Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για μια ηθική της ευθύνης
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για μια ηθική της ευθύνης

  • A-
  • A+

Ενα πολύ σημαντικό έργο, το βιβλίο του Χανς Γιόνας «Η αρχή της ευθύνης», κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας (εκδόσεις Αρμός, 2018).

Μαθητής του Χάιντεγκερ, ο εβραϊκής καταγωγής Γερμανός φιλόσοφος Χανς Γιόνας (1903-1993) εισηγείται τις βασικές αρχές μιας νέας ηθικής, ικανής να ανταποκριθεί στις προκλήσεις ενός τεχνολογικού πολιτισμού απειλούμενου από τον κίνδυνο της αυτοκαταστροφής.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του Χανς Γιόνας, που δημοσιεύτηκε στο γαλλικό περιοδικό Esprit τον Μάιο του 1991.

● Aπό τη μέρα της έκδοσής της, «Η αρχή της ευθύνης» πούλησε στη Γερμανία περισσότερα από 130.000 αντίτυπα. Για ένα έργο φιλοσοφίας, πρόκειται, πιθανόν, για ιστορικό ρεκόρ. Πώς εξηγείτε αυτή την εντυπωσιακή επιτυχία;

Οφείλω να πω ότι αυτή η επιτυχία εξέπληξε κι εμένα. Δεν γνωρίζω ακριβώς σε τι να την αποδώσω, αν και θα μπορούσα να διατυπώσω ορισμένες υποθέσεις. Η πρώτη είναι ότι το βιβλίο ήρθε αναμφίβολα στη σωστή στιγμή. Οι καιροί ήταν κατά κάποιον τρόπο ώριμοι και η συνειδητοποίηση της απειλής που βαραίνει πάνω στο περιβάλλον είχε ήδη αρχίσει να διαδίδεται.

Το βιβλίο μου εκδόθηκε το 1979. Οι ιδέες όμως που με οδήγησαν να το γράψω είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται μέσα μου ήδη από τη δεκαετία του 1960. Εκείνη την περίοδο άρχισα πράγματι να κατανοώ με όλο και μεγαλύτερη σαφήνεια την ιδιαίτερη διαλεκτική της τεχνολογικής προόδου, που κατέληξε να συμπαρασύρει ολόκληρο τον πλανήτη. Τότε άρχισα να στοχάζομαι από φιλοσοφική σκοπιά την επινόηση της νεότερης επιστήμης, η οποία δεν «εφευρέθηκε» –αν μπορώ να εκφραστώ έτσι– παρά στα τέλη του 17ου αιώνα.

Θα αναπτυχθεί τότε ένας εντελώς νέος τρόπος συσχέτισης με τη φύση, ριζικά διαφορετικός από τη θεωρητική στάση των αρχαίων, όπως τη βρίσκουμε στη φυσική του Αριστοτέλη, ένας τρόπος που απαιτεί να μετασχηματιστεί σε πρακτική σχέση. Αυτή η μετατόπιση γνώσεων, που έγινε εφικτή από την ανάπτυξη των φυσικών επιστημών, πήρε διαστάσεις οι οποίες υπερβαίνουν όσα θα μπορούσαμε λογικά να επιθυμούμε, να ελπίζουμε και να θέλουμε.

Οφείλουμε να διαπιστώσουμε ότι συντελείται μια επίθεση στην ακεραιότητα της φύσης, όχι μόνον εκείνης που μας περιβάλλει αλλά και εκείνης που είναι μέσα μας, με κίνδυνο μια καταστροφή της ισορροπίας πάνω στην οποία βασίζεται η ύπαρξη των πολυάριθμων μορφών ζωής που συγκατοικούν στη Γη. Σε μια πρώτη φάση, αυτό είχε ως αποτέλεσμα μιαν ενίσχυση της κυριαρχίας του ανθρώπου σε επίπεδα που ποτέ δεν είχε φτάσει στο παρελθόν.

Ταυτόχρονα, όμως, η κατάχρηση της ικανότητάς μας για κυριαρχία μάς οδηγεί στην καταστροφή αυτού που έχουμε μάθει να το κυριαρχούμε. Νόμιζαν ότι αυτή η κυριαρχία θα χρησίμευε μόνο στο να εμπλουτίζει την ανθρώπινη ζωή, να την κάνει πιο γόνιμη και πλούσια. Και πράγματι, αυτό συμβαίνει, τουλάχιστον προς το παρόν. Φτάνουμε όμως στο κατώφλι πέρα από το οποίο αυτή η πρόοδος μπορεί να αντιστραφεί και να μετατραπεί σε συμφορά. Και είναι σαφές ότι ήδη εδώ και κάμποσο καιρό πολλοί άνθρωποι άρχισαν να το αντιλαμβάνονται.

Για να πούμε την αλήθεια, αυτή η συνειδητοποίηση άρχισε να διαδίδεται μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, έπειτα από το σοκ που προκάλεσαν οι πρώτες πυρηνικές εκρήξεις. Η βόμβα στη Χιροσίμα υποχρέωσε τη σκέψη να πάρει μια νέα κατεύθυνση, να αναρωτηθεί για τον κίνδυνο που αντιπροσωπεύει η ίδια η ισχύς μας, η εξουσία του ανθρώπου πάνω στη φύση.

Ωστόσο, αυτό που με ανησυχούσε σε αυξανόμενο βαθμό δεν ήταν η στρατιωτική χρήση της εξουσίας μας πάνω στη φύση, επειδή σε τελική ανάλυση ο πόλεμος δεν είναι φυσική κατάσταση του ανθρώπου και οι πόλεμοι μπορεί να αποφευχθούν. Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο είναι η ειρηνική χρήση της ισχύος μας που την κάνουμε καθημερινά, χρήση πάνω στην οποία βασίζεται όλη η πολιτισμένη μας ύπαρξη, με τις ανέσεις της (το να οδηγούμε το αυτοκίνητο, να ταξιδεύουμε με αεροπλάνο), με την εξαιρετική αφθονία αγαθών που μπορούμε να διαθέτουμε.

Ολα αυτά είναι πράγματα διόλου επιλήψιμα από ηθική άποψη, αλλά η χρήση τους θα μπορούσε να αποκαλυφθεί μακροπρόθεσμα μια απειλή μεγαλύτερη ακόμη και από εκείνη που αποτελούσαν οι ατομικές βόμβες.

Τι σημαίνει το να συνειδητοποιούμε το γεγονός ότι φτάσαμε σε μια τομή της ανθρώπινης ιστορίας, ότι άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο το οποίο θέτει στην ηθική εντελώς νέα ερωτήματα και την τοποθετεί μπροστά σε νέες ευθύνες, με τις οποίες καμιά ηθική του παρελθόντος δεν χρειάστηκε να ασχοληθεί;

Ποια είναι η τύχη της φύσης στα χέρια του ανθρώπου; Κάποτε η ηθική ενδιαφερόταν για τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ασχολούνταν με άλλα λόγια με τη δικαιοσύνη, την εντιμότητα, τις εντολές: «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου ψευδομαρτυρήσεις» κ.ο.κ.

Στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων πρέπει να γίνονται σεβαστοί οι κανόνες, οι οποίοι είναι ηθικοί κανόνες. Στο εξής, όμως, έχουμε ευθύνες και απέναντι στη φύση, ακριβώς επειδή αυτή βρίσκεται σήμερα υπό την εξουσία μας.

Πρόκειται για ένα νέο γεγονός, όχι μόνον από τη σκοπιά της ιστορίας της ανθρωπότητας, αλλά και από τη σκοπιά της ηθικής θεωρίας. Με μιαν ορισμένη έννοια, οι καιροί ήταν ώριμοι για τη θεωρητική επεξεργασία αυτής της νέας κατάστασης. Και το γεγονός ότι ένας φιλόσοφος αποφάσισε τότε να αντιμετωπίσει αυτά τα προβλήματα, δεν μπορούσε παρά να υποκινήσει ένα ορισμένο ενδιαφέρον.

● Μια από τις κυριότερες θέσεις σας είναι ότι η ευθύνη για το μέλλον της ανθρωπότητας υπερβαίνει κατά πολύ τις δυνατότητες δράσης του ατόμου. Πρόκειται επομένως για ένα ηθικό και πολιτικό καθήκον το οποίο αντιπροσωπεύει μια πρόκληση για τους πολιτικούς. Ποιες είναι οι πραγματικές δυνατότητες να υλοποιηθεί μια πολιτική δράση εναρμονισμένη με την «Αρχή της ευθύνης»;

Στο βιβλίο μου προσπάθησα να αξιολογήσω τις μεγάλες πολιτικές επιλογές που έχουμε στη διάθεσή μας: από τη μια μεριά ο καπιταλισμός και η οικονομία της αγοράς στη Δύση, από την άλλη το αυταρχικό σύστημα των πρώην σοσιαλιστικών-κομμουνιστικών καθεστώτων της Ανατολής. Αναρωτιόμουν ποιο από τα δυο συστήματα ήταν σε καλύτερη θέση προκειμένου να αντιμετωπίσει την πρόκληση. Και στα δυο μέρη έβλεπα τα υπέρ και τα κατά.

Αυτό που δεν φανταζόμουν τότε ήταν η καταστροφή των χωρών της Ανατολής. Σε ό,τι αφορά γενικά τις πραγματικές δυνατότητες επιτυχίας μιας παρόμοιας πολιτικής, δεν ξέρω τι ακριβώς να απαντήσω. Δεν γνωρίζω υπό ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε για να προσδιορίσουμε τα όρια και να περιορίσουμε τις αξιώσεις μας, την εξαιρετική πολυτέλεια ενός τρόπου ζωής που δεν έχει προηγούμενο στην ιστορία του ανθρώπινου γένους. Θέλω να πω ότι σε σύγκριση με μας οι πρόγονοί μας έζησαν σαν άθλιοι.

Ωστόσο, είναι αδύνατο να γυρίσουμε προς τα πίσω. Υπάρχουν επιτακτικοί λόγοι που μας απαγορεύουν τη ρήξη με τη σύγχρονη τεχνική, ακόμη και για τον απλό λόγο ότι πάρα πολλοί άνθρωποι ήδη δεν θα μπορούσαν να ζουν χωρίς τη βοήθειά της. Υπάρχει μια ολόκληρη σειρά λόγων που εμποδίζουν τη δυνατότητα μιας επιστροφής στο παρελθόν, σε μιαν ειδυλλιακή Αρκαδία στην οποία θα ζούμε σε αρμονία με τη φύση. Πώς θα σωθούμε λοιπόν; […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το νόημα της προόδου
Απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Γάλλος οικονομολόγος Ντανιέλ Κοέν στο περιοδικό «L’ Obs». «Ούτε ο Ρουσό ούτε και ο Ανταμ Σμιθ ακόμη τρέφουν αυταπάτες για τον χειραφετητικό ρόλο του υλικού πλούτου. Η ιδέα ότι...
Το νόημα της προόδου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ιδιωτικοποίηση του μέλλοντος
Ο Ιταλός φιλόσοφος Ρέμο Μποντέι έχει διδάξει σε πολλά πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής (Κέμπριτζ, Οτάβα, Νέα Υόρκη, Τορόντο κ.ά.). Σήμερα διδάσκει στο UCLA του Λος Αντζελες. Το ακόλουθο κείμενό του...
Η ιδιωτικοποίηση του μέλλοντος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας