Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οταν το παλιό πεθαίνει
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οταν το παλιό πεθαίνει

  • A-
  • A+
Διεθνώς γνωστός ιστορικός, μαθητής του Ερικ Χομπσμπάουμ, ο Ντόναλντ Σασούν είναι συγγραφέας σημαντικών έργων, όπως για παράδειγμα το δίτομο «Ενας αιώνας σοσιαλισμού» (Καστανιώτης 2001)

Βρετανός εβραϊκής καταγωγής, γεννημένος στο Κάιρο το 1946, ο Σασούν σπούδασε στη Γαλλία, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Αμερική. Το τελευταίο έργο του δεν είναι μια ιστορική έρευνα, αλλά ένα πολιτικό δοκίμιο που αναλύει το παρόν, εστιάζοντας σε εκείνα τα δραματικά ζητήματα που μας υποχρεώνουν να αναρωτιόμαστε για τη σχέση παρελθόντος και παρόντος και να επιχειρούμε συγκρίσεις με την καταιγίδα που έπληξε τις φιλελεύθερες Δημοκρατίες στην περίοδο του Μεσοπολέμου.

Ο τίτλος του βιβλίου του Σασούν είναι «Νοσηρά συμπτώματα» («Sintomi morbosi», Garzanti 2019) και είναι εμπνευσμένος από μια φράση του Αντόνιο Γκράμσι.

Φυλακισμένος από τον φασισμό, το 1930, μία χρονιά μετά την κατάρρευση της Wall Street, οχτώ χρόνια μετά την πορεία στη Ρώμη του Μουσολίνι και τρία χρόνια πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, ο ηγέτης του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος διατύπωσε την ακόλουθη σκέψη: «Η κρίση έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι το παλιό πεθαίνει και το καινούργιο δεν μπορεί να γεννηθεί· σε αυτή τη μεταβατική περίοδο εκδηλώνονται τα πιο ποικίλα νοσηρά φαινόμενα».

Ο Γκράμσι δεν συμμεριζόταν την αισιοδοξία των «ορθόδοξων» μαρξιστών, που έβλεπαν τις οικονομικές κρίσεις ως ευκαιρία για ριζικό κοινωνικό μετασχηματισμό. Είχε ζήσει άλλωστε την ήττα του επαναστατικού κινήματος και την άνοδο του φασισμού.

Σήμερα βέβαια ο φασισμός δεν είναι προ των πυλών. Η παγκόσμια κρίση, που άρχισε το 2008, δεν είχε τόσο καταστροφικές επιπτώσεις όσο η Μεγάλη Υφεση του 1929. Το κύριο χαρακτηριστικό κάθε μεταβατικής περιόδου είναι η αβεβαιότητα. Καθώς οι άνθρωποι δυσκολεύονται να προβλέψουν αυτό που θα συμβεί, διακατέχονται από την αγωνία ή και τον φόβο μπροστά σε ένα αβέβαιο και σκοτεινό μέλλον. Ενα πρώτο νοσηρό σύμπτωμα που εκδηλώνεται σήμερα είναι η άνοδος της ξενοφοβίας σε όλη την Ευρώπη.

Οι φτωχοί και εξαθλιωμένοι, που εγκαταλείπουν τις χώρες τους για να σωθούν από πολέμους, λιμούς ή διωγμούς, αντιμετωπίζονται σαν επικίνδυνοι εισβολείς ή σαν εχθροί που πρέπει να αποκρουστούν. Δημιουργούνται νέα κόμματα των οποίων ο κύριος λόγος ύπαρξης είναι η ρατσιστική προκατάληψη και το μίσος για τους μετανάστες και τους ξένους.

Οι μεταναστευτικές ροές αντιμετωπίζονται σαν μια επίθεση στην εθνική ταυτότητα: οι «βάρβαροι» είναι προ των πυλών και οι εθνικές αξίες απειλούνται. Σύμφωνα όμως με τις εκθέσεις των Ηνωμένων Εθνών, στην Ευρώπη φτάνει μόνο το 17% των προσφύγων όλου του κόσμου και στις Ηνωμένες Πολιτείες το 16%, ενώ στην Αφρική φτάνει το 30% και στη Μέση Ανατολή το 26%.

Η Ευρώπη γίνεται ένα οχυρό που δεν θέλει να αφήσει κανέναν να μπει, μολονότι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματά της είναι το δημογραφικό και η γήρανση του πληθυσμού της. Και ενώ θα έπρεπε να αυξήσουμε τα ποσοστά των γεννήσεων ή τον αριθμό των μεταναστών, η αυξανόμενη ξενοφοβία ορθώνει εμπόδια σε αυτή την προοπτική.

Ενα άλλο νοσηρό σύμπτωμα είναι η παρακμή του κράτους πρόνοιας, που συνοδεύεται από την αποδυνάμωση των συνδικάτων, την καθήλωση των μισθών και την αύξηση των ανισοτήτων.

Το «παλιό» που πεθαίνει είναι εκείνη η «σοσιαλδημοκρατική» και «φιλελεύθερη» συναίνεση που επικράτησε επί μια τριακονταετία μετά το 1945. Ηταν η «χρυσή εποχή» του καπιταλισμού, που συνδύαζε ισχυρή οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική προστασία για όλους.

Τη διαδέχθηκε μια μακρά περίοδος απορρύθμισης των αγορών, μείωσης της φορολόγησης του πλούτου, ιδιωτικοποίησης των υπηρεσιών, περικοπής των δημόσιων και κοινωνικών δαπανών, αύξησης της ανεργίας και των ανισοτήτων.

Η αλληλεγγύη μεταξύ της μεσαίας τάξης και της εργατικής τάξης διαβρώθηκε. Οι φτωχοί και οι άνεργοι στιγματίστηκαν και θεωρήθηκαν ατομικά υπεύθυνοι για τις κακοτυχίες τους. Οι σοσιαλιστές άρχισαν να εφαρμόζουν οικονομικές πολιτικές ουσιαστικά όμοιες με εκείνες της Δεξιάς στο όνομα του «ρεαλισμού» και της προσαρμογής στις επιταγές της παγκοσμιοποίησης. Η εποχή κατά την οποία η πολιτική προσπαθούσε να προσανατολίσει την οικονομία στην εκπλήρωση κοινωνικών σκοπών τέλειωσε.

Τώρα το πηδάλιο το χειρίζονται οι αγορές και, με την απόσυρση του κράτους, η μοίρα των φτωχών εγκαταλείφθηκε στα χέρια της «συμπονετικής» επιχειρηματικής τάξης. Οι αγορές όμως δεν προσφέρουν κοινωνική προστασία ούτε μπορούν να εγγυηθούν ότι η παγκοσμιοποίηση θα λειτουργεί προς όφελος όλων, ακόμη και των πιο αδύναμων.

Ενα τρίτο νοσηρό φαινόμενο αφορά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα μεγάλα παραδοσιακά κόμματα που κυβέρνησαν την Ευρώπη μετά το 1945, τόσο τα συντηρητικά κεντροδεξιά όσο και τα κεντροαριστερά σοσιαλδημοκρατικά. Πολιτικά και κομματικά συστήματα, που στο παρελθόν φαίνονταν σταθερά, αντιπροσωπευτικά και σχετικά αποτελεσματικά, σήμερα κλονίζονται, αποδυναμώνονται και αποσταθεροποιούνται.

Οι πολίτες δεν εμπιστεύονται τις κυβερνήσεις, τα παραδοσιακά κόμματα και τις πολιτικές τους ηγεσίες. Παρατηρούμε επίσης το ανησυχητικό φαινόμενο να εκλέγονται δημοκρατικά αυταρχικοί ηγέτες σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης (Ορμπαν, Πούτιν κ.ά.) αλλά και στη Δύση (Τραμπ κ.ά.).

Η σοσιαλδημοκρατική Αριστερά ιδιαίτερα βρίσκεται σε υποχώρηση σε όλη σχεδόν την Ευρώπη. Και τίθεται το ερώτημα αν έχει κάποιο μέλλον ή και αν θα επιβιώσει. Οταν και όπου βρέθηκε στην εξουσία εφάρμοσε πολιτικές λιτότητας, τα πρώτα θύματα των οποίων ήταν οι εργαζόμενοι και οι φτωχοί, δηλαδή οι κοινωνικές δυνάμεις τις οποίες όφειλε να εκπροσωπεί και να προστατεύει. Από την άλλη μεριά, η παρατηρούμενη άνοδος της Ακροδεξιάς δεν συνοδεύεται από την άνοδο της Ακροαριστεράς. Σήμερα μάλιστα, παρατηρεί ο Σασούν, χαρακτηρίζονται ακροαριστερές και εξτρεμιστικές ακόμη και θέσεις που στο παρελθόν εξέφραζαν μια μετριοπαθή εκδοχή σοσιαλδημοκρατίας.

Ενα άλλο νοσηρό σύμπτωμα είναι η κρίση του ευρωπαϊκού σχεδίου, το οποίο δεν κατόρθωσε να κατακτήσει τις καρδιές και τα μυαλά των πολλών. Η Ευρωπαϊκή Ενωση παραμένει στην πραγματικότητα βαθιά διαιρεμένη.

Η πτώση των εσωτερικών συνόρων και η δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς με κοινό νόμισμα όχι μόνο δεν έφεραν τη σύγκλιση των εθνικών οικονομιών, αλλά μεγάλωσαν τις προϋπάρχουσες αποκλίσεις. Σε κάθε περίπτωση, η οικονομία δεν αρκεί για να θεμελιώσει μια κοινή ταυτότητα.

Οσο για την κοινή ευρωπαϊκή εμπειρία, αυτή, γράφει ο Σασούν, «είναι μια μυθολογία προόδου και εκπολιτιστικής αποστολής (που παραγνωρίζει τη μεγάλη οφειλή προς την Ανατολή), καθώς και μια αιματηρή ιστορία πολέμων και γενοκτονιών».

Η κεντρική ιδέα πάνω στην οποία στηρίχθηκε το σχέδιο ευρωπαϊκής ενοποίησης ήταν ότι ο απαλλαγμένος από κανόνες καπιταλισμός είναι η καλύτερη δυνατή επιλογή. Αυτή όμως δεν είναι μια βάση πάνω στην οποία μπορεί να οικοδομηθεί ενότητα: «Η ενότητα βασίζεται στη συμφωνία γύρω από κοινούς κανόνες και όχι στην απουσία κανόνων. Η νεοφιλελεύθερη ενωμένη Ευρώπη είναι ένα οξύμωρο». Στα σημερινά νοσηρά συμπτώματα πρέπει, τέλος, να προσθέσουμε την απώλεια ελπίδας και θετικών προσδοκιών, τη συλλογική απογοήτευση που κυριαρχεί.

Ο Σασούν τελειώνει το βιβλίο του με τη φράση: «Σε κάθε περίπτωση, αν τα πράγματα βελτιώθηκαν στην πορεία των προηγούμενων αιώνων, αυτό έγινε ακριβώς επειδή δεν χάσαμε την ελπίδα, δεν συνθηκολογήσαμε και συνεχίζουμε να παλεύουμε όσο νοσηροί και αν είναι οι καιροί».

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οι νέοι υπνοβάτες
Ο Ιταλός ιστορικός Εντσο Τραβέρσο είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ της Νέας Υόρκης. Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα Il Manifesto.
Οι νέοι υπνοβάτες
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο τρίτος δρόμος της Ρόζας
Ο Γερμανός ιστορικός Στέφαν Μπέργκερ διευθύνει το Ινστιτούτο για τα Κοινωνικά Κινήματα του Πανεπιστημίου του Μπόχουμ. Είναι επίσης πρόεδρος της German Labour History Association. Με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό...
Ο τρίτος δρόμος της Ρόζας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ενα δικαίωμα που έγινε… έγκλημα
Ο Λουίτζι Φεραγιόλι είναι ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης 3. Το ακόλουθο κείμενο είναι απόσπασμα άρθρου του, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Critica marxista. «Πρέπει να...
Ενα δικαίωμα που έγινε… έγκλημα
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Popolo vs democrazia» ο καθηγητής Γιάσα Μουνκ του Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ σημειώνει μεταξύ άλλων ότι ο αυταρχικός λαϊκισμός στρέφεται εναντίον των μειονοτήτων,...
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πού έσφαλε ο Μαρξ
Γεννημένη το 1929, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Αγκνες Χέλερ υπήρξε εκπρόσωπος της «Σχολής της Βουδαπέστης». Προχωρώντας έπειτα στον δρόμο της αυτοκριτικής και της αναθεώρησης, η Χέλερ πέρασε από τον αιρετικό...
Πού έσφαλε ο Μαρξ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Στρατηγικά διλήμματα της Αριστεράς
Στη συζήτηση για τις αιτίες της κρίσης της σοσιαλδημοκρατικής Αριστεράς και για τις διαθέσιμες στρατηγικές επιλογές της παρεμβαίνει με το ακόλουθο κείμενό του ο Βρετανός κοινωνιολόγος Κόλιν Κράουτς. «Η...
Στρατηγικά διλήμματα της Αριστεράς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας