Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η διάβρωση της δημοκρατίας

Ντέιβιντ Ράνσιμαν

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η διάβρωση της δημοκρατίας

  • A-
  • A+

Ο Ντέιβιντ Ράνσιμαν είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Με αφορμή την ιταλική έκδοση του βιβλίου του «How Democracy Ends» (Profile Books 2018), ο Ράνσιμαν έδωσε στην Corriere della Sera τη συνέντευξη που ακολουθεί.


● Υποστηρίζετε ότι η δημοκρατία περνάει μια κρίση μέσης ηλικίας. Δεν έχει πλέον την ενεργητικότητα και τη σαγήνη του παρελθόντος και είναι όλο και περισσότερο εκτεθειμένη σε «υπαρξιακούς» κινδύνους. Μπορείτε να μας εξηγήσετε γιατί;

Στον εικοστό αιώνα, η δημοκρατία δεν ήταν μόνο πιο νέα αλλά έπρεπε και να αντιμετωπίσει πολύ συγκεκριμένες απειλές. Ας πάρουμε, για παράδειγμα τον κίνδυνο πραξικοπημάτων (Μουσολίνι, Χίτλερ, Φράνκο, οι συνταγματάρχες στην Ελλάδα κ.ο.κ.). Πρώτα αυξανόταν η πολιτική βία μεταξύ των πολιτών, έπειτα παρενέβαιναν οι στρατιωτικοί, έμπαινε μπροστά ένας νέος «ηγέτης», άλλαζε το καθεστώς. Στις τωρινές δημοκρατίες αυτός ο τύπος απειλής έγινε πολύ απόμακρος. Ορισμένοι όμως από μας συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τον όρο «πραξικόπημα» αναφερόμενοι σε νέα φαινόμενα: στις «τεχνοκρατικές» κυβερνήσεις, στην παρέμβαση της τρόικας με τις συνταγές της για λιτότητα, στην έλλειψη σεβασμού σε ένα δημοψήφισμα. Είμαι βέβαιος ότι, όποια απόφαση και αν ληφθεί για το Brexit, ένα μέρος της κοινής γνώμης θα μιλήσει για παραβίαση της δημοκρατίας ή και για πραξικόπημα.

● Ενώ αντίθετα δεν θα είναι: καμία παρέμβαση των στρατηγών ή επικίνδυνες αταξίες στους δρόμους…

Ακριβώς. Ισως όμως ήρθε η ώρα να εκσυγχρονίσουμε την έννοια του «πραξικοπήματος», αποσυνδέοντάς την από τη χρήση της βίας. Η Αμερικανή συνάδελφός μου Nancy Bermeo εξέτασε μια σειρά από γεγονότα και μηχανισμούς που διαβρώνουν από τα μέσα τις δημοκρατίες και μπορούν να τις αλλοιώσουν χωρίς εκδήλωση βίας: εκλογικές καλπονοθείες, περιορισμοί στο κράτος δικαίου, βαθμιαία συσσώρευση προσωπικών εξουσιών από μέρους της εκτελεστικής εξουσίας και του ηγέτη της. Αυτό είναι το νόημα του τίτλου του βιβλίου μου. Η δημοκρατία μπορεί να τελειώσει χωρίς κανείς να το αντιληφθεί.

● Είμαστε επομένως θύματα ενός παραδόξου. Τεχνικά, το συγκεκριμένο γεγονός που αποκαλούμε πραξικόπημα παραμένει αγκυροβολημένο στο πλαίσιο του εικοστού αιώνα. Από την άλλη μεριά, δεν είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε τη σημασία ορισμένων διαβρωτικών εξελίξεων (όπως η προσωποποίηση της ηγεσίας), που απειλούν αληθινά να ναρκοθετήσουν τα δημοκρατικά θεμέλια.

Ετσι είναι. Αυτό ισχύει και για τον όρο «κρίση». Και σε αυτή την περίπτωση παραμένουμε αγκυροβολημένοι στο νόημα που είχε αυτός ο όρος στον εικοστό αιώνα. Το εμβληματικό παράδειγμα είναι ακόμα και σήμερα η Μεγάλη Υφεση της δεκαετίας του 1930, που οδήγησε στην πείνα εκατομμύρια Αμερικανούς (και Ευρωπαίους). Επειτα ήρθε ο Φράνκλιν Ρούζβελτ, ένας διορατικός πρόεδρος ικανός να ασκεί την εξουσία στο ύψος των περιστάσεων. Το δικό του New Deal οδήγησε την Αμερική στην έξοδο από την κρίση, εμπνέοντας και υποκινώντας τη συλλογική προσπάθεια. Η λέξη κρίση όμως χρησιμοποιείται σήμερα πληθωριστικά. Κάθε πρόκληση, κάθε πρόβλημα προκαλεί μια «κρίση». Και όσο και αν προσπαθούν οι πολιτικοί ηγέτες, δεν κατορθώνουν να εμπνεύσουν και να κινητοποιήσουν το κοινό. Αν κάθε μέρα έχει τη δική της κρίση, γιατί θα πρέπει να κινητοποιηθεί ένας πολίτης; Οπως στην περίπτωση της έννοιας του πραξικοπήματος, η υπερβολικά αβίαστη χρήση του όρου «κρίση» μάς εμποδίζει να αντιληφθούμε ορισμένες εξελίξεις, όπως η κλιματική αλλαγή, η οποία απειλεί αληθινά όχι μόνο τη δημοκρατία αλλά το μέλλον ολόκληρου του πλανήτη.

● Ενας άλλος εκρηκτικός μετασχηματισμός είναι η τεχνολογική επανάσταση. Είναι πιθανό ότι κι εδώ υπάρχουν έρπουσες απειλές, τις οποίες δεν έχουμε ακόμα αντιληφθεί πλήρως.

Το να αντιληφθούμε αυτές τις απειλές είναι αντικειμενικά πιο δύσκολο σε σχέση με τις δύο πρώτες περιπτώσεις. Ενώ τα πραξικοπήματα ή οι κρίσεις/καταστροφές είναι και τα δύο φαινόμενα καθαρά αρνητικού χαρακτήρα, οι νέες τεχνολογίες μπορεί να έχουν και θετικές πλευρές. Ορισμένες μπορεί να αποδυναμώσουν τις δημοκρατικές πρακτικές, ενώ άλλες μπορεί να τις εμπλουτίσουν. Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, τη διευκόλυνση των διαδικασιών διαβούλευσης και διοίκησης.

● Η ψηφιοποίηση έχει αυξήσει πελώρια τη διάδοση των πληροφοριών και την πρόσβαση σε αυτές. Ενα φαινόμενο πρόδηλα θετικό και ανεπίστρεπτο. Μας οδήγησε, ωστόσο, στην εποχή της μετα-αλήθειας. Ο Τραμπ είναι ένας πρωταθλητής στη διάδοση μισών αληθειών, ψεμάτων, συνειδητά κατασκευασμένων fake news. Με αυτή την έννοια, η ψηφιοποίηση αποτελεί μια πολιτική απειλή που δεν πρέπει να υποτιμάμε.

Οι πολιτικοί στην ιστορία χρησιμοποιούσαν πάντοτε το όπλο του ψεύδους. Σήμερα όμως όλοι –και όχι μόνον οι ηγέτες– έχουν τη δυνατότητα να κατασκευάσουν μιαν εναλλακτική πραγματικότητα, επιλέγοντας στο Διαδίκτυο μόνο αυτό που επιβεβαιώνει τις προκαταλήψεις τους. Γεννημένη ως ανοιχτή αντιπαράθεση διαφορετικών αλλά έλλογων γνωμών, η δημοκρατία εξελίσσεται προς μορφές σύγκρουσης ανάμεσα σε εναλλακτικούς κόσμους.

● Μια άλλη απειλή είναι η παγκοσμιοποίηση. Ο Ρούζβελτ, ο Τσόρτσιλ, ο Ντε Γκολ κατόρθωναν να κινητοποιούν τους οπαδούς τους και να προτείνουν λύσεις στο ύψος των προκλήσεων, επειδή μπορούσαν να βασίζονται σε μεγαλύτερη αυτονομία απόφασης και σε προσδιορισμένες και πιο συνεκτικές πολιτισμικές ταυτότητες.

Βέβαια. Σήμερα το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπουν ηγέτες ικανοί να κινητοποιήσουν τον πληθυσμό· η διαφορά είναι ότι δεν κατορθώνουν να το κάνουν προς μια θετική, εποικοδομητική κατεύθυνση. Εκείνο που αυτοί οι ηγέτες διεγείρουν και κινητοποιούν –ακόμα και με fake news– είναι η οργή και οι απογοητεύσεις ορισμένων τμημάτων του εκλογικού σώματος. Στον εικοστό αιώνα, η δημοκρατία ήταν ικανή τόσο να υποκινεί ενθουσιασμούς και συλλογική ενεργητικότητα όσο και να προμηθεύει λύσεις στα κοινά προβλήματα. Στις τελευταίες δεκαετίες υπήρξε κάτι σαν αποσύνδεση: από τη μια μεριά η «εκφραστική» διάσταση της δημοκρατίας αναδιπλώθηκε στη διαμαρτυρία ως αυτοσκοπό, ενώ από την άλλη μεριά η διάσταση της «πρότασης λύσεων» μονοπωλήθηκε από τους τεχνοκράτες.

● Στο βιβλίο σας μιλάτε για πιθανά εναλλακτικά προς τη δημοκρατία καθεστώτα…

Ναι. Ο πιο αναπτυγμένος (και επίβουλος) ανταγωνιστής είναι ο πραγματιστικός αυταρχισμός της Κίνας. Εκεί η ηγετική τάξη αποτελείται κυρίως από μηχανικούς που έγιναν τεχνοκράτες με προσανατολισμούς επίλυσης προβλημάτων. Η Δύση δεν αντιλαμβάνεται πώς λειτουργεί αυτή η συναλλαγή μεταξύ της τεχνοκρατικής αποτελεσματικότητας και της θυσίας των ατομικών και πολιτικών ελευθεριών, που καταπνίγονται ολικά στην Κίνα.

● Ωστόσο, η κινεζική οικονομία αναπτύσσεται, η μεσαία τάξη γίνεται πλουσιότερη…

Μέχρι τώρα ναι. Στο Ηνωμένο Βασίλειο η κοινή γνώμη έχει εντυπωσιαστεί πολύ από τις λαϊκές διαμαρτυρίες στο Χονγκ Κονγκ και πρέπει να ελπίζουμε ότι θα αυξηθεί στη Δύση η συνειδητοποίηση του καταπιεστικού προσώπου του αυταρχικού πραγματισμού α λα κινεζικά.

● Επομένως, δεν έχουμε πραγματικά εναλλακτικές λύσεις. Η δημοκρατία δεν θα τελειώσει.

Βλέπω το μέλλον ως εξής: από τη μια μεριά, μέσα στα όλο και πιο περίπλοκα και διεθνοποιημένα πλαίσια της αλληλεξάρτησης και της αλληλεπίδρασης (ας σκεφτούμε την οικονομία, τις εμπορικές συναλλαγές, το πρόβλημα της ασφάλειας), η δημοκρατία θα εξελιχθεί προς μορφές φιλελεύθερης επιστημοκρατίας: εκείνοι που θα αποφασίζουν θα είναι οι ειδικοί, αυτοί που γνωρίζουν πώς λειτουργούν οι πολύπλοκοι μηχανισμοί του «συστήματος». Από την άλλη μεριά, θα ενισχυθούν οι μορφές διαβουλευτικής δημοκρατίας στα τοπικά πλαίσια, σχετικά με όλα τα ζητήματα που είναι σημαντικά για τις περιφέρειες και τις κοινότητες. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η άνοδος του εθνικισμού
Δεδομένου ότι ο έλεγχος και η ρύθμιση του παγκόσμιου καπιταλισμού δεν μπορούν να γίνουν σε εθνικό επίπεδο, η Αριστερά καλείται να επιλέξει. Ο Βρετανός κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κόλιν Κράουτς...
Η άνοδος του εθνικισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία του κοινού
Ενας Γάλλος πολιτικός στοχαστής, ο Μπερνάρ Μανέν είχε μιλήσει για τη «δημοκρατία του κοινού», για να υπογραμμίσει ότι η αντιπροσώπευση μεταβάλλεται σε απευθείας σχέση ανάμεσα στον ηγέτη και την «κοινή γνώμη»....
Η δημοκρατία του κοινού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ευάλωτες δημοκρατίες
Ο Γάλλος πολιτειολόγος Ιβ Μενί έχει διδάξει σε διάφορα πανεπιστήμια στη Γαλλία, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στην Αμερική. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στον ιταλικό ιστότοπο strisciarossa.
Ευάλωτες δημοκρατίες
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο θάνατος της δημοκρατίας
Ο γνωστός κλασικός φιλόλογος και ιστορικός Λουτσιάνο Κάνφορα, καθηγητής αρχαιοελληνικής και λατινικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπάρι, παρεμβαίνει συχνά με τη μαχητική αρθρογραφία του στη δημόσια...
Ο θάνατος της δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Λαϊκισμός εναντίον δημοκρατίας
Η Ιταλίδα Νάντια Ουρμπινάτι είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Το ακόλουθο κείμενό της είναι απόσπασμα άρθρου της που δημοσιεύτηκε στην περιοδική επιθεώρηση La...
Λαϊκισμός εναντίον δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Διαβουλευτική δημοκρατία
Ο Στέφανο Πετρουτσιάνι είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης La Sapienza. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα εισήγησης που έκανε με θέμα τη «διαβουλευτική δημοκρατία» σε...
Διαβουλευτική δημοκρατία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας