Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η πολιτική σε δύσκολους καιρούς

Μαξ Βέμπερ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η πολιτική σε δύσκολους καιρούς

  • A-
  • A+

Πριν από εκατό χρόνια, στις 28 Ιανουαρίου 1919, ο Γερμανός κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ (1864-1920) έδωσε στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου μια διάλεξη με τίτλο «Η πολιτική ως επάγγελμα» (ο γερμανικός όρος Beruf, εκτός από επάγγελμα, σημαίνει και εσωτερική κλήση). Η ιστορική στιγμή ήταν δραματική: το τέλος ενός φοβερού παγκόσμιου πολέμου έβρισκε τη Γερμανία ηττημένη και ταπεινωμένη

Στις μέρες μας, που η «πολιτική ως επάγγελμα» έχει αγγίξει το χαμηλότερο σημείο της, η επιστροφή σε αυτό το κλασικό κείμενο είναι ίσως ωφέλιμη και διδακτική.

Απευθυνόμενος σε Γερμανούς φοιτητές, ο Βέμπερ μίλησε με έναν ορθολογικό ρεαλισμό που κατέτεινε στη διάλυση κάθε αυταπάτης. Αντί για την επίκληση αφηρημένων αρχών και ευγενών ιδεωδών, προτίμησε την έλλογη ανάλυση της σκληρής πραγματικότητας· μιας πραγματικότητας που σημαδεύεται πάντοτε από συγκρούσεις συμφερόντων και από τη διαρκή διαπάλη για ισχύ και κυριαρχία.

Αντιμέτωπος με τις τραγωδίες της ιστορίας, ο Βέμπερ θέλησε να υπογραμμίσει τον τραγικό χαρακτήρα της ίδιας της πολιτικής δράσης. Στην ομιλία του συναντάμε πάλι ορισμένες από τις θεμελιώδεις έννοιες του κοινωνιολογικού του στοχασμού. Το κράτος είναι για τον Βέμπερ μια σχέση κυριαρχίας ανθρώπων πάνω σε ανθρώπους, μια σχέση εξουσίας που στηρίζεται στο μονοπώλιο της νόμιμης χρήσης της φυσικής βίας.

Η πολιτική ορίζεται ως «αγώνας για να μετάσχουμε στην εξουσία ή για να επηρεάσουμε τη διανομή της εξουσίας». Επομένως, όποιος κάνει πολιτική επιδιώκει τη δύναμη, είτε «ως μέσο στην υπηρεσία άλλων σκοπών, ιδανικών ή εγωιστικών, είτε τη δύναμη για τη δύναμη, δηλαδή για να απολαμβάνει το αίσθημα του γοήτρου που δίνει η δύναμη». Ο Βέμπερ υπενθυμίζει τις τρεις βασικές μορφές νομιμοποίησης της εξουσίας (παραδοσιακή, χαρισματική και νόμιμη εξουσία).

Η «πολιτική ως επάγγελμα» βασίζεται κυρίως στη χαρισματική εξουσία, δηλαδή στο εξαιρετικό προσωπικό χάρισμα του ηγέτη που κερδίζει την εμπιστοσύνη και την αφοσίωση των μαζών, αποκτώντας έτσι την αναγκαία δύναμη για να δρα αποτελεσματικά.

Υπάρχουν δυο τρόποι για να κάνει κανείς την πολιτική επάγγελμά του: ή ζει κάποιος «για» την πολιτική ή ζει «από» την πολιτική. Ο ένας τρόπος δεν αποκλείει εντελώς τον άλλο. Η διαφορά είναι όμως ότι αυτός που ζει «για» την πολιτική ενσαρκώνει την υψηλότερη έκφραση της πολιτικής ως Beruf, ως εσωτερικής κλήσης. Αυτός δίνει νόημα στη ζωή του υπηρετώντας μια «υπόθεση».

Στο ερώτημα «τι είδους άνθρωπος πρέπει να είναι κάποιος για να επιτρέψει στον εαυτό του να πάρει στα χέρια του το τιμόνι της ιστορίας;», ο Βέμπερ απαντά ότι οι ιδιότητες που πρέπει να έχει ο πολιτικός ηγέτης είναι κυρίως τρεις: «πάθος, αίσθημα ευθύνης, αίσθηση του μέτρου». Το πάθος εκφράζεται με την «παράφορη αφοσίωση σε μια υπόθεση, στον Θεό ή στον διάβολο που είναι κύριός του».

Το πάθος πρέπει να συνδυάζεται με την ανάληψη της ευθύνης για την τύχη αυτής της «υπόθεσης». Τέλος, η αίσθηση του μέτρου υπαγορεύει στον πολιτικό την ανάγκη να δρα με ψυχραιμία και αυτοσυγκέντρωση και επομένως να διατηρεί κάποια απόσταση από τα πράγματα και τα πρόσωπα. Ο πολιτικός πρέπει να διαθέτει το «ένστικτο της δύναμης», επειδή χρειάζεται να προσπαθεί να αποκτήσει δύναμη ως αναγκαίο μέσο, προκειμένου να υπηρετήσει αποτελεσματικά την «υπόθεση». Εδώ παραμονεύει ωστόσο ο κίνδυνος να διαπράξει το θανάσιμο αμάρτημα της ματαιοδοξίας, να ασχολείται μόνο με την προσωπική προβολή του και την εντύπωση που προκαλεί.

Οταν ο ηγέτης δεν εμπνέεται από γνήσια και ισχυρή πίστη στην υπόθεσή του, καταλήγει να επιδιώκει τη δύναμη μόνο για τη δύναμη, χωρίς να υπηρετεί κάποιον ουσιαστικό σκοπό. Ο χαρισματικός ηγέτης κερδίζει την εμπιστοσύνη των οπαδών του μόνον αν αυτοί βλέπουν στο πρόσωπό του κάποιον που υπακούει σε μια εσωτερική κλήση, που είναι αφοσιωμένος στην κοινή υπόθεση και δρα υπεύθυνα για να την οδηγήσει στην επιτυχία. Το χάρισμα του ηγέτη θεωρείται από τον Βέμπερ ως το αναγκαίο αντίδοτο στην γκρίζα, ψυχρή και ανώνυμη εξουσία της γραφειοκρατίας.

Ποιες πρέπει να είναι όμως οι σχέσεις ανάμεσα σε ηθική και πολιτική; Ο Βέμπερ διακρίνει δυο τύπους ηθικής που προσανατολίζουν την πολιτική δράση: την «ηθική των απόλυτων σκοπών» (ηθική της πεποίθησης) και την «ηθική της ευθύνης». Η ηθική της πεποίθησης –που έχει θρησκευτική προέλευση– οδηγεί τον πολιτικό να αισθάνεται υπεύθυνος μόνον απέναντι στον σκοπό και να προσανατολίζει τη δράση του με βάση μια απόλυτη πίστη σε αρχές, παραγνωρίζοντας έτσι τις πρακτικές συνέπειες που μπορεί να προκύψουν.

Η ιστορία όμως μας έχει διδάξει ότι ακόμη και δράσεις που εμπνέονται από τους πιο ευγενικούς σκοπούς και υποκινούνται από τις καλύτερες προθέσεις μπορεί να προκαλέσουν πολύ αρνητικά αποτελέσματα. Οσοι δρουν με βάση την ηθική της πεποίθησης δεν εξετάζουν αυτή την πιθανότητα. Γι’ αυτούς πρωταρχική σημασία έχει η σωτηρία της ψυχής τους. Αυτή η προτεραιότητα δεν επιτρέπει υποχωρήσεις ή συμβιβασμούς. Χωρίς συμβιβασμούς όμως ακόμη και η επίτευξη των «καλών» σκοπών γίνεται ανέφικτη.

Η ηθική της ευθύνης υποχρεώνει τον πολιτικό να προσπαθεί να προβλέπει και να συνυπολογίζει τις συνέπειες που μπορεί να προκύψουν από τη δράση του. Τον υποχρεώνει επίσης να παίρνει υπόψη του τις ατέλειες των ανθρώπων και να μη θεωρεί δεδομένη την καλοσύνη τους και την ανιδιοτέλειά τους. Η ηθική της ευθύνης ενδιαφέρεται ζωτικά για την αποτελεσματικότητα της πολιτικής δράσης. Προκειμένου να πραγματώσει τον κοινό σκοπό, ο πολιτικός μπορεί επομένως να χρησιμοποιεί και μέσα τα οποία η ηθική της πεποίθησης αποδοκιμάζει.

Καθώς η πολιτική χρησιμοποιεί τη δύναμη και τη βία ως μέσα, όποιος θέλει να ασχοληθεί σοβαρά με αυτήν πρέπει να γνωρίζει ότι «συμβάλλεται με διαβολικές δυνάμεις». Είναι φανερό ότι η ηθική εκείνου που θέτει ως πρωταρχικό σκοπό να σώσει με κάθε τίμημα την ψυχή του διαφέρει ριζικά από την ηθική εκείνου που αποβλέπει κυρίως στη σωτηρία του κράτους ή στην προαγωγή του κοινού καλού. Η ηθική της ευθύνης δεν αποκλείει όμως εντελώς την ηθική της πεποίθησης. Η ρεαλιστική πολιτική, υπέρ της οποίας τασσόταν ο Βέμπερ, δεν πρέπει να συγχέεται με τη λεγόμενη Realpolitik.

Ο ηγέτης που ακολουθεί την ηθική της ευθύνης οφείλει να την ασκεί στο φως των αρχών και των αξιών που εμπνέουν την «υπόθεσή» του, την πίστη του και την εσωτερική του κλήση. Ενας ηγέτης χωρίς αρχές δεν θα μπορούσε να αισθανθεί το νόημα και το βάρος της ευθύνης του απέναντι σε όσους καθοδηγεί, απέναντι σε ένα κόμμα, μια κυβέρνηση ή ένα κράτος.

Μια ρεαλιστική πολιτική, αν δεν θέλει να υποβαθμιστεί σε καθαρή πολιτική ισχύος, οφείλει να εμπνέεται από ηθικές αξίες. Η ηθική της πεποίθησης και η ηθική της ευθύνης, σημείωνε ο Βέμπερ, «δεν είναι απόλυτα αντίθετες, αλλά μάλλον η μια συμπληρώνει την άλλη και μόνο μαζί συγκροτούν έναν γνήσιο άνθρωπο, έναν άνθρωπο που μπορεί να έχει προορισμό του την πολιτική».

Ο ορθολογικός ρεαλισμός του Βέμπερ δεν τον εμπόδιζε άλλωστε να αναγνωρίσει ότι «Ο άνθρωπος δεν θα πετύχαινε το εφικτό, εάν δεν πάσχιζε να πραγματοποιήσει το ανέφικτο».

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πού βαδίζει η Ευρώπη;
Σήμερα φαίνεται ότι στην Ευρώπη αναμετριούνται κυρίως δύο εναλλακτικές επιλογές. Μια τρίτη υποδεικνύει εδώ και καιρό με τις δημόσιες παρεμβάσεις του ο Γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας.
Πού βαδίζει η Ευρώπη;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Φυγή από το… μέλλον
Λίγες μέρες μετά τον θάνατο του Πολωνού κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν (1925-2017), κυκλοφόρησε στην Αγγλία το τελευταίο βιβλίο του με τίτλο «Retrotopia» (Polity Press 2017). Η ρετροτοπία –νεολογισμός που...
Φυγή από το… μέλλον
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
Ο νεοφιλελευθερισμός, ταλαντευόμενος ανάμεσα στην εξωπραγματική εκδοχή της καθαρής αγοράς και στην ασυνεπή με τη θεωρία του εκδοχή της κυριαρχίας των μεγάλων επιχειρήσεων, μένει στα μισά του δρόμου. Θα...
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μπροστά στο αβέβαιο μέλλον
Τρεις μήνες πριν τον θάνατό του, στις 3 Νοεμβρίου του 2016, ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν (1925-2017) έδωσε μια διάλεξη στο Πράτο της Ιταλίας, με θέμα «Το τέλος του κόσμου». Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα...
Μπροστά στο αβέβαιο μέλλον
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου φιλοσόφου Ετιέν Μπαλιμπάρ «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» (Ταξιδευτής, 2017). Με αφορμή τη γαλλική έκδοση αυτού του βιβλίου, ο Μπαλιμπάρ είχε δώσει στο...
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας