Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο λαός στην εξουσία;

Ιβ Μενί

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο λαός στην εξουσία;

  • A-
  • A+

Ο Γάλλος Ιβ Μενί είναι ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους πολιτικούς επιστήμονες. Σήμερα διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Luiss-Guido Carli της Ρώμης. Στο τελευταίο βιβλίο του με τίτλο «Popolo ma non troppo» (Il Mulino 2019), ο Μενί επισκοπεί την πολύπλοκη ιστορία των δημοκρατικών θεσμών, αναλύει την τωρινή τους κρίση και εξετάζει τις πιθανές επιπτώσεις της ανάδυσης των νέων λαϊκιστικών κινημάτων


H δημοκρατία υποβάλλεται σήμερα σε μιαν αυστηρή κριτική, γιατί δεν είναι αρκετά αντιπροσωπευτική, γιατί ανέχεται την πολιτική διαφθορά ή γιατί δεν ξεριζώνει τη φτώχεια και δεν καταπολεμά τις ανισότητες. Οι δημοκρατικοί θεσμοί εμφανίζονται αναποτελεσματικοί, καθώς η παγκόσμια αγορά έχει σφετεριστεί την ισχύ και τις εξουσίες που διέθεταν στο παρελθόν τα εθνικά κράτη. Από την άλλη μεριά, οι νέες τεχνολογίες έχουν πλήξει τα πολιτικά κόμματα και τα συστήματα αντιπροσώπευσης και μεσολάβησης των συμφερόντων, πάνω στα οποία είχαν θεμελιωθεί οι δημοκρατίες. Οδηγούμαστε έτσι σε μιαν ακραία εξατομίκευση του κοινωνικού σώματος.

Καμιά δημοκρατία όμως δεν μπορεί να επιβιώνει και να ανανεώνεται –σημειώνει ο Μενί– χωρίς ουσιαστικούς δεσμούς μεταξύ των ατόμων, χωρίς κόμματα ή συνδικάτα, χωρίς συλλογικές ενώσεις και οργανώσεις που κατατείνουν στην υπέρβαση του αχαλίνωτου ατομικισμού. Ενώ στο παρελθόν οι επικριτές της δημοκρατίας απέβλεπαν στην ανατροπή της ή στην υπέρβασή της, στις μέρες μας ισχυρίζονται ότι μιλούν «στο όνομα του λαού». Υποστηρίζουν δηλαδή ότι είναι οι μόνοι γνήσιοι εκφραστές της λαϊκής βούλησης, την οποία περιφρονούν οι ελίτ και το κατεστημένο.

Με άλλα λόγια, οι λαϊκιστές δεν προσφεύγουν σε αντιδημοκρατικές ιδεολογίες, αλλά αντλούν επιχειρήματα από την κληρονομιά της δημοκρατικής σκέψης, καταλήγοντας όμως συνήθως στην άρνηση του πλουραλισμού. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα διάλεξης που έδωσε ο Ιβ Μενί στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Διεθνούς Φεστιβάλ Βιβλίου, που έγινε τον περασμένο Ιούνιο στην κωμόπολη Ταορμίνα της Σικελίας.

Οι δημοκρατίες βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής επιθυμίας. Ή τουλάχιστον ήσαν επί πολύ καιρό και ταυτίζονταν με την ελευθερία, την αυτονομία, την αυτοκυβέρνηση, με τη νίκη της πλειοψηφίας και του αριθμού επί του ατόμου. Η δημοκρατία είναι, θα μπορούσαμε να πούμε, η επιθυμία του πλήθους να αντικαταστήσει τον βασιλιά, τον δικτάτορα ή μια περιορισμένη ή κυρίαρχη ομάδα, τις ελίτ, την κάστα, το κατεστημένο. Αλλά το πλήθος, οι μάζες, η συνένωση των ατόμων, βρίσκεται μπροστά σε ένα αδιέξοδο, που στο τελευταίο βιβλίο μου το ονόμασα «δημοκρατική παρανόηση». Πώς μπορούμε πράγματι να ενώσουμε όλα αυτά τα άτομα, που διακατέχονται από προσδοκίες, συγκινήσεις, συμφέροντα τόσο διαφορετικά; Στην πορεία της Ιστορίας έγιναν πολλές προσπάθειες για να επιτευχθεί αυτή η ένωση. Προσπάθησαν, για παράδειγμα, να περιορίσουν την εδαφική διάσταση των πόλεων, προκειμένου να καταστεί εφικτή η γνώση και η ένωση όλων.

Είναι το αρχαιοελληνικό όνειρο, το οποίο πρότεινε ξανά ο Ρουσό. Δεν μπορούμε όμως να λησμονούμε την παρέκκλιση των ελληνικών αποικιών της Σικελίας, όπου ο τύραννος καταλήγει να ενσαρκώνει τον δήμο. Μια διαφορετική παραλλαγή είναι να προσφέρουν μιαν εναλλακτική αντίληψη του λαού. Είναι ο ανελέητος ρεαλισμός του Χομπς, όπου ο κυρίαρχος, στο εξώφυλλο του βιβλίου του «Λεβιάθαν», αναπαριστάται από χίλια σώματα συγχωνευμένων, καταβροχθισμένων και αναποδογυρισμένων πολιτών, προκειμένου να ενσαρκωθεί η ενότητα.

Υπάρχει έπειτα το όνειρο-εφιάλτης της Ρωσικής Επανάστασης να δοθεί η εξουσία σε μια μοναδική τάξη με τίμημα να εξαλειφθούν κάποιοι προνομιούχοι. Και υπάρχει και ο ρεαλισμός α λα αγγλικά, που «επινοεί» την αντιπροσωπευτική αρχή, για να διοχετεύει τις προσδοκίες των πολλών στην πρακτική εφαρμογή της κυβέρνησης των λίγων. Υπάρχει επίσης η εξίσου ρεαλιστική και ψυχρή παρατήρηση του Γκαετάνο Μόσκα για το αναπόφευκτο των ελίτ, που είναι μια ψυχρολουσία για τη δημοκρατική επιθυμία. «Να ενωθούμε σε έναν λαό» είναι η επιθυμία που διαρκώς επανεμφανίζεται, για να μετατρέψει τη διαφορετικότητα σε μια μεταφυσική ενότητα. «Η Ιταλία φτιάχτηκε, χρειάζεται τώρα να φτιάξουμε τους Ιταλούς», διαπίστωνε ο Massimo d’ Azeglio.

Ο Eugen Weber περιέγραψε τον μετασχηματισμό των Γάλλων «από χωρικούς σε πολίτες». Ο Benedict Anderson χαρακτήριζε το έθνος «φαντασιακή κοινότητα». Κοντολογίς, ο «λαός» δεν παύει να επιθυμεί να γίνει και μια κοινωνική πραγματικότητα και όχι μόνο μια μαγική ουτοπία. Δυστυχώς όμως η εσωτερική αντίφαση παραμονεύει πάντα. Ο λαός ως έννοια είναι αναγκαίος για να νομιμοποιεί την πρόσβαση στην εξουσία.

Ακόμη και οι δικτατορίες ισχυρίζονται ότι κυβερνούν στο όνομα του λαού και για το καλό του. Και αυτός ο λαός, που οι δημοκρατίες έχουν τοποθετήσει στο βάθρο για να τον ξαποστέλνουν έπειτα στον ρόλο του παρατηρητή των ενεργειών των κυβερνώντων, εξεγείρεται όλο και περισσότερο για να πραγματοποιήσει την ουτοπία του Λίνκολν: «Κυβέρνηση του λαού, από τον λαό, για τον λαό». Με άλλα λόγια, ο αμερικανικός λαός, αλλά και όλοι οι άλλοι, υιοθετεί τις τρεις πρώτες λέξεις του αμερικανικού Συντάγματος «We the People…», που είναι μια θαυμάσια φράση όταν μιλάμε για νομιμοποίηση, αλλά είναι παρηγορητική αυταπάτη όταν πρόκειται για διακυβέρνηση.

Θα μπορούσαμε να θυμίσουμε την αντίδραση ενός Γάλλου, που κλήθηκε να εγκρίνει το Σύνταγμα που γράφτηκε από τον Ναπολέοντα: Τι υπάρχει στο Σύνταγμα; Και η απάντηση ήταν: «Ο Βοναπάρτης». Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση στην αναγκαιότητα της αντιπροσώπευσης. Δεν υπήρξε ποτέ μια «αληθινή» λαϊκή εξουσία, και αν θα είχε υπάρξει, θα διέτρεχε τον κίνδυνο να συγκεντρωθεί κάτω από τα φτερά ενός ισχυρού άνδρα, ενός σωτήρα. Ο Θεός να μας φυλάει από μια τέτοια τύχη! Η επιθυμία να είμαστε ενωμένοι σε έναν λαό δεν είναι μόνον ισχυρή, αλλά μας παραπλανά και μας μεθάει.

Οποιαδήποτε ομάδα μπορεί να ισχυρίζεται ότι είναι ο λαός, ακόμη και όταν πρόκειται για ένα πολύ περιορισμένο τμήμα του λαού, όπως εκείνο που ψηφίζει στην «πλατφόρμα Ρουσό» του Κινήματος των Πέντε Αστέρων, ή όταν τα «κίτρινα γιλέκα», που εδώ και μήνες ισχυρίζονται ότι είναι ο λαός, παίρνουν περίπου 1,5% στις ευρωεκλογές. Το μέρος ισχυρίζεται δηλαδή ότι είναι το όλο. Προφανώς υπάρχουν και βάσιμοι λόγοι για να προβάλλουν τις διεκδικήσεις τους, επειδή το αντιπροσωπευτικό σύστημα είναι πάντα (στην καλύτερη περίπτωση) η κυβέρνηση της πλειοψηφίας ή, συχνότερα, στηρίζεται σε μια κοινωνιολογική μειοψηφία που μετατρέπεται σε πολιτική πλειοψηφία χάρη στα θαύματα των εκλογικών συστημάτων.

Η κατάσταση δεν φαίνεται ιδιαίτερα καλή. Χρειάζεται όμως να είμαστε σαφείς: η ομοψυχία, που στα χαρτιά φαίνεται να είναι το σύστημα που σέβεται περισσότερο τη θέληση του λαού, είναι ένα σύστημα που μπλοκάρει τα πάντα και υπάρχει μόνο στις μικρές πρωτόγονες φυλές, έστω και αν είναι ενεργό ακόμη και εκεί όπου η αναζήτηση της συναίνεσης μετατρέπεται σε πολλά διασταυρούμενα βέτο. Κάτι ξέρει σχετικά με αυτό η Ιταλία.

Ας θυμηθούμε ότι η ομοψυχία καταλήγει στη δικτατορία και κυρίως στη δικτατορία των πνευμάτων. Ο λαϊκισμός, «η ιδεολογία του λαού», κινδυνεύει επομένως να γίνει μια μεγάλη αυταπάτη και μια απάτη. Ας του αναγνωρίσουμε ωστόσο μιαν αξία: ανακατεύει ξανά τα χαρτιά και συχνά θέτει τέρμα σε εκείνο που ο ποιητής Πολ Ελιάρ αποκαλούσε «η σκληρή επιθυμία της διάρκειας».

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πατριωτισμός εναντίον εθνικισμού
Το καλύτερο και πιο ισχυρό αντίδοτο στην απειλητική άνοδο των εθνικισμών στον σύγχρονο κόσμο είναι ο δημοκρατικός πατριωτισμός. Αυτό υποστηρίζει ο Ιταλός στοχαστής Μαουρίτσιο Βίρολι στο τελευταίο βιβλίο του με...
Πατριωτισμός εναντίον εθνικισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η διάβρωση της δημοκρατίας
Ο Ντέιβιντ Ράνσιμαν είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Με αφορμή την ιταλική έκδοση του βιβλίου του «How Democracy Ends» έδωσε στην Corriere della Sera τη συνέντευξη που...
Η διάβρωση της δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος σχολιάζει οτι το το βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Edward Palmer Thompson «Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης» είναι ένα από τα κορυφαία έργα της ιστοριογραφίας του 20ού αιώνα.
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας