συνέπεια της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, της τεχνολογίας και των θεσμών;

Για να εξηγήσουμε την επιτυχία του λαϊκισμού σήμερα χρειάζεται να ανατρέξουμε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ή καλύτερα στο 1989, όταν άρχιζε το τέλος της σοβιετικής αυτοκρατορίας. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, όλες οι δυτικές δημοκρατίες ήταν υποχρεωμένες να συμφιλιώνουν τον καπιταλισμό με κάποια μορφή αναδιανομής του πλούτου και εξισωτισμού, επειδή όφειλαν να προσφέρουν μιαν εναλλακτική λύση στον κομμουνισμό. Το 1989 αρχίζει στη Δύση μια υπερβολική θριαμβολογία και θεώρησαν ότι δεν ήταν πλέον αναγκαίο να υπερασπίζονται τη σοσιαλδημοκρατία.

● Ευθύνονται ο Ρέιγκαν και η Θάτσερ;

Οχι, η ευθύνη δεν είναι μόνο δική τους. Είναι και ευθύνη του Μπιλ Κλίντον και του Τόνι Μπλερ, εκείνων των ηγετών του λεγόμενου «τρίτου δρόμου», οι οποίοι στην οικονομική τους πολιτική δεν διέφεραν και πολύ από τον Ρέιγκαν και τη Θάτσερ. Εκείνο που δεν κατανόησαν ήταν ότι, θέτοντας την αγορά στο επίκεντρο της κοινωνίας και της καθημερινής ζωής, πολλοί άνθρωποι θα ένιωθαν εγκαταλελειμμένοι, περιθωριοποιημένοι.

● Στα χρόνια του Μπλερ και του Κλίντον ο συνολικός πλούτος αυξήθηκε.

Πράγματι, αλλά η πλειονότητα των ανθρώπων, αυτό που ορίζουμε «λαό», δεν θέλουν μόνο να γίνονται πιο πλούσιοι ή να έχουν περισσότερη ισχύ. Νιώθουν την ανάγκη να αισθάνονται μέρος της κοινότητας, να ξέρουν ότι υπάρχει κάποιος που φροντίζει γι’ αυτούς. Εγώ νομίζω ότι στη Δύση αυτό χάθηκε. Ο νεοφιλελευθερισμός έγινε κοινό πεδίο τόσο για τα συντηρητικά όσο και για τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα (στις Ηνωμένες Πολιτείες τόσο για τους Ρεπουμπλικανούς όσο και για τους Δημοκρατικούς). Και συνέβαλε όχι μόνο στην κατάρρευση του 2008, αλλά κυρίως στην ιδέα ότι η πολιτική δεν ασχολείται πλέον με τις ανάγκες των απλών ανθρώπων, αλλά μόνο με τις τράπεζες, τους τραπεζίτες και τα ιδιωτικά συμφέροντα.

● Και ο Μπόρις Τζόνσον;

Τον έχω χαρακτηρίσει δημεγέρτη των πληβείων, με τη ρωμαϊκή έννοια του όρου. Η ιδέα ότι ο Βρετανός πρωθυπουργός, ο οποίος έχει σπουδάσει στο Ιτον και στην Οξφόρδη και σε όλη του τη ζωή ανήκει στην ελίτ, είναι άνθρωπος του λαού είναι παράδοξη.

● Και τον Τραμπ είναι δύσκολο να τον θεωρήσουμε άνθρωπο του λαού.

Πράγματι, αλλά ο Τραμπ, ο οποίος είναι ένας πλούσιος δισεκατομμυριούχος, δεν ανήκει σε εκείνο τον τύπο της ελίτ, δεν έχει το μορφωτικό επίπεδο του Τζόνσον. Υπάρχει έπειτα μια ορισμένη διαφορά ανάμεσα σε ευρωπαϊκό λαϊκισμό και αμερικανικό λαϊκισμό.

● Ποια;

Παραδοσιακά, στις Ηνωμένες Πολιτείες ο λαϊκισμός υπήρξε περισσότερο αριστερός παρά δεξιός. Αρκεί να σκεφτούμε τον κυβερνήτη της Λουιζιάνα Χιούι Λονγκ, ο οποίος στα τέλη της δεκαετίας του 1920 έγινε λαϊκιστής ηγέτης με τις μάχες του εναντίον των τραπεζών και των τραπεζιτών.

Στην Ευρώπη ο λαϊκισμός υπήρξε κυρίως δεξιός, με τον φασισμό που στις δεκαετίες 1920 και 1930 πήρε διαφορετικές μορφές σε διάφορες χώρες. Οι παραδόσεις και η κουλτούρα των διάφορων χωρών παίζουν σημαντικό ρόλο. Στη Γαλλία το Εθνικό Μέτωπο έχει ως ιστορική αναφορά το Βισί και την παραδοσιοκρατική Καθολική Εκκλησία, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες ο δεξιός λαϊκισμός σχετίζεται κυρίως με τη φυλή, πράγμα που είναι ιδιαιτερότητα της αμερικανικής ιστορίας.

Μια πλευρά της επιτυχίας του Τραμπ είναι η απόρριψη της προεδρίας Ομπάμα, που για πολλούς είναι το σύμβολο του γεγονότος ότι οι λευκοί έχουν χάσει τα προνόμιά τους. Αν ένας μαύρος μπορεί να έχει όλα τα πλεονεκτήματα της ανώτατης εκπαίδευσης και μπορεί να γίνει πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, αυτό σημαίνει ότι οι φτωχοί λευκοί έχουν μείνει πίσω. Και διεκδικούν την υπερηφάνειά τους ως λευκοί ψηφίζοντας τον Τραμπ. Προφανώς υπάρχουν και κοινές αιτίες στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες: η αντίδραση στην κρίση του 2008, η δυσπιστία απέναντι στις πολιτικές ελίτ.

● Και η κρίση της μεσαίας τάξης;

Η χρήση του όρου «μεσαία τάξη» στην Αμερική είναι διαφορετική από εκείνη που γίνεται στην Ευρώπη. Στην Ευρώπη ταυτίστηκε με την αστική τάξη, τη μεσαία ή τη μικροαστική τάξη, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι κάτι πολύ διαφορετικό από μιαν εύπορη τάξη. Είναι μάλλον μια «τάξη του μπλε γιακά» (blue collar class), μια εργατική τάξη. Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, διαφορετική από την παραδοσιακή ευρωπαϊκή εργατική τάξη. Οπως σχεδόν παντού, είναι πιο αδύναμη, επειδή η βιομηχανία απασχολεί λιγότερα πρόσωπα, επειδή πολιτικά είναι περισσότερο περιθωριοποιημένη, επειδή η Αριστερά είναι λιγότερο ισχυρή από όσο ήταν πριν από σαράντα χρόνια. Η επιτυχία του λαϊκισμού δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυτό. Πρέπει να προσθέσουμε ότι όσοι ψηφίζουν τον Τραμπ, το Μπρέξιτ ή τη Λέγκα, τους λαϊκιστές και τους δημαγωγούς, μοιράζονται ένα κοινό συναίσθημα: το συναίσθημα ότι έχουν χάσει το ρίζωμά τους στον κόσμο, ότι ο κόσμος κινείται προς λύσεις εξαιτίας των οποίων αυτοί θα μείνουν πίσω, θα εγκαταλειφθούν. Και όλα αυτά μπορεί να συμβούν για λόγους οικονομικούς, φυλετικούς ή επειδή αισθάνονται ότι η χώρα τους δεν έχει πλέον τον ρόλο ή την ισχύ που είχε κάποτε.

Η Μεγάλη Βρετανία, για παράδειγμα, βλέπει μια Γερμανία εδώ και καιρό οικονομικά ισχυρότερη και πολιτικά πιο σημαντική, οι ΗΠΑ υφίστανται τη νέα κινεζική ισχύ, η Ευρώπη στο σύνολό της αισθάνεται πιο αδύναμη. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στην Ευρώπη, δεν μπορούμε ωστόσο να ανάγουμε τον λαϊκισμό σε ένα ταξικό ζήτημα, επειδή είναι διαταξικός, καθώς υπάρχει και ένα εδαφικό ζήτημα, μια μεγάλη ένταση ανάμεσα σε πόλεις και σε γεωργικές περιοχές.

● Ο αληθινός εχθρός των λαϊκιστών είναι οι «φιλελεύθερες ελίτ»;

Για τους λαϊκιστές ο εχθρός δεν είναι οι πλούσιοι, αλλά όσοι έχουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο, όσοι μελετούν και εργάζονται στα πανεπιστήμια, καθώς και οι μεγάλες επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας και τα κυρίαρχα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια είχαν δύναμη επειδή ακολουθούνταν από την κοινή γνώμη, τάσσονταν –και τάσσονται– υπέρ της μετανάστευσης, εναντίον του ρατσισμού, υπέρ των διεθνών θεσμών και της οικονομικής παγκοσμιοποίησης.

Σήμερα εκείνοι που αισθάνονται ότι «έχουν μείνει πίσω» και έχουν εγκαταλειφθεί θεωρούν αυτές τις ελίτ υπεύθυνες για όλα: για την αποτυχία στο ζήτημα της μετανάστευσης, για την υπερβολική ισχύ των τραπεζών, για τη γραφειοκρατία των διεθνών θεσμών, για την οικονομική κρίση ακόμα και όταν δεν υπάρχει. Για τους Ευρωπαίους η δυσπιστία απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ενωση είναι μια συνέπεια της δυσπιστίας απέναντι στις ελίτ, οι οποίες επί πολλά χρόνια εξηγούσαν ότι η ένωση είναι καλό πράγμα, ότι οι διεθνείς θεσμοί αποκλείουν κάθε πιθανότητα πολέμου στη Γηραιά Ηπειρο και όποιον δεν συμφωνούσε τον στιγμάτιζαν με υπερβολική ευκολία ως ρατσιστή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες όποιος εκφράζει συμπάθεια για τους μετανάστες, για τις μη λευκές μειονότητες στιγματίζεται ως «προδότης» απέναντι σε εκείνη που θεωρείται η «αυθεντική Αμερική», δηλαδή απέναντι στη λευκή και επαρχιακή Αμερική. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Popolo vs democrazia» ο καθηγητής Γιάσα Μουνκ του Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ σημειώνει μεταξύ άλλων ότι ο αυταρχικός λαϊκισμός στρέφεται εναντίον των μειονοτήτων,...
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τα γνωρίσματα του λαϊκισμού
Ο Μαρκ Λαζάρ είναι καθηγητής Ιστορίας και Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Παρισιού και ο Ιλβο Ντιαμάντι είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Ουρμπίνο. Οι δυο...
Τα γνωρίσματα του λαϊκισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ενας μαχητής της Αντίστασης
Η συνέντευξη του Λουίς Σεπούλβεδα, του Χιλιανού συγγραφέα και πολιτικού ακτιβιστή που πέθανε από κορονοϊό τον Απρίλιο στα 71 του χρόνια, είχε δημοσιευτεί τον Σεπτέμβριο του 2013 στην ιταλική εφημερίδα Il...
Ενας μαχητής της Αντίστασης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πηγή φωτός μέσα στον ζόφο
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ρίτσαρντ Μπερνστάιν «Γιατί πρέπει να διαβάζουμε Χάνα Αρεντ». Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στους Τάιμς της Νέας Υόρκης.
Πηγή φωτός μέσα στον ζόφο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Γιατί διαβάζουμε μυθιστορήματα;
Το ακόλουθο κείμενο του Περουβιανού νομπελίστα συγγραφέα Μάριο Βάργκας Λιόσα είναι απόσπασμα ομιλίας που εκφώνησε στις 7 Ιουνίου 2018 στο Μιλάνο, σε εκδήλωση που οργάνωσε προς τιμήν του το Καθολικό...
Γιατί διαβάζουμε μυθιστορήματα;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας