Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η πορεία προς την πτώση

Ζακ Ρουπνίκ 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η πορεία προς την πτώση

  • A-
  • A+

Ο Ζακ Ρουπνίκ γεννήθηκε στην Πράγα το 1950, αλλά ζει στη Γαλλία και θεωρείται ένας από τους καλύτερους γνώστες των προβλημάτων της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στην Ιταλία το βιβλίο του «Senza il Muro» (Donzelli 2019). Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στο ένθετο La Lettura της κυριακάτικης Corriere della Sera.


● Τριάντα χρόνια από το 1989, μας συμβουλεύετε να μη συγχέουμε τις άμεσες αιτίες με τους βαθύτερους λόγους που οδήγησαν σε εκείνη τη γρήγορη και επιβλητική αλλαγή, η οποία μέχρι τότε θεωρούνταν «αναγκαία και ανέφικτη» κι έπειτα κρίθηκε «απρόβλεπτη και αναπόφευκτη»…

Κατά τη γνώμη μου, είναι σημαντικό να διακρίνουμε δομή και συγκυρία. Από τη μια μεριά πρέπει να πάρουμε υπόψη μας τη μακρόχρονη παρακμή του πολιτικού και οικονομικού συστήματος του «υπαρκτού σοσιαλισμού» σε συνδυασμό με τη διάβρωση της σοβιετικής αυτοκρατορίας. Από την άλλη χρειάζεται να φωτίσουμε την άμεση αιτία: την άρνηση να χρησιμοποιηθεί βία από μέρους του ηγέτη του Κρεμλίνου Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, που άνοιξε ένα αποφασιστικό πεδίο δράσης για τον Λεχ Βαλέσα και την Αλληλεγγύη στη Βαρσοβία και για το Φόρουμ των πολιτών του Χάβελ στην Πράγα.

● Θεωρείτε ότι μπορούμε να μιλάμε, αναφορικά με το 1989, για «επανάσταση», μολονότι δεν υπήρξε κάποια πραγματικά νέα ιδέα που να συνοδεύει το γεγονός, όπως έγινε στη Γαλλία το 1789 ή στη Ρωσία το 1917;

Υπήρξε μια ειρηνική επανάσταση που ήταν προϊόν διαπραγμάτευσης χωρίς ούτε ένα σπασμένο παράθυρο (με εξαίρεση τη Ρουμανία του Τσαουσέσκου). Τίποτα παρόμοιο με το επαναστατικό φαντασιακό που σημαδεύεται από την έφοδο στη Βαστίλη το 1789 ή στα Χειμερινά Ανάκτορα το 1917. Από δω προέκυψε και η διατύπωση «βελούδινη επανάσταση». Σε κάθε περίπτωση όμως πρόκειται για «επανάσταση», στον βαθμό που μετασχηματίστηκαν τα θεμέλια ενός πολιτικού και οικονομικού συστήματος. Ωστόσο, είναι και η πρώτη επανάσταση της ιστορίας που δεν πρότεινε ένα νέο μοντέλο κοινωνίας. Κυριάρχησε η μίμηση των δυτικών μοντέλων. Ο ξεσηκωμός του 1989 κατόρθωσε να οδηγήσει την Κεντρική Ευρώπη στην Ευρωπαϊκή Ενωση, αλλά τώρα δείχνει καθαρά τα όριά του.

● Μεταξύ των αιτιών που το 1989 θα επιταχύνουν την κατάρρευση του κομμουνισμού, εσείς θυμίζετε τόσο τη Στρογγυλή Τράπεζα της 6ης Φεβρουαρίου στην Πολωνία (που την επιδίωξαν οι ίδιοι στρατηγοί οι οποίοι, το 1981, είχαν επιβάλει τον στρατιωτικό νόμο εναντίον της Αλληλεγγύης) όσο και το άνοιγμα των συνόρων ανάμεσα σε Ουγγαρία και Αυστρία στις 4 Μαρτίου. Φαίνεται όμως ότι αποδίδετε μεγαλύτερη σημασία στο τέλος του Δόγματος Μπρέζνιεφ, που διακήρυξε ο Γκορμπατσόφ το 1988. Γιατί;

Υπάρχει η αναγκαιότητα αλλά υπάρχουν και οι ανεπιθύμητες συνέπειες. Η Στρογγυλή Τράπεζα σήμαινε πως οι κομμουνιστές στρατηγοί είχαν κατανοήσει ότι, εφόσον δεν μπορούσαν να στηριχτούν στη βία, όφειλαν να διαπραγματευτούν έναν συμβιβασμό με την Αλληλεγγύη, αλλά δεν περίμεναν ότι αυτός θα οδηγούσε στην πλήρη απώλεια της εξουσίας τους. Στην Ουγγαρία οι μεταρρυθμιστές άνοιξαν τα σύνορα με την Αυστρία, αλλά δεν φαντάζονταν ότι οι τουρίστες της Ανατολικής Γερμανίας με τα αυτοκίνητά τους, τα Trabant, θα έσπευδαν να ξεκινήσουν για τη Δυτική Γερμανία, δημιουργώντας έτσι το πρώτο ρήγμα στο Τείχος του Βερολίνου, το οποίο θα κατέρρεε μέσα σε λίγους μήνες. Σε τελική ανάλυση όμως, τίποτε από όλα αυτά δεν θα γινόταν εφικτό χωρίς τη σιωπηλή αποδοχή της Μόσχας και εδώ είναι που ο Γκορμπατσόφ έκανε τη διαφορά. Το 1988 εγκατέλειψε το Δόγμα Μπρέζνιεφ περί «περιορισμένης κυριαρχίας», που χρησιμοποιήθηκε το 1968 για να δικαιολογηθεί η εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, και το αντικατέστησε με το «Δόγμα Σινάτρα», που εμπνέεται από το περίφημο τραγούδι «My Way».

Με δυο λόγια, άφηνε σε κάθε χώρα του σοβιετικού συνασπισμού τη δυνατότητα να ενεργήσει με τον δικό της τρόπο. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, την ίδια χρονιά, στα Ηνωμένα Εθνη, ο Γκορμπατσόφ δηλώνει ότι κανείς δεν μπορεί να διεκδικεί το μονοπώλιο της αλήθειας, πράγμα που, από τον καιρό της μπολσεβίκικης επανάστασης, ήταν η κυριότερη νομιμοποίηση των κομμουνιστικών καθεστώτων. Αν θέλετε τον σοσιαλισμό χωρίς το μονοπώλιο της αλήθειας, καλώς ορίσατε στη Σοσιαλιστική Διεθνή!

Ο Γκορμπατσόφ συνέβαλε με τρόπο τόσο καθοριστικό στην κατάρρευση της αυτοκρατορίας, ώστε αυτό του κόστισε την εικόνα ενός «ακούσιου καταστροφέα», που εισέπραξε μειωμένη αξιοπιστία στην Κεντρική Ευρώπη και, φυσικά, την ολική περιφρόνηση των Κινέζων συντρόφων («Εγκαταλείπει μια αυτοκρατορία και την εξουσία του χωρίς κανένα αντάλλαγμα»). Οι Κινέζοι έδειξαν τον Ιούνιο του 1989 στην Τιενανμέν ότι και ένας άλλος δρόμος ήταν εφικτός: εκείνος του αυταρχικού καπιταλισμού.

● Εσείς θυμίζετε τη μακρά πορεία που οδηγεί στην κρίση του 1989 και κυρίως θεωρείτε το 1968 ως μια κομβική φάση, επειδή από τις εξελίξεις εκείνης της χρονιάς πηγάζουν τόσο η γέννηση της Χάρτας 77 στην Τσεχοσλοβακία όσο και η δημιουργία του Kor στην Πολωνία, που συνένωνε για πρώτη φορά στην αντιπολίτευση διανοούμενους και εργαζόμενους, κι έπειτα της Αλληλεγγύης. Στην Ουγγαρία ήταν αντίθετα η κληρονομιά της εξέγερσης του 1956 αυτή που διατηρούσε μεγαλύτερη σημασία. Αληθινά το βάρος της ιστορίας ήταν τόσο σημαντικό μετά από είκοσι ή τριάντα χρόνια;

Απολύτως ναι. Το 1989 ήταν ο τελικός προορισμός ενός μεγάλου ταξιδιού που άρχισε το 1956 με μια εξέγερση στη Βουδαπέστη, με μια ριζική μεταρρύθμιση στην Πράγα το 1968, με την εμφάνιση του μαζικότερου εργατικού κινήματος στη μεταπολεμική Ευρώπη: τη γέννηση της Αλληλεγγύης στην Πολωνία το 1980.

Ολα τα κινήματα των διαφωνούντων, με τον δικό του τρόπο το καθένα, διεκδικούσαν τη συνέχεια με το παρελθόν, αλλά προχωρούσαν πιο μπροστά: πέρα από το δίλημμα της μεταρρύθμισης ή της επανάστασης στην Ουγγαρία και στην Πολωνία, πέρα από το 1968 και τις ελπίδες για έναν «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο» που συντρίφθηκαν από τα τανκς, προς μια πιο φιλελεύθερη γλώσσα για τα «ανθρώπινα δικαιώματα» και για την κοινωνία πολιτών, που προετοίμασε το έδαφος για το 1989 στην Πράγα. Αν προτιμάτε, θα μπορούσαμε να πούμε ότι περάσαμε από τον Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ στον Χάβελ.

● Εσείς θεωρείτε ότι το κύριο λάθος του Γκορμπατσόφ ήταν η αυταπάτη πως η δυναμική της αλλαγής στην Ανατολική Ευρώπη θα μπορούσε να ελεγχθεί από τους μεταρρυθμιστές κομμουνιστές…

Ο Σοβιετικός ηγέτης είχε δύο προβλήματα στην ατζέντα του: την αναδιάρθρωση του οικονομικού συστήματος (περεστρόικα) και τη μεταρρύθμιση της αυτοκρατορίας, στον βαθμό που η ίδια η Σοβιετική Ενωση ήταν η συνέχεια της ρωσικής αυτοκρατορίας. Οπως γνωρίζουμε από την ιστορική εμπειρία, είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να γίνουν και τα δύο πράγματα ταυτόχρονα. Δανειζόμενος ορισμένα σημεία από το πρόγραμμα του Ντούμπτσεκ του 1968, για να προωθήσει την περεστρόικα, ο Γκορμπατσόφ ξεκίνησε την γκλάσνοστ καταργώντας στην πράξη τη λογοκρισία. Η περεστρόικα όμως μετατράπηκε γρήγορα σε «καταστρόικα» και η γκλάσνοστ, η ελευθερία του λόγου σε ένα μονοκομματικό σύστημα, απλώς υπονόμευσε από τα μέσα την ηγεσία του. Από τη στιγμή που θα γίνονταν δημοκρατικές εκλογές στις επιμέρους δημοκρατίες ενός πολυεθνικού κράτους, ήταν μόνο ζήτημα χρόνου η επικράτηση κεντρόφυγων τάσεων και η διάλυση της αυτοκρατορίας. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανολοκλήρωτη Ανοιξη της Πράγας
Πριν 50 χρόνια, στρατιώτες από χώρες που ανήκαν στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας εισέβαλαν στην Τσεχοσλοβακία, για να καταστείλουν την «Ανοιξη της Πράγας». Οι κομμουνιστές ηγέτες των χωρών αυτών φοβούνταν ότι το...
Η ανολοκλήρωτη Ανοιξη της Πράγας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το ’68 σε Πράγα και Παρίσι
Γεννημένος στην Πράγα το 1950, ο Ζακ Ρουπνίκ είναι διευθυντής ερευνών στο Centre d’études et de recherches internationales του Παρισιού. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα άρθρου του που δημοσιεύτηκε στο...
Το ’68 σε Πράγα και Παρίσι
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τι ήταν ο υπαρκτός σοσιαλισμός;
Τον Σεπτέμβριο του 1980, με αφορμή τα γεγονότα της Πολωνίας, ο Ιταλός φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο έγραψε και δημοσίευσε στην εφημερίδα «La Stampa» το ακόλουθο άρθρο. Οπως επισημαίνει, μετά τα γεγονότα της...
Τι ήταν ο υπαρκτός σοσιαλισμός;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου φιλοσόφου Ετιέν Μπαλιμπάρ «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» (Ταξιδευτής, 2017). Με αφορμή τη γαλλική έκδοση αυτού του βιβλίου, ο Μπαλιμπάρ είχε δώσει στο...
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η παρακμή του ιερού
Η εκκοσμίκευση δεν συνεπάγεται την παρακμή της θεσμοθετημένης θρησκείας, ορίζεται ως κατάργηση του συνόρου μεταξύ ιερού και βέβηλου ως τέλος του διαχωρισμού τους. Είναι η τάση που έγκειται στο να αποδίδουμε...
Η παρακμή του ιερού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οι ρίζες του λαϊκισμού
Ο Ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός Ιαν Μπουρούμα είναι καθηγητής Ανθρώπινων Δικαιωμάτων, Δημοκρατίας και Δημοσιογραφίας στο Bard College της Νέας Υόρκης. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στο ιταλικό...
Οι ρίζες του λαϊκισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας