Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Επιστροφή στο τέλος της ιστορίας

Φράνσις Φουκουγιάμα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Επιστροφή στο τέλος της ιστορίας

  • A-
  • A+

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα άρθρου του Αμερικανού πολιτειολόγου Φράνσις Φουκουγιάμα, που δημοσιεύτηκε στο γαλλικό περιοδικό Commentaire την άνοιξη του 2018.


Από το 1989 μου θέτουν επανειλημμένα το ίδιο πάντοτε ερώτημα: «Και τώρα; Το τέλος της ιστορίας; Το Χ γεγονός δεν διαψεύδει άραγε τη θέση σου;». Το Χ μπορεί να είναι ένα γεγονός της διεθνούς πολιτικής, όπως ένα πραξικόπημα στο Περού, οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 ή μια χρηματοπιστωτική κρίση στη Wall Street. Συνήθως το ερώτημα τίθεται από εκείνους που δεν έχουν κατανοήσει το νόημα του τέλους της ιστορίας και δεν έχουν διαβάσει το βιβλίο μου «Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος».

Η έκφραση «το τέλος της ιστορίας» δεν ήταν δική μου. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά με αυτό το νόημα από τον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ, ο οποίος ήταν ο πρώτος φιλόσοφος της ιστορίας, με την έννοια ότι δεν θεωρούσε εφικτό να αντιληφθούμε την ανθρώπινη σκέψη ή τις ανθρώπινες κοινωνίες χωρίς να κατανοήσουμε το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο αυτές εγγράφονται και την εξελικτική διαδικασία που τις παρήγαγε.

Ο Καρλ Μαρξ, συγγραφέας της πιο γνωστής εκδοχής του τέλους της ιστορίας, επανέλαβε το ίδιο ιστορικιστικό ερμηνευτικό σχήμα. Υποστήριζε ότι οι κοινωνίες εκσυγχρονίζονται, εξελισσόμενες από ένα πρωτόγονο στάδιο προς τον καπιταλισμό, περνώντας προηγουμένως από τον φεουδαλισμό. Σύμφωνα με τον Μαρξ, το τέλος της ιστορίας ήταν το τελικό στάδιο αυτής της διαδικασίας, μια κομμουνιστική ουτοπία. Το 1989, εγώ αρκέστηκα στο να υποστηρίξω ότι δεν φαινόταν ότι θα φτάναμε κάποτε στο τελικό στάδιο του κομμουνισμού.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος είχε προωθήσει την περεστρόικα και την γκλάσνοστ, μετασχημάτιζε τη Σοβιετική Ενωση σε κάτι όλο και περισσότερο όμοιο προς μια δημοκρατία. Συνεπώς, αν θα έπρεπε να υπάρχει ένα τέλος της ιστορίας, αυτό θα έμοιαζε περισσότερο με μια φιλελεύθερη δημοκρατία συνδεόμενη με μια οικονομία της αγοράς.

Η ιδέα του τέλους της ιστορίας θα έπρεπε εξάλλου να είναι περισσότερο οικεία στο γαλλικό κοινό από όσο είναι στο αγγλόφωνο, δεδομένου ότι είχε επαναληφθεί στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 από τον μεγάλο Γαλλορώσο φιλόσοφο Αλεξάντρ Κοζέβ. Αυτός διηύθυνε μια σειρά μαθημάτων αφιερωμένη στην ερμηνεία του Χέγκελ, με τη συμμετοχή πολλών από τους σημαντικότερους διανοούμενους εκείνου του καιρού: Ραϊμόν Κενό, Ζορζ Μπατάιγ, Μορίς Μερλό-Ποντί, Ζακ Λακάν, Ερίκ Βέιλ και Ραϊμόν Αρόν.

Ο Κοζέβ υποστήριζε ότι ο Χέγκελ είχε ουσιαστικά δίκιο. Επιπλέον, ισχυριζόταν ότι η ιστορία είχε ολοκληρωθεί το 1806 με τη μάχη της Ιένας, στην οποία ο Ναπολέων είχε νικήσει την πρωσική μοναρχία. Σημειώνουμε ότι αυτή η κρίση είχε διατυπωθεί στις παραμονές του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, σε έναν αιώνα που είχε ήδη γνωρίσει τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, την μπολσεβίκικη επανάσταση και την άνοδο του Χίτλερ και που σύντομα θα ζούσε το Ολοκαύτωμα.

Το να ισχυρίζεται κάποιος, στη δεκαετία του 1930, ότι η ιστορία είχε τελειώσει το 1806 φαινόταν παράλογο. Οταν όμως ένας λαμπρός στοχαστής, όπως ο Κοζέβ, λέει κάτι που φαίνεται να είναι παράλογο, χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι ακριβώς εννοεί. Ο Κοζέβ μιλούσε ειρωνικά και ταυτόχρονα υπογράμμιζε μια σημαντική αλήθεια: ότι ο κόσμος δεν είχε προχωρήσει ουσιαστικά πέρα από ένα πολιτικό σύστημα θεμελιωμένο πάνω στις αρχές της ελευθερίας και της ισότητας, που ενσάρκωνε η Γαλλική Επανάσταση. Αυτό που εγώ υποστήριζα στο άρθρο μου το 1989 δεν είχε κάτι το πρωτότυπο. Ηταν πιθανό ο Χέγκελ και ο Μαρξ να είχαν και οι δύο δίκιο, ότι οι αρχές της νεότερης πολιτικής τάξης είχαν καθιερωθεί πριν από περισσότερα από διακόσια χρόνια και ότι, αν πάρουμε υπόψη μας τις μεταρρυθμίσεις που γίνονταν εκείνη την εποχή στην πρώην Σοβιετική Ενωση και στην Κίνα, δεν θα φτάναμε ποτέ στο ανώτερο στάδιο της κοινωνικής οργάνωσης.

Οι μαρξιστές ήταν η μοναδική ομάδα κριτικών που δεν είχαν παρερμηνεύσει την ιδέα μου. Αυτοί έβλεπαν ορθά στο άρθρο μου μια θεμελιώδη αμφισβήτηση του δικού τους «πιστεύω» για το νόημα της ιστορίας. Η θεωρία της ιστορίας που είχα προτείνει στο βιβλίο μου «Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος» είναι αυτό που εκείνη την εποχή περιέγραψα ως ήπια εκδοχή της θεωρίας του εκσυγχρονισμού.

Η σκληρή εκδοχή της ήταν το κυρίαρχο παράδειγμα στις αμερικανικές κοινωνικές επιστήμες των δεκαετιών 1950 και 1960. Αυτή θεωρούσε ότι οι οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές όψεις του εκσυγχρονισμού αποτελούσαν μέρος μιας ίδιας εξελικτικής διαδικασίας και ότι ενίσχυαν η μία την άλλη. Ηταν μια αντίληψη που είχε ήδη αποκαλυφθεί εσφαλμένη, ιδίως μετά την κριτική του Χάντινγκτον, η οποία καταδείκνυε πως οι πολιτικές και οικονομικές διαστάσεις του εκσυγχρονισμού στρέφονταν συχνά οι μεν εναντίον των δε.

Αν ο ρυθμός της κοινωνικής κινητοποίησης υπερέβαινε την ικανότητα του πολιτικού συστήματος για προσαρμογή, θα προέκυπτε πιθανότατα περισσότερη αστάθεια παρά ανάπτυξη. Στα επόμενα χρόνια, ο Χάντινγκτον πρότεινε μια προσέγγιση στον εκσυγχρονισμό από μια διαφορετική οπτική γωνία, επικεντρωνόμενος στον πολιτισμό και υποστηρίζοντας ότι οι κοινωνίες, με το πέρασμα του χρόνου, δεν συγκλίνουν, αλλά παραμένουν εγκλωβισμένες σε προϋπάρχοντες πολιτισμικούς ορίζοντες.

Η κινητήρια δύναμη του εκσυγχρονισμού, που περιέγραφα στο βιβλίο μου του 1992, ήταν μια ήπια εκδοχή της θεωρίας του εκσυγχρονισμού. Οι ανθρώπινες κοινωνίες αναπτύσσονται, αλλά αυτή η διαδικασία δεν είναι ένα είδος ανελκυστήρα που κινείται αυτόματα προς τα πάνω. Οι πρόοδοι εξαρτώνται από τυχαίες περιστάσεις και από τον ανθρώπινο παράγοντα. Τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο ούτε και προκαθορισμένο. Υποστήριζα ωστόσο ότι ο εκσυγχρονισμός είναι μια συνεκτική διαδικασία, που φαίνεται ότι κατά βάση δεν διαφέρει από τον έναν ανθρώπινο πολιτισμό στον άλλον.

Αυτό έχει να κάνει με τον χαρακτήρα της τεχνικής και με αυτό που εγώ αποκαλούσα «ο μηχανισμός». Σε ένα δεδομένο στάδιο της ιστορίας της ανθρωπότητας, οι κυρίαρχες μορφές της τεχνικής καθορίζουν ένα όριο των παραγωγικών δυνατοτήτων που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα της οικονομικής ζωής. Η κυρίαρχη μορφή οικονομικής οργάνωσης έχει τότε κρίσιμες επιπτώσεις στην κοινωνική οργάνωση και καταλήγει να διαπλάθει τις μορφές και της ίδιας της πολιτικής οργάνωσης. Συνέβη έτσι, για παράδειγμα, ώστε οι τεχνολογίες παραγωγής του άνθρακα, του χάλυβα και των βιομηχανιών μεγάλης κλίμακας να ανατρέψουν την παλιά γεωργική τάξη και να επιβάλουν τη συγκέντρωση των πληθυσμών στις πόλεις και υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης.

Οι πρώτες φάσεις της επανάστασης της πληροφορίας έθεσαν τέρμα στο μονοπώλιο της πληροφόρησης, που ήταν στα χέρια διάφορων ιεραρχιών, και ευνόησαν την οριζόντια κινητοποίηση. Η αύξηση των εισοδημάτων γέννησε τότε ένα μεσαίο στρώμα που ήθελε να συμμετέχει στην πολιτική ζωή. Αυτό εξηγεί τη σχετικά στενή διασύνδεση ανάμεσα στον πλούτο και τη δημοκρατία στον κόσμο. Η υπόθεσή μου αμφισβητήθηκε από τον ίδιο τον Χάντινγκτον: η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι το προϊόν του δυτικού πολιτισμού και όχι ένα αναπόφευκτο στοιχείο της διαδικασίας εκσυγχρονισμού. Η Κίνα είναι η πιο μεγάλη αμφισβήτηση της αφήγησης περί του «τέλους της ιστορίας», επειδή έχει εκσυγχρονιστεί οικονομικά παραμένοντας μια δικτατορία. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος σχολιάζει οτι το το βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Edward Palmer Thompson «Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης» είναι ένα από τα κορυφαία έργα της ιστοριογραφίας του 20ού αιώνα.
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
«Ερχονται συναρπαστικά χρόνια»
Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από τη γέννηση του διακεκριμένου μαρξιστή ιστορικού Ερικ Χομπσμπάουμ (1917-2012). Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που είχε δώσει ο Χομπσμπάουμ τον Νοέμβριο...
«Ερχονται συναρπαστικά χρόνια»
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
Ο Μαουρίτσιο Φερέρα, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Δημόσιο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, αναλύσει στο τελευταίο βιβλίο του μεταξύ άλλων την κοινωνική σύνθεση του αναπτυγμένου καπιταλισμού.
Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το Σύνταγμα της Γης
Τον περασμένο Δεκέμβριο μια ομάδα Ιταλών διανοουμένων συνέταξε μια έκκληση για να αναληφθούν μαζικές δράσεις, ώστε να αλλάξει ριζικά η πορεία των πραγμάτων. Ενας από αυτούς είναι και ο καθηγητής Λουίτζι...
Το Σύνταγμα της Γης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τα όρια της ανάπτυξης
Γνωστός ως θεωρητικός της «αποανάπτυξης», ο Γάλλος οικονομολόγος Σερζ Λατούς έδωσε στην ιταλική εφημερίδα «La Repubblica» τη συνέντευξη που ακολουθεί.
Τα όρια της ανάπτυξης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας