Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι θεσμοί υπό αμφισβήτηση
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι θεσμοί υπό αμφισβήτηση

  • A-
  • A+

Η Σέρι Μπέρμαν είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Barnard College του Πανεπιστημίου Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Στη γλώσσα μας κυκλοφορεί το βιβλίο της «Το πρωτείο της πολιτικής: Η σοσιαλδημοκρατία και η Ευρώπη του 20ού αιώνα» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014). Η ακόλουθη συνέντευξή της δημοσιεύτηκε στο ιταλικό ηλεκτρονικό περιοδικό Reset.


● Στο τελευταίο σας βιβλίο «Democracy and dictatorship in Europe», πραγματεύεστε το ζήτημα της τωρινής κρίσης της δημοκρατίας στη Δύση σε μια μακροπρόθεσμη ιστορική προοπτική. Σε ποιο σημείο της διαδρομής βρισκόμαστε ακριβώς;

Κατά τη γνώμη μου, αυτό που περνάμε είναι εκείνο που οι ιστορικοί ορίζουν «μεταβατική περίοδο», ένα χρονικό διάστημα «μετέωρο» ανάμεσα σε δύο εποχές. Αυτού του είδους οι περίοδοι είναι τυπικά ασταθείς, επειδή βρισκόμαστε εν μέσω της κατάρρευσης μιας παλαιάς τάξης, αλλά στο μεταξύ παραμένει αβέβαιο το τι ακριβώς θα την αντικαταστήσει. Σήμερα όλοι οι θεσμοί και οι μηχανισμοί που λειτούργησαν από τη μεταπολεμική περίοδο σε εθνικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο έχουν τεθεί υπό αμφισβήτηση. Δεν είναι διόλου δεδομένο ότι θα εξαφανιστούν, αλλά σίγουρα θα αλλάξουν σε σχέση με τον τρόπο που είχαμε συνηθίσει να τους αντιλαμβανόμαστε. Για την ώρα όμως είμαστε στο μεσοδιάστημα της αταξίας.

● Επί πολλά χρόνια στην Ευρώπη, όπως και στις Ηνωμένες Πολιτείες, συζητούσαμε για τη σημασία της εδραίωσης της δημοκρατίας σε άλλες περιοχές του κόσμου. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά στο ακριβώς αντίθετο σενάριο, εκείνο μιας βαθμιαίας αποσταθεροποίησης της δημοκρατίας στις δικές μας χώρες. Πώς είναι δυνατόν πολιτικά συστήματα τα οποία θεωρούσαμε τόσο σταθερά να αποτύχουν να αντιδράσουν στις αλλαγές;

Υπάρχουν πολλοί λόγοι, αλλά νομίζω ότι, εάν εξετάσουμε την Ευρώπη, τα δύο κύρια ζητήματα που πρέπει να μελετήσουμε είναι από τη μια μεριά ο ρόλος των κομμάτων και από την άλλη εκείνος της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Είναι γνωστό ότι τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα –και ιδιαίτερα εκείνα της Αριστεράς– έζησαν μια σοβαρή παρακμή στην τελευταία γενιά στα πεδία της στρατολόγησης νέων μελών, των δεσμών με την κοινωνία πολιτών, ακόμη και των δεσμών με τα ίδια τα ενεργά μέλη τους. Στον εικοστό αιώνα, αυτά τα κόμματα δρούσαν ως «πολιτικοί φορείς» για όλους εκείνους που αισθάνονταν δυσαρεστημένοι, αδικημένοι, εγκαταλειμμένοι. Λειτουργούσαν σαν ιμάντες μεταβίβασης των μηνυμάτων των πολιτών προς τις ηγετικές τάξεις, αλλά και με την αντίστροφη έννοια της επιστροφής πληροφοριών από τις ελίτ προς τους πολίτες. Με την παρακμή της ικανότητας αυτών των κομμάτων να εκφράζουν τις ανάγκες τους, αυτοί οι εκλογείς εγκαταλείφθηκαν μεσοπέλαγα, με συνέπεια να δημιουργηθεί η ευκαιρία για νέες τυπολογίες δυνάμεων να τους περιμαζέψουν με τις δικές τους «ναυαγοσωστικές λέμβους». Αυτό ακριβώς έκαναν τα τελευταία χρόνια τα λαϊκιστικά κόμματα. Το άλλο κομβικό ζήτημα είναι εκείνο που συνδέεται με την ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Ακόμη και αν αφήσουμε κατά μέρος την ατέλειωτη συζήτηση για το δημοκρατικό έλλειμμα, είναι προφανές ότι στις τελευταίες δεκαετίες ένας αυξανόμενος αριθμός αρμοδιοτήτων αφαιρέθηκε από τα χέρια των εκλεγμένων στο εθνικό επίπεδο και μεταφέρθηκε στο ευρωπαϊκό επίπεδο. Ενα από τα ισχυρά γνωρίσματα της δημοκρατίας είναι όμως το ότι, όταν παίρνονται κακές αποφάσεις ή καλύτερα αποφάσεις που δεν αρέσουν στους εκλογείς, οι τελευταίοι έχουν πάντα τη δυνατότητα να πουν: «Εντάξει, αυτή τη φορά ο τάδε με απογοήτευσε, την επόμενη φορά θα ψηφίσω υπέρ του δείνα». Σε ευρωπαϊκό επίπεδο όμως αυτό είναι πιο δύσκολο να το κάνουν. Γι’ αυτό, με τη μεταφορά περισσότερων αρμοδιοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ενωση, απομακρύνεται ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα της δημοκρατίας: η ικανότητά της να διορθώνει τα λάθη, να προσφέρει στους εκλογείς τη δυνατότητα να εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για τις επιλογές που έγιναν, ενισχύοντας έτσι τον «μαγικό» συνδυασμό νομιμότητας και αποτελεσματικότητας των θεσμών.

● Αυτά που κινδυνεύουν να σαρωθούν σε αυτό το κλίμα των νέων λαϊκών διαμαρτυριών είναι, παράδοξα, κυρίως τα κόμματα της σοσιαλδημοκρατικής παράδοσης. Πώς είναι δυνατόν αυτά να μην είναι πλέον σε θέση να διατυπώσουν αξιόπιστες λύσεις σε προβλήματα που θα έπρεπε να αποτελούν το προνομιακό πεδίο της Αριστεράς;

Νομίζω πως το αφετηριακό σημείο για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα πρέπει να αναζητηθεί στην απόφαση πολλών από αυτά τα κόμματα, περί το τέλος του εικοστού αιώνα, να αλλάξουν την ταυτότητά τους, μετατοπιζόμενα προς το Κέντρο στα οικονομικά θέματα. Εκ των υστέρων είναι εύκολο για μας να ασκούμε κριτική σε αυτή την απόφαση, αλλά είναι σαφές ότι, στην περίοδο των συναρπαστικών ελπίδων μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, αυτή φαινόταν λογική, σχεδόν αναπόφευκτη, στους ηγέτες αυτών των κομμάτων. Το αποτέλεσμα ωστόσο ήταν ότι, όταν τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν άσχημα –η ανάπτυξη να επιβραδύνεται, η ανεργία να αυξάνεται, οι ανισότητες να γίνονται εκρηκτικές–, αυτά τα κόμματα βρέθηκαν ανήμπορα να συλλέξουν τη λαϊκή δυσαρέσκεια, και μάλιστα, στο συλλογικό φαντασιακό, συνδέθηκαν πολύ με τις πολιτικές που θεωρήθηκαν η αιτία των προβλημάτων. Αυτό από τη μια μεριά άνοιξε ένα πεδίο που εκμεταλλεύτηκαν τα λαϊκιστικά κόμματα. Από την άλλη μεριά, αυτή η σχετική «ομοιογενοποίηση» στο οικονομικό πεδίο δημιούργησε για τα νέα κόμματα πελώρια κίνητρα να επικεντρώνουν τις εκκλήσεις τους προς τους εκλογείς στα κοινωνικά και πολιτισμικά θέματα. Και αυτά τα θέματα τα εκμεταλλεύτηκε πολύ πιο αποτελεσματικά η Δεξιά από την Αριστερά.

● «Πρώτα η Αμερική», «Πρώτα οι Ιταλοί», «Ναι, η Γαλλία». Το παλιό απόφθεγμα «Είναι η οικονομία, ανόητε» θα έπρεπε με δυο λόγια να εκσυγχρονιστεί και να γίνει «Είναι το έθνος, ανόητε».

Ή «Είναι ο πολιτισμός, ανόητε». Αυτό το νέο στοιχείο σίγουρα δεν υπόσχεται τίποτα το καλό για τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, που δεν έχουν καμιά ελπίδα να ανταγωνιστούν αποτελεσματικά σε αυτά τα θέματα. Αυτή είναι με δυο λόγια μια δυναμική ήττας για την παραδοσιακή Αριστερά. Θα προσέθετα όμως ότι είναι και μια νοσηρή εξέλιξη για την ίδια τη δημοκρατία.

● Ωστόσο, με όρους δημοκρατικής συμμετοχής, φαινόμενα όπως το Κίνημα των Πέντε Αστέρων στην Ιταλία ή τα «κίτρινα γιλέκα» στη Γαλλία θα έπρεπε να προκαλούν κάποιο ενδιαφέρον. Δεν υπάρχουν σε αυτά τα χρήσιμα σπέρματα αφύπνισης της κοινωνίας πολιτών;

Η κοινωνία πολιτών, όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι, δεν είναι καθεαυτή ούτε καλή ούτε κακή. Ολα εξαρτώνται από το γενικότερο πλαίσιο. Οι διαμαρτυρίες της κοινωνίας πολιτών είναι εξ ορισμού μέρος της δημοκρατικής διαδικασίας, αλλά η πρωταρχική οδός μέσω της οποίας θα έπρεπε να εκφράζεται η δυσαρέσκεια και να διατυπώνονται τα αιτήματα θα πρέπει να είναι η πολιτική διαδικασία, τα πολιτικά κόμματα, η ψήφος. Οταν βλέπουμε αυτό το είδος έκρηξης της πολιτικής οργής των ανθρώπων στους δρόμους, αυτό μου φαίνεται ότι αποτελεί αντανάκλαση ενός πολιτικού συστήματος που δεν λειτουργεί όπως πρέπει. Αν αυτά τα κινήματα διαμαρτυρίας ενσωματωθούν στη δημοκρατική διαδικασία και τα αιτήματά τους και οι κινητοποιήσεις τους διοχετευθούν μέσω αυτής, τότε ναι, αυτό θα είναι χρήσιμο. Αν αντίθετα οι πολιτικοί μας θεσμοί δεν μπορέσουν να ανταποκριθούν σε αυτά τα νέα ερεθίσματα, μακροπρόθεσμα τα πράγματα θα χειροτερέψουν.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
«Χρειάζονται δόσεις σοσιαλισμού»
Ο Γάλλος οικονομολόγος Ζαν-Πολ Φιτουσί διδάσκει τα τελευταία χρόνια στο Πανεπιστήμιο Luiss της Ρώμης. Πολύ πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του «La neolingua dell’ economia». Η ακόλουθη συνέντευξή του...
«Χρειάζονται δόσεις σοσιαλισμού»
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η διάβρωση της δημοκρατίας
Ο Ντέιβιντ Ράνσιμαν είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Με αφορμή την ιταλική έκδοση του βιβλίου του «How Democracy Ends» έδωσε στην Corriere della Sera τη συνέντευξη που...
Η διάβρωση της δημοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο Μαρξ πριν από τον μαρξισμό
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Αγγλου ιστορικού των ιδεών Γκάρεθ Στέντμαν Τζόουνς «Καρλ Μαρξ. Μεγαλείο και ψευδαισθήσεις». Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του...
Ο Μαρξ πριν από τον μαρξισμό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας