Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο θάνατος της δημοκρατίας

Λουτσιάνο Κάνφορα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο θάνατος της δημοκρατίας

  • A-
  • A+

Ο γνωστός κλασικός φιλόλογος και ιστορικός Λουτσιάνο Κάνφορα, καθηγητής αρχαιοελληνικής και λατινικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπάρι, παρεμβαίνει συχνά με τη μαχητική αρθρογραφία του στη δημόσια συζήτηση και πολεμική. Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στην Corriere della Sera.


Οταν συζητάμε για το πρόβλημα που ταλάνισε στοχαστές όπως ο Πλάτωνας, ιστορικούς όπως ο Ηρόδοτος, τραγωδούς όπως ο Ευριπίδης, δηλαδή για το τι ακριβώς είναι η πολιτική δημοκρατία και ποια είναι η προοπτική της, χρειάζεται ίσως πριν απ’ όλα να καθορίσουμε τι περιμένουμε από αυτήν. Από αυτή την άποψη, παραμένει αξιομνημόνευτη η έντονη συζήτηση μεταξύ του Φερούτσιο Πάρι, πρωθυπουργού τότε, και του Μπενεντέτο Κρότσε, κατά την έναρξη των εργασιών της Εθνοσυνέλευσης, στις 27 Σεπτεμβρίου 1945. Ο Πάρι είχε πει: «Σε μας η δημοκρατία βρίσκεται μόλις στις απαρχές της. Δεν νομίζω ότι μπορούμε να χαρακτηρίσουμε δημοκρατικά εκείνα τα καθεστώτα που είχαμε πριν από τον φασισμό». Ο Κρότσε αντέδρασε: «Η Ιταλία από το 1860 ώς το 1922 υπήρξε μια από τις πιο δημοκρατικές χώρες του κόσμου και η πορεία της ήταν μια αδιάκοπη και συχνά ταχεία άνοδος στη δημοκρατία».

Η αντιφασιστική οργάνωση «Δικαιοσύνη και ελευθερία» (κι έπειτα «Κόμμα της Δράσης»), που εκπροσωπούσε ο Πάρι, και το «Φιλελεύθερο Κόμμα», που εκπροσωπούσε ο Κρότσε, βρίσκονταν στους αντίποδες γύρω από αυτό το κομβικό πρόβλημα και γύρω από όλα σχεδόν τα ζητήματα. Ολα εξαρτώνται επομένως από το αν ως δημοκρατία εννοούμε ένα ελάχιστο –τους κανόνες του παιχνιδιού, οι οποίοι μάλιστα μερικές φορές παραβιάζονται– ή ένα μέγιστο – το άρθρο 3 του Συντάγματος που ορίζει ότι: «Ολοι οι πολίτες έχουν ίση κοινωνική αξιοπρέπεια και είναι ίσοι απέναντι στον νόμο, χωρίς διάκριση φύλου, φυλής, γλώσσας, θρησκείας, πολιτικών γνωμών, προσωπικών και κοινωνικών συνθηκών. Είναι καθήκον της δημοκρατίας να απομακρύνει τα εμπόδια οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα, τα οποία, περιορίζοντας στην πράξη την ελευθερία και την ισότητα των πολιτών, παρεμποδίζουν την πλήρη ανάπτυξη του ανθρώπινου προσώπου και την ουσιαστική συμμετοχή όλων των εργαζομένων στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική οργάνωση της χώρας».

Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ο ίδιος μελετητής εκείνος ο οποίος, στην πορεία της ζωής του και εξαιτίας των περιστάσεων και του πνεύματος των καιρών, ταλαντεύεται ανάμεσα στο μέγιστο και το ελάχιστο. Πολύ σημαντικό παράδειγμα είναι ο Νορμπέρτο Μπόμπιο, τα λόγια του οποίου –στην ομιλία για την επέτειο των τριάντα χρόνων από την Απελευθέρωση– διεύρυναν πάρα πολύ τη συνήθη ταύτιση της δημοκρατίας με τους κανόνες του παιχνιδιού. Είπε τότε: «Εννοώ τη δημοκρατία με την ευρύτερη έννοια της λέξης ως εκείνο το καθεστώς το οποίο, σε ό,τι αφορά τις αξίες, εμπνέεται από τη θεμελιώδη αρχή της ισότητας, όχι μόνον της τυπικής αλλά της ουσιαστικής, όλων των ανθρώπων, και σε ό,τι αφορά τη μέθοδο, έγκειται σε ορισμένους διαδικαστικούς κανόνες. Ο εξισωτισμός είναι η ουσία της δημοκρατίας».

Ο Κρότσε θα ένιωθε φρίκη αν άκουγε αυτόν τον ορισμό, ο οποίος διατυπώθηκε –ας μην το λησμονούμε– σε μια περίοδο μεγάλων κοινωνικών κατακτήσεων στη χώρα μας. Επειτα από δέκα χρόνια περίπου, στο βιβλίο του «Το μέλλον της δημοκρατίας», ο Μπόμπιο αναδιπλωνόταν στο ελάχιστο και έγραφε: «Ως δημοκρατικό καθεστώς εννοούμε πρωτίστως ένα σύνολο διαδικαστικών κανόνων για τη διαμόρφωση συλλογικών αποφάσεων, με το οποίο προβλέπεται και διευκολύνεται η ευρύτερη δυνατή συμμετοχή των ενδιαφερομένων». Στο χρονικό διάστημα που μεσολάβησε ανάμεσα στις δύο παρεμβάσεις είχαν αλλάξει σχεδόν τα πάντα και –στο στενότερα πολιτικό πεδίο– η δημοκρατία είχε δεχθεί το θανάσιμο πλήγμα της απαγωγής του Μόρο. Ακόμα δέκα χρόνια αργότερα, το 1994, ο Μπόμπιο δημοσίευσε το βιβλίο του «Δεξιά και Αριστερά».

Διόλου τυχαία, αυτό έγινε ενόσω εμφανιζόταν θριαμβευτική η άνοδος του Μπερλουσκόνι, ο οποίος σύντομα δημιούργησε το κόμμα «Οίκος της ελευθερίας». Εδώ ο Μπόμπιο εστίαζε τη σκέψη του (επαναλαμβάνοντας, νομίζω, τις σελίδες του Τοκβίλ στο βιβλίο «Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση») στην αντίθεση του 1789 με το 1793, στην αντίθεση: ελευθερία εναντίον ισότητας. Και διευκρίνιζε: η ελευθερία είναι η πρωταρχική αξία για τη Δεξιά (για να συνεννοούμαστε: όχι για την τωρινή άθλια Δεξιά) και η ισότητα είναι η θεμελιώδης αξία για την Αριστερά. Και κατέληγε στην αξιομνημόνευτη προφητεία: η αποτυχία του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν σημαίνει διόλου ότι το πρόβλημα της ισότητας δεν υπάρχει πλέον. (Δεν μπορούσε να προβλέψει ότι, μετά τον θάνατό του, το βιβλίο του θα επανεκδιδόταν με επίμετρο γραμμένο από τον Ρέντσι, ο οποίος θα αποκάλυπτε τον νέο Λόγο: σύμφωνα με τον συγγραφέα του επίμετρου, η αντίθεση ήταν ήδη άλλη, ήταν ταχύτητα εναντίον βραδύτητας). Ο Μπόμπιο όμως, σε μιαν από τις πολλές συζητήσεις που έγιναν μετά το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού, διατύπωσε μιαν ακόμα εύστοχη ιδέα: ότι δηλαδή προϋπόθεση για να λειτουργούν οι κανόνες του παιχνιδιού, ή διαδικαστικοί κανόνες, είναι να υπάρχει στην κοινωνία ένας αρκετά μεγάλος και δραστήριος αριθμός «καλών δημοκρατών».

Επειδή, σε μια κοινωνία βαριά μολυσμένη και χειραγωγημένη από μαφιόζικες εξουσίες, αυτοί οι κανόνες θα μπορούσαν να λειτουργούν τυπικά, αλλά θα έδιναν εκτρωματικά και ελάχιστα δημοκρατικά αποτελέσματα. Παρατηρούμε ότι τα αποτελέσματα των περιφερειακών και γενικών εκλογών στη Σικελία φαίνεται να επιβεβαιώνουν αυτή την τόσο καλά διατυπωμένη εκτίμηση. Από δω προκύπτει ένα ακόμα ερώτημα: μήπως δηλαδή αυτή η ακραία ιταλική περίπτωση επεκτείνεται αργά, ή μήπως έχει ήδη επεκταθεί και σε άλλους τόπους, ακόμα και πέρα από τις Αλπεις. Θα ήταν όμως ένα ξεπερασμένο ερώτημα. Ενώ πράγματι, επί μεγάλο μέρος του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, η διαμάχη περιστρεφόταν γύρω από τις αντιτιθέμενες απόψεις που προαναφέραμε, συνδέοντάς τες με τα δύο μεγάλα ονόματα του Πάρι και του Κρότσε, στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα το λίκνο της δημοκρατικής σκέψης και των δημοκρατικών πειραμάτων, δηλαδή η Ευρώπη, είδε να γεννιούνται, να εδραιώνονται και να αναλαμβάνουν έναν αναμφισβήτητο καθοδηγητικό ρόλο δυνάμεις και μορφές τεχνικού και άμεσα χρηματοοικονομικού χαρακτήρα· δυνάμεις των οποίων οι επιτακτικοί και αναπόδραστοι προσανατολισμοί γίνονται νόμος ή μάλλον ατσάλινο κλουβί για όλους, για όλες τις κυβερνήσεις και για όλες τις πολιτικές δυνάμεις που δρουν στις διάφορες χώρες.

Οπως ορθά το διατύπωσε σε ένα άρθρο του ο Ερνέστο Γκάλι ντελα Λότζια: «Σήμερα η ελευθερία επιλογής των πολιτικών που θα εφαρμοστούν είναι δραστικά περιορισμένη από τα δεσμά της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, καθώς και από εκείνα της τεχνικής. Επομένως, ένα σιδερένιο κλουβί κρατάει δέσμια σε έναν περιορισμένο χώρο την πολιτική και μαζί με αυτήν την κυβερνητική πλειοψηφία και την αντιπολίτευση». Και σε αυτή την κατάσταση, είναι δύσκολο να θεωρήσουμε ότι είναι ακόμα ζωντανή η δημοκρατία, είτε έτσι όπως την αντιλαμβανόταν ο Μπενεντέτο Κρότσε είτε έτσι όπως την αντιλαμβανόταν ο Φερούτσιο Πάρι.

Πολλά άλλα θέματα θα μπορούσε να θίξει κανείς εδώ. Ενα ιδιαίτερα: πώς μπορούν να ορίζονται ως δημοκρατίες χώρες –οι δικές μας– στις οποίες έχει ήδη γίνει αποδεκτή η επιστροφή της δουλείας με διάφορες μορφές;

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Επικριτές του γαλλικού Μάη
Πενήντα χρόνια μετά τον Μάη του ’68 και η συζήτηση για το νόημα και τον χαρακτήρα εκείνης της εξέγερσης δεν έχει τελειωμό. Το κείμενο είναι απόσπασμα συνέντευξης του φιλοσόφου Σερζ Οντιέ, στο περιοδικό «L’...
Επικριτές του γαλλικού Μάη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Δύση σε παρακμή;
Συμπληρώνονται 100 χρόνια από την πρώτη έκδοση του μνημειώδους έργου του Οσβαλντ Σπένγκλερ «Η παρακμή της Δύσης». Ο Σπένγκλερ ήταν σφοδρός επικριτής της νεωτερικότητας και της σύγχρονης κοινωνίας και...
Η Δύση σε παρακμή;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ελλειμμα νομιμοποίησης
Οι δυτικές δημοκρατίες υποφέρουν από ένα έλλειμμα νομιμοποίησης. Η αρχή της νομιμότητας μπορεί να ρυθμίζει τις συμπεριφορές των ανθρώπων. Δεν καλύπτει όμως την ανάγκη για οικουμενικές αξίες, προς τις οποίες...
Ελλειμμα νομιμοποίησης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
«Ερχονται συναρπαστικά χρόνια»
Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από τη γέννηση του διακεκριμένου μαρξιστή ιστορικού Ερικ Χομπσμπάουμ (1917-2012). Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που είχε δώσει ο Χομπσμπάουμ τον Νοέμβριο...
«Ερχονται συναρπαστικά χρόνια»
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο φόβος ως εργαλείο κυριαρχίας
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του Πολωνού κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν, που δημοσιεύτηκε τον περασμένο Αύγουστο στην ιταλική εφημερίδα «La Repubblica». Αναφέρεται στο φόβο που είναι...
Ο φόβος ως εργαλείο κυριαρχίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας