Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ανάδυση του εργατικού κινήματος

  • A-
  • A+

Ερευνώντας μια μακρά περίοδο, από το 1790 έως το 1832, ο Ε.Π. Τόμσον (1924-1993) έγραψε μια συναρπαστική βιογραφία του αγγλικού εργατικού κινήματος. Στις σελίδες του βιβλίου του αναδεικνύονται τόσο η συνέχεια των λαϊκών αγώνων και παραδόσεων όσο και οι διαφορές ανάμεσα στην προβιομηχανική εμπειρία των τεχνιτών και των οικιακών εργατών και στην εμπειρία της Βιομηχανικής Επανάστασης και του εργοστασιακού προλεταριάτου. Η ιστορία της αγγλικής εργατικής τάξης είναι μια ιστορία αγώνων και συγκρούσεων, ταραχών και διαμαρτυριών, αντιστάσεων και εξεγέρσεων. Κάθε μάχη που δόθηκε, ακόμη και εκείνες που γνώρισαν την ήττα, κληροδοτεί στους μεταγενέστερους μια πολύτιμη εμπειρία: «Σε μερικούς από τους χαμένους αγώνες των ανθρώπων της Βιομηχανικής Επανάστασης ενδέχεται να εντοπίσουμε αποκαλυπτικά στοιχεία για κοινωνικά δεινά τα οποία δεν έχουμε ακόμα θεραπεύσει».

Η εργατική τάξη συγκροτείται σταδιακά ως κοινωνική και πολιτική έκφραση μιας συγκρουσιακής διαδικασίας, βασιζόμενης στις εμπειρίες απλών ανθρώπων που δρουν αυτόνομα και με τους αγώνες τους γίνονται πρωταγωνιστές της ιστορίας. Κριτικός μαρξιστής ο Τόμσον, αντιδρά στον οικονομισμό και τον ντετερμινισμό του ορθόδοξου μαρξισμού, που κατέληγε να ερμηνεύει την ανάδυση του εργατικού κινήματος ως αυτόματο αποτέλεσμα των νέων παραγωγικών δυνάμεων του βιομηχανικού καπιταλισμού. Η συγκρότηση της εργατικής τάξης δεν είναι μηχανική αντανάκλαση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής ή των αντικειμενικών οικονομικών δομών. Η μαρξιστική ορθοδοξία έτεινε να παραβλέπει την εμπρόθετη πρωτοβουλία των εργαζομένων, τον βαθμό στον οποίο αυτοί συνέβαλλαν με την αυτόνομη και συνειδητή δράση τους στη διαμόρφωση της ιστορίας.

Σύμφωνα με τον Τόμσον, η τάξη δεν είναι πράγμα, ούτε αφηρημένη έννοια, αλλά είναι μια «ενεργός διαδικασία», μια συγκρουσιακή ιστορική σχέση. Γι’ αυτό και η ανάλυσή του δεν περιορίζεται στους αντικειμενικούς «δομικούς» καθορισμούς, αλλά επεκτείνεται στην υποκειμενική εμπειρία, την κουλτούρα, τις αξίες, τη συνείδηση και τις πρακτικές συμπεριφορές των εργατών. Γράφει χαρακτηριστικά: «Η τάξη ορίζεται από ανθρώπους που βιώνουν την ιστορία τους. Αυτός, σε τελευταία ανάλυση, είναι και ο μόνος ορισμός της». Εξιστορώντας τους μακρόχρονους αγώνες που σηματοδοτούν τη βαθμιαία συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης, ο Τόμσον συμπεραίνει ότι, στην περίοδο μεταξύ του 1790 και του 1832, «οι περισσότεροι Αγγλοι εργαζόμενοι αντιλαμβάνονται τα συμφέροντά τους ως ταυτιζόμενα μεταξύ τους αλλά και ως αντίθετα από τα συμφέροντα των αρχόντων και των εργοδοτών τους».

Ε.Π. Τόμσον

Η μελέτη των εργατικών αγώνων φωτίζει τον ρόλο του ηθικού παράγοντα, του συναισθήματος και του ατομικού θάρρους. Οι φτωχοί εργαζόμενοι κινητοποιούνται συχνά όχι μόνον από κάποιο οικονομικό κίνητρο, αλλά από ένα αίσθημα αξιοπρέπειας, για να υπερασπιστούν τις αξίες της δικαιοσύνης ή από αφοσίωση σε παραδόσεις μάλλον παρά από «επιστημονικούς νόμους» του κοινωνικού μετασχηματισμού. Και κατά κανόνα αυτοοργανώνονται και δεν περιμένουν τη σοφή καθοδήγηση και τις υποδείξεις ενός κόμματος.

Η αυτόνομη και κοινή δράση των εργαζομένων μέσα στον ιστορικό χρόνο, οι αντιστάσεις και οι εξεγέρσεις τους εναντίον της πολιτικής καταπίεσης και της οικονομικής εκμετάλλευσης αναδεικνύουν τον προσανατολισμό προς μιαν άλλη μορφή κοινωνικής συμβίωσης, βασιζόμενης στην αλληλεγγύη και τη συνεργασία. Μέσα από τους εργατικούς αγώνες εκφράζεται η αναζήτηση νέων μορφών κοινοτικής ζωής, εναλλακτικών δυνατοτήτων θέσμισης της κοινωνίας. Οι διαμαρτυρίες και οι διεκδικήσεις των φτωχών εμπνέονται και υποκινούνται συχνά από την ιδέα μιας «ηθικής οικονομίας», σύμφωνα με την οποία είναι άδικο να κερδοσκοπεί κανείς εκμεταλλευόμενος τις βασικές ανάγκες του λαού. Η παλαιότερη ηθική οικονομία πατερναλιστικού τύπου ερχόταν σε αντιπαράθεση με την οικονομία της ελεύθερης αγοράς και την ιδεολογία του laissez faire, που αντιμετωπίζονταν όχι σαν ένας φυσικός νόμος αλλά ως μια αυθαίρετη επιβολή.

Η διεκδίκηση μιας ηθικής οικονομίας προερχόταν από τις παραδόσεις του παρελθόντος, αλλά ταυτόχρονα στρεφόταν προς το μέλλον. Κι αυτό γιατί εμπεριείχε «την ακαθόριστη εικόνα μιας κοινότητας, δημοκρατικής μάλλον και όχι πατερναλιστικής, στην οποία η μεν βιομηχανική ανάπτυξη έπρεπε να ρυθμίζεται σύμφωνα με δεοντολογικές προτεραιότητες, η δε επιδίωξη του κέρδους να προσαρμόζεται στις ανάγκες των ανθρώπων». Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης δεν ήταν η απλή συνέπεια της Βιομηχανικής Επανάστασης, αλλά κληρονομούσε επαγγελματικές παραδόσεις, παραδοσιακά δικαιώματα, παλιές θρησκευτικές και πολιτικές αντιλήψεις.

Σύμφωνα με τον Τόμσον, μια τέτοια κληρονομιά ήταν πρώτα απ’ όλα οι παραδόσεις των αυθόρμητων λαϊκών κινητοποιήσεων και εξεγέρσεων, των ταραχών και των διαμαρτυριών, αλλά και των μεγάλων λαϊκών ξεσηκωμών που προκαλούνταν από τις πολλαπλές αδικίες και καταχρήσεις των ισχυρών. Η δεύτερη πολιτισμική παράδοση που ενέπνεε τους αγώνες των φτωχών εργαζομένων βασιζόταν στον μύθο του «εκ γενετής ελεύθερου Αγγλου». Η κληρονομιά της «Ενδοξης Επανάστασης» αποτελούσε ένα ιστορικό προηγούμενο, που μπορούσε να δικαιολογήσει το δικαίωμα της εξέγερσης με σκοπό την αντίσταση στην καταπίεση. Το έργο του Τόμας Πέιν «Τα δικαιώματα του ανθρώπου» (1791) παρέδιδε ένα μάθημα ριζοσπαστικού εξισωτισμού, ικανό να συγκινήσει τον «εκ γενετής ελεύθερο Αγγλο» και να τον ξεσηκώσει εναντίον του απολυταρχισμού και της κοινωνικής αδικίας. Η τρίτη πολιτισμική παράδοση ήταν εκείνη της θρησκευτικής διαφωνίας.

Στους ναούς των μεθοδιστών οι εργατικές κοινότητες εισήγαγαν τις δικές τους αξίες της αλληλοβοήθειας και της αλληλεγγύης. Παρότι ότι ο μεθοδισμός ήταν πολιτικά και διανοητικά οπισθοδρομικός, λειτούργησε στην πράξη και ως φυτώριο συνδικαλιστών και ριζοσπαστών αγωνιστών και συνέβαλε έμμεσα στην αύξηση της αυτοπεποίθησης και της οργανωτικής ικανότητας των εργατών. Η Βιομηχανική Επανάσταση, με τις πολλαπλές δημογραφικές, τεχνολογικές και κοινωνικοπολιτικές επιπτώσεις της, κληρονομεί και μεταπλάθει αυτές τις πολιτισμικές παραδόσεις, ενώ παράλληλα αλλάζει το πεδίο και τα περιεχόμενα της ταξικής σύγκρουσης. Στην προβιομηχανική εποχή η σύγκρουση διεξαγόταν κυρίως στους τόπους της αγοράς, καθώς προκαλούνταν συνήθως από την αύξηση της τιμής των αγαθών ή των φόρων, τις περιφράξεις κ.λπ.

Με τη ραγδαία εκβιομηχάνιση, αυτή μεταφέρεται στο πεδίο της βιομηχανικής παραγωγής. Πολλοί ιστορικοί, οικονομολόγοι και κοινωνιολόγοι, βασιζόμενοι σε στατιστικά στοιχεία και ποσοτικές μετρήσεις, υπογραμμίζουν ότι η Βιομηχανική Επανάσταση αντιπροσώπευε μια μεγάλη πρόοδο, επειδή συνοδευόταν από μιαν αισθητή βελτίωση των συνθηκών ζωής των εργαζομένων. Ο Τόμσον υπενθυμίζει αντίθετα ότι οι περισσότεροι εργαζόμενοι τη βίωσαν ως «ολέθρια εμπειρία», που χαρακτηριζόταν από εντονότερη εκμετάλλευση, περισσότερη ανασφάλεια και επιδείνωση της ανθρώπινης εξαθλίωσης. Και αμφισβητεί την ταύτιση της ιδέας της προόδου με την οικονομική ανάπτυξη. «Είναι πολύ πιθανόν –σημειώνει- οι στατιστικοί μέσοι όροι και οι ανθρώπινες εμπειρίες να ακολουθούν αντίθετες κατευθύνσεις». Ακόμη και αν σημειώθηκε μια ελαφρά βελτίωση σε κάποιους ποσοτικούς δείκτες, το βιοτικό επίπεδο μεγάλων τομέων του εργαζόμενου πληθυσμού δεν ξεπερνούσε την απλή επιβίωση.

Η πρώτη έκδοση του βιβλίου του Τόμσον έγινε το μακρινό 1963. Οπως όμως όλα τα κλασικά έργα, προσφέρει και σήμερα την ίδια αναγνωστική απόλαυση, ενώ ο χρόνος δεν έχει μειώσει διόλου τη μεγάλη πνευματική και ηθικοπολιτική αξία του.
 

 

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ουτοπία και επανάσταση στον Μαρξ
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Gregory Claeys «Μαρξ και μαρξισμός». Συγγραφέας πολλών έργων για την ιστορία του σοσιαλισμού και του ουτοπισμού, ο Γκρέγκορι Κλέις είναι καθηγητής...
Ουτοπία και επανάσταση στον Μαρξ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανολοκλήρωτη Ανοιξη της Πράγας
Πριν 50 χρόνια, στρατιώτες από χώρες που ανήκαν στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας εισέβαλαν στην Τσεχοσλοβακία, για να καταστείλουν την «Ανοιξη της Πράγας». Οι κομμουνιστές ηγέτες των χωρών αυτών φοβούνταν ότι το...
Η ανολοκλήρωτη Ανοιξη της Πράγας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο Κάουτσκι εναντίον του μπολσεβικισμού
Συμπληρώνονται 80 χρόνια από τον θάνατο του Καρλ Κάουτσκι, θεωρητικού του ευρωπαϊκού σοσιαλισμού και θεμελιωτή της πρώτης μαρξιστικής «ορθοδοξίας». Το ακόλουθο κείμενο του Ιταλού ιστορικού Μάσιμο Σαλβαντόρι...
Ο Κάουτσκι εναντίον του μπολσεβικισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το ’68 σε Πράγα και Παρίσι
Γεννημένος στην Πράγα το 1950, ο Ζακ Ρουπνίκ είναι διευθυντής ερευνών στο Centre d’études et de recherches internationales του Παρισιού. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα άρθρου του που δημοσιεύτηκε στο...
Το ’68 σε Πράγα και Παρίσι
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν έγινε
Ποια θα ήταν η πορεία της Ρωσίας αν δεν είχε γίνει η Οκτωβριανή Επανάσταση; Σε αυτό το υποθετικό ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει με το ακόλουθο άρθρο του ο Βρετανός ιστορικός Ντόναλντ Σασούν, γνωστός στον...
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν έγινε
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η διπλή κληρονομιά του Μαρξ
Συμπληρώνονται φέτος διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ (1818-1883). Ο Στέφανο Πετρουτσιάνι, καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης, διηύθυνε και επιμελήθηκε την έκδοση...
Η διπλή κληρονομιά του Μαρξ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας