Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η συναίνεση του 1945
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η συναίνεση του 1945

  • A-
  • A+

Πρόσφατα κυκλοφόρησε και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ιαν Μπουρούμα «Ετος μηδέν. Μια ιστορία του 1945» (μετάφραση: Γιάννης Αβραμίδης, Εκδόσεις Θύραθεν 2018). Γεννημένος το 1951, ο Ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός Ιαν Μπουρούμα είναι καθηγητής Ανθρώπινων Δικαιωμάτων, Δημοκρατίας και Δημοσιογραφίας στο Bard College της Νέας Υόρκης.

Στο βιβλίο του αυτό, ο Μπουρούμα εξιστορεί με συναρπαστικό τρόπο το μεταπολεμικό 1945. Πάνω στα συντρίμμια που άφησαν πίσω τους τα χρόνια του πολέμου, γεννήθηκαν οι προσδοκίες για μια νέα αρχή, οι ελπίδες για ένα δικαιότερο κόσμο, οι ψευδαισθήσεις ότι η ανθρωπότητα βάδιζε ήδη στον δρόμο της ειρηνικής συνεργασίας.

Το ακόλουθο άρθρο του Ιαν Μπουρούμα δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα La Repubblica.

Στο τέλος του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, που έληξε επίσημα στις 8 Μαΐου 1945, μεγάλο μέρος του κόσμου είχε καταντήσει σωρός από ερείπια. Αν όμως είναι αλήθεια ότι η καταστροφική ικανότητα του ανθρώπου δεν έχει όρια, εξίσου εξαιρετική είναι και η ικανότητά του να τα ξαναφτιάχνει όλα από την αρχή. Ισως αυτός είναι ο λόγος που επέτρεψε στην ανθρωπότητα να επιβιώνει μέχρι σήμερα.

Οταν τερματίστηκε η σύγκρουση, εκατομμύρια άνθρωποι ήταν υπερβολικά πεινασμένοι και εξαντλημένοι ώστε να μπορούν να σκεφτούν κάτι άλλο εκτός από την επιβίωσή τους. Κι ωστόσο, μέσα στις καταστροφές του πολέμου, διαδόθηκε και ρίζωσε γρήγορα ένα κύμα ιδεαλισμού, ένα συλλογικό συναίσθημα που έλεγε «ποτέ πια ξανά», η κοινή απόφαση να οικοδομηθεί ένας κόσμος καλύτερος, πιο δίκαιος, πιο ειρηνικός και πιο ασφαλής.

Ιδού γιατί, το καλοκαίρι του 1945, πριν ακόμα από την ήττα της Ιαπωνίας, ο μεγάλος ήρωας του πολέμου Ουίνστον Τσόρτσιλ έχασε τις εκλογές στη Μεγάλη Βρετανία. Ανδρες και γυναίκες δεν είχαν θέσει σε κίνδυνο τη ζωή τους για να επιστρέψουν σε μιαν εποχή ταξικών προνομίων και κοινωνικής στέρησης.

Ηθελαν καλύτερες κατοικίες και καλύτερη εκπαίδευση, καθώς και δωρεάν υγειονομικές υπηρεσίες προσιτές σε όλους. Ανάλογα αιτήματα εκδηλώνονταν και στην υπόλοιπη Ευρώπη, όπου η αντιναζιστική ή αντιφασιστική Αντίσταση καθοδηγούνταν συχνά από ανθρώπους της Αριστεράς και από κομμουνιστές, ενώ οι συντηρητικοί της προπολεμικής περιόδου θεωρούνταν φθαρμένοι επειδή είχαν συνεργαστεί με τα φασιστικά καθεστώτα.

Σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Ελλάδα μιλούσαν για επανάσταση, στην οποία ωστόσο δεν έφτασαν ποτέ, επειδή δεν υποστηριζόταν ούτε από τον Στάλιν (ο οποίος αρκέστηκε στο να εδραιώσει μιαν αυτοκρατορία στην Ανατολική Ευρώπη).

Στη Γαλλία ακόμα και ο στρατηγός Ντε Γκολ, ηγέτης της Αντίστασης και δεξιός πολιτικός, υποχρεώθηκε να αποδεχθεί τους κομμουνιστές στην πρώτη του μεταπολεμική κυβέρνηση και δέχθηκε να εθνικοποιήσει βιομηχανίες και τράπεζες.

Η στροφή προς τα αριστερά, προς τα κοινωνικά και σοσιαλδημοκρατικά κράτη, αφορούσε όλη τη Δυτική Ευρώπη. Ηταν μέρος της λεγόμενης «συναίνεσης του 1945» ή της «κεϊνσιανής συναίνεσης» (της ιδέας δηλαδή περί αναγκαιότητας της κρατικής παρέμβασης για την προώθηση της ανάπτυξης). Στις πρώην ευρωπαϊκές αποικίες της Ασίας, όπου οι τοπικοί πληθυσμοί δεν είχαν καμία επιθυμία να επιστρέψουν στο καθεστώς της διακυβέρνησής τους από δυτικές δυνάμεις, οι οποίες είχαν ηττηθεί τόσο ταπεινωτικά από την Ιαπωνία, συντελούνταν μια επανάσταση διαφορετικού τύπου: Βιετναμέζοι, Ινδονήσιοι, Φιλιππινέζοι, Βιρμανοί, Ινδοί και Μαλαισιανοί διεκδικούσαν και αυτοί την ελευθερία.

Αυτές οι προσδοκίες εκφράστηκαν συχνά στους κόλπους των Ηνωμένων Εθνών, που ιδρύθηκαν το 1945. Ακόμα και ο ΟΗΕ, όπως και τα όνειρα για ευρωπαϊκή ενότητα, υπήρξαν μια έκφραση της «συναίνεσης του 1945». Για μια σύντομη περίοδο πολλές διακεκριμένες προσωπικότητες, μεταξύ των οποίων για παράδειγμα ο Αλμπερτ Αϊνστάιν, πίστευαν ότι μόνο μια παγκόσμια κυβέρνηση θα μπορούσε να εγγυηθεί την παγκόσμια ειρήνη.

Αυτό το όνειρο έσβησε γρήγορα όταν ο Ψυχρός Πόλεμος διαίρεσε τον κόσμο σε δύο εχθρικούς συνασπισμούς. Εστω και αν από ορισμένες απόψεις, στη Δύση, η πολιτική του Ψυχρού Πολέμου είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της συναίνεσης του 1945. Ο κομμουνισμός, στεφανωμένος ακόμα με τις δάφνες του αντιφασισμού, ασκούσε μεγάλη διανοητική και συγκινησιακή έλξη στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο αλλά και στη Δυτική Ευρώπη. Η κοινωνική δημοκρατία, με την επαγγελία της για περισσότερη ισότητα και ευκαιρίες για όλους, λειτουργούσε σαν ιδεολογικό αντίδοτο.

Οι περισσότεροι σοσιαλδημοκράτες ήταν πράγματι βαθιά αντικομμουνιστές. Πέρασαν μερικές δεκαετίες και σήμερα δεν απομένουν πολλά από τη συναίνεση του 1945. Μόνον λίγοι κατορθώνουν να ενθουσιάζονται για τον ΟΗΕ. Το ευρωπαϊκό όνειρο είναι σε κρίση και τα κοινωνικά κράτη διαβρώνονται καθημερινά όλο και περισσότερο.

Η διαδικασία αποσύνθεσης άρχισε τη δεκαετία του 1980 από τον Ρόναλντ Ρέιγκαν και τη Μάργκαρετ Θάτσερ. Οι νεοφιλελεύθεροι επέκριναν τα κόστη του δημόσιου κράτους πρόνοιας και την προστασία των νομοθετικά εγγυημένων συνδικαλιστικών συμφερόντων. Θεωρούσαν ότι οι πολίτες θα έπρεπε να μάθουν να στηρίζονται μόνον στους εαυτούς τους.

Το κράτος τούς καθιστούσε παθητικούς και εξαρτημένους. Για να αναφέρουμε τα περίφημα λόγια της κυρίας Θάτσερ: η κοινωνία δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνον οικογένειες και άτομα τα οποία θα έπρεπε να φροντίζουν για τους εαυτούς τους.

Η συναίνεση του 1945 δέχθηκε ένα ακόμα πιο βαρύ πλήγμα όταν όλοι χαίρονταν για την κατάρρευση της σοβιετικής αυτοκρατορίας, της άλλης μεγάλης τυραννίας του εικοστού αιώνα.

Το 1989, ένδοξο έτος της ευρωπαϊκής ιστορίας, είχαμε την εντύπωση ότι η υποδούλωση της Ανατολικής Ευρώπης, φοβερή κληρονομιά του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, είχε τελικά φτάσει στο τέρμα της. Και από πολλές απόψεις ήταν ακριβώς έτσι. Ωστόσο, μαζί με την κατάρρευση του τόσο μισητού σοβιετικού μοντέλου και πολλά άλλα παρασύρθηκαν στην πτώση.

Η κοινωνική δημοκρατία, η οποία είχε θεωρηθεί αντίδοτο στον κομμουνισμό, άρχισε να χάνει τους λόγους της ύπαρξής της. Κάθε μορφή αριστερής ιδεολογίας, ή καλύτερα καθετί που μύριζε συλλογικό ιδεαλισμό, αντιμετωπίστηκε με καχυποψία και θεωρήθηκε καρπός ενός άστοχου ουτοπισμού, ο οποίος θα μπορούσε να οδηγήσει μόνον στα γκουλάγκ.

Αυτό το κενό καλύφθηκε από τον νεοφιλελευθερισμό, που για ορισμένους ενσαρκώνεται με τη δημιουργία μεγάλου πλούτου –έστω και σε βάρος του ιδεώδους ισότητας που αναδύθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η εξαιρετική επιτυχία που γνώρισε το βιβλίο του Γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί «Το κεφάλαιο τον 21ο αιώνα» καταδεικνύει με πόση ένταση έγινε αισθητή η κατάρρευση της Αριστεράς. Τα τελευταία χρόνια, για να ικανοποιηθεί η ανθρώπινη ανάγκη για συλλογικά ιδεώδη, εμφανίστηκαν και άλλες ιδεολογίες.

Ο δεξιός λαϊκισμός αναζωπύρωσε την επιθυμία για «καθαρές» εθνικές κοινότητες, στις οποίες οι μειονότητες αντιμετωπίζονται σαν απειλή, ενώ ο διεθνισμός της παλιάς Αριστεράς αναθεωρήθηκε και διαστρεβλώθηκε από τους Αμερικανούς νεοσυντηρητικούς, που θέλησαν να επιβάλουν μια δημοκρατική παγκόσμια τάξη με τη στρατιωτική δύναμη των ΗΠΑ.

Η απάντηση που πρέπει να αντιταχθεί σε αυτές τις ανησυχητικές εξελίξεις δεν είναι η νοσταλγία. Να επιστρέψουμε στο παρελθόν απλώς δεν είναι εφικτό. Πάρα πολλά πράγματα έχουν αλλάξει. Κι ωστόσο υπάρχει ισχυρή ανάγκη για μια νέα επιδίωξη της κοινωνικής και οικονομικής ισότητας και της διεθνούς αλληλεγγύης. Δεν θα είναι όπως η συναίνεση του 1945, αλλά με την ευκαιρία αυτής της αναδρομής θα ήταν καλό να θυμηθούμε τους λόγους που καθόρισαν την επικράτηση αυτής της συναίνεσης.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πού έσφαλε ο Μαρξ
Γεννημένη το 1929, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Αγκνες Χέλερ υπήρξε εκπρόσωπος της «Σχολής της Βουδαπέστης». Προχωρώντας έπειτα στον δρόμο της αυτοκριτικής και της αναθεώρησης, η Χέλερ πέρασε από τον αιρετικό...
Πού έσφαλε ο Μαρξ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η επανάσταση γεννάει τυράννους
Ελευθερία και ισότητα είναι δύο από τις πιο πολυσυζητημένες έννοιες της πολιτικής σκέψης. Η μεταξύ τους σχέση, όμως, δεν έχει συζητηθεί αρκετά. Διαδεδομένη είναι η γνώμη ότι υπάρχει μεταξύ τους μια ένταση,...
Η επανάσταση γεννάει τυράννους
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η άνοδος του εθνικισμού
Δεδομένου ότι ο έλεγχος και η ρύθμιση του παγκόσμιου καπιταλισμού δεν μπορούν να γίνουν σε εθνικό επίπεδο, η Αριστερά καλείται να επιλέξει. Ο Βρετανός κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κόλιν Κράουτς...
Η άνοδος του εθνικισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οταν το παλιό πεθαίνει
Διεθνώς γνωστός ιστορικός, μαθητής του Ερικ Χομπσμπάουμ, ο Ντόναλντ Σασούν είναι συγγραφέας σημαντικών έργων, όπως για παράδειγμα το δίτομο «Ενας αιώνας σοσιαλισμού». Το τελευταίο έργο του δεν είναι μια...
Οταν το παλιό πεθαίνει
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο τρίτος δρόμος της Ρόζας
Ο Γερμανός ιστορικός Στέφαν Μπέργκερ διευθύνει το Ινστιτούτο για τα Κοινωνικά Κινήματα του Πανεπιστημίου του Μπόχουμ. Είναι επίσης πρόεδρος της German Labour History Association. Με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό...
Ο τρίτος δρόμος της Ρόζας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ενας σοσιαλισμός για τον 21ο αιώνα
Το ίδιο το νόημα και το περιεχόμενο της έννοιας του σοσιαλισμού έχει γίνει αρκετά αβέβαιο και προβληματικό. Παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον το βιβλίο του Γερμανού φιλοσόφου Άξελ Χόνετ «Η ιδέα του...
Ενας σοσιαλισμός για τον 21ο αιώνα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας