Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Διαβουλευτική δημοκρατία
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Διαβουλευτική δημοκρατία

  • A-
  • A+

Ο Στέφανο Πετρουτσιάνι είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης La Sapienza. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα εισήγησης που έκανε με θέμα τη «διαβουλευτική δημοκρατία» σε θεωρητικό συμπόσιο το οποίο οργάνωσε το Ιδρυμα San Carlo στη Μόντενα

Η τωρινή κατάσταση της δημοκρατίας θα μπορούσε να περιγραφεί με τις εκφράσεις «κρίση εμπιστοσύνης» ή «κρίση νομιμοποίησης». Η όλο και πιο σοβαρή απαξίωση, που πλήττει τις πρακτικές, τους πρωταγωνιστές, μερικές φορές ακόμη και τους θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, απλώνει τις ρίζες της σε μια σειρά μετασχηματισμούς των πολιτικών διαδικασιών που συντελέστηκαν τα τελευταία χρόνια.

Πρώτα απ’ όλα, μετά την κρίση των κομμουνισμών και των σοσιαλισμών και την επικράτηση των νεοφιλελεύθερων ιδεολογιών, φαίνεται να έχει εκλείψει ένα από τα ουσιώδη γνωρίσματα που χαρακτήριζαν τη δημοκρατική ζωή επί πολλές δεκαετίες, δηλαδή η αντιπαράθεση ή η σύγκρουση ανάμεσα σε επιλογές ριζικά διαφορετικών αξιών και πολιτικών οριζόντων.

Αυτό που συμβαίνει πράγματι, στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού και της παγκόσμιας αγοράς, είναι ότι πολλές από τις πιο σημαντικές επιλογές έχουν εξαιρεθεί από μια αληθινή δημόσια συζήτηση και πολιτική σύγκρουση. Κι αυτό γιατί ή υπερβαίνουν τα μέτρα της πολιτικής που ασκείται στο πλαίσιο του έθνους-κράτους και τις σφετερίζονται μακρινές και σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτες υπερεθνικές τεχνοκρατίες· ή ανάγονται σε εκτιμήσεις τεχνικού χαρακτήρα, τις οποίες το κοινό των «αδαών» είναι υποχρεωμένο να δέχεται παθητικά· ή αντιστοιχούν σε επιλογές για τις οποίες και οι δύο ανταγωνιζόμενες παρατάξεις συμφωνούν.

Για παράδειγμα, συμφωνούν για «τεχνικούς» λόγους (η υποτιθέμενη υπεράσπιση του καταναλωτή, που διαψεύδεται διαρκώς από την αύξηση των τιμών) σχετικά με την αναγκαιότητα να απελευθερωθεί και να υπαχθεί στη λογική της αγοράς η προμήθεια θεμελιωδών υπηρεσιών, όπως το νερό, η ηλεκτρική ενέργεια, το σιδηροδρομικό δίκτυο κ.ά.

Εξαιτίας αυτών των μετασχηματισμών, έχει αναιρεθεί πλήρως και ένα άλλο συστατικό χαρακτηριστικό της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής δημοκρατίας, δηλαδή η συμμετρία ανάμεσα στη γεωγραφία των πολιτικών παρατάξεων και εκείνη των κοινωνικών τάξεων και συμφερόντων, η οποία (αν και με πολλές περιπλοκές και ενδιάμεσες δυνατότητες) ανέθετε στην Αριστερά την αντιπροσώπευση των λαϊκών στρωμάτων και στη Δεξιά την αντιπροσώπευση των αστικών στρωμάτων.

Η επισφαλής κατάσταση της δημοκρατικής πολιτικής σήμερα πρέπει ωστόσο να ερμηνευτεί και ως το αποτέλεσμα μακρόχρονων διαδικασιών, που παρήγαγαν μια μείωση του βαθμού δημοκρατικότητας της δημοκρατίας. Διαδικασίες αποδυνάμωσης της δημοκρατίας και δημιουργίας νέων ελίτ έχουν πλήξει τόσο την πολιτική και νομική διάταξη όσο και την υλική συγκρότηση της κοινωνίας.

Σε ό,τι αφορά το «νομικό» πλαίσιο της δημοκρατίας, αρκεί να θυμίσουμε, για παράδειγμα, τη μείωση του ρόλου του κοινοβουλίου σε σχέση με την εκτελεστική εξουσία, τον περιορισμό της δυνατότητας ελέγχου της επιλογής των υποψηφίων από μέρους των πολιτών, τον όλο και πιο έντονο διαχωρισμό των αντιπροσώπων από τους αντιπροσωπευόμενους.

Η νέα ελιτίστικη διαμόρφωση, όχι μόνον της κοινωνίας, αλλά και της πολιτικής δυναμικής μπορεί εύκολα να εξακριβωθεί από το γεγονός ότι η πρόσβαση στον πολιτικό και εκλογικό ανταγωνισμό έχει γίνει όλο και πιο περιορισμένη, εξαιτίας της αυξανόμενης ποσότητας οικονομικών πόρων που χρειάζεται να δαπανηθούν. Εξάλλου, ο όλο και πιο σημαντικός ρόλος της τηλεοπτικής επικοινωνίας έχει περιορίσει τον αριθμό εκείνων που πρωταγωνιστούν στη σκηνή και έχει επικεντρώσει όλο το ενδιαφέρον στους λίγους ηγέτες, ενισχύοντας την ώθηση προς μια ολιγαρχική συγκρότηση της πολιτικής εξουσίας.

Ο ηγετισμός και η προσωποποίηση της πολιτικής διαδίδονται προφανώς και στο εσωτερικό των κομμάτων, που είδαν και αυτά να μειώνεται (όταν δεν εκλείπει εντελώς) ο βαθμός εσωτερικής τους δημοκρατίας. Δεν πρέπει επομένως να μας προξενεί εντύπωση το ότι, πάνω σε αυτή τη βάση, ανθούν και ευδοκιμούν εκείνες οι επικίνδυνες τάσεις που φαίνεται να χαρακτηρίζουν την πολιτική του καιρού μας.

Αυτό που αναδύεται από μέρους του «λαού» είναι μια πολιτική της αγανάκτησης, στην οποία η μνησικακία -στρεφόμενη προς διάφορες κατευθύνσεις- παίρνει τη θέση της ορθολογικής κριτικής και της υπεράσπισης των πραγματικών συμφερόντων, που έχουν ουσιαστικά περιθωριοποιηθεί.

Από μέρους της «εξουσίας», αντίθετα, η πολιτική που επικρατεί είναι μια πολιτική του λαϊκισμού, η οποία, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να ορίζεται ως απαίτηση να προσφέρονται πολιτικές λύσεις που θα συντονίζονται με το άμεσο αίσθημα του «κοσμάκη» και επομένως υποτίθεται ότι θα τοποθετούνται πέραν της διχοτομίας Αριστερά/Δεξιά.

Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι μνησικακία και λαϊκισμός είναι η άλλη όψη της έκλειψης της κοινωνικής σύγκρουσης και οδηγούν σε μια αληθινή υποβάθμιση της δημόσιας συζήτησης στον βαθμό μηδέν. Δεν πρέπει επομένως να μας προκαλεί έκπληξη το ότι, σε αυτή την κρίσιμη κατάσταση, η δημοκρατική πολιτική θεωρία τείνει να απαντάει σήμερα με μια αναζήτηση των τρόπων με τους οποίους θα μπορούσαν να αναζωογονηθούν η δημόσια σφαίρα και η τεκμηριωμένη συζήτηση.

Στην πολιτική χρήση των συναισθημάτων (και κυρίως της μνησικακίας) προσπαθούν να αντιπαραθέσουν την εκ νέου ανακάλυψη της δημόσιας χρήσης του λόγου, την παλιά καντιανής έμπνευσης λέξη που σήμερα επανεξετάζεται και επικαιροποιείται από όλη εκείνη την ποικιλόχρωμη οικογένεια θεωριών, που συγκεντρώνονται υπό την κοινή ονομασία της «διαβουλευτικής δημοκρατίας».

Το βαθύτερο κοινό στοιχείο των «διαβουλευτικών» προσεγγίσεων μπορεί να συνοψιστεί σε μια πολύ απλή και μάλλον πειστική θέση: αν η δημοκρατία είναι ένας καλός τρόπος για να παίρνουμε αποφάσεις και για να προσδίδουμε σε αυτές μια νομιμοποίηση, δεν είναι μόνον επειδή στη δημοκρατία μετριούνται οι ψήφοι και επομένως επικρατεί η βούληση της πλειοψηφίας.

Ακόμα πιο σημαντικό είναι -κατά τις «διαβουλευτικές» θεωρίες- το γεγονός ότι, πριν αποφασίσουμε, συζητάμε, εξετάζουμε τα υπέρ και τα κατά, αντιπαραθέτουμε λόγους και επιχειρήματα προς υποστήριξη της μιας ή της άλλης εναλλακτικής επιλογής.

Η κοινή γνώμη και η συζήτηση μέσω της οποίας αυτή διαμορφώνεται (μεταξύ των πολιτών, στις εφημερίδες, στις οργανώσεις και στα σωματεία, στις δημόσιες εκδηλώσεις) είναι για τις διαβουλευτικές προσεγγίσεις όχι μόνον το άλας της δημοκρατίας, αλλά, βαθύτερα, αυτό πάνω στο οποίο βασίζεται σε τελική ανάλυση η νομιμοποίησή της.

Σεβόμαστε τις αποφάσεις της πλειοψηφίας στον βαθμό που προκύπτουν (ή, καλύτερα, θα έπρεπε να προκύπτουν) από μια ανοιχτή και ισότιμη αντιπαράθεση, που καθιστά εφικτό, για να το πούμε με τα λόγια του Χάμπερμας, ένα τεκμήριο ορθολογικότητας των αποτελεσμάτων στα οποία φτάνουμε. Ωστόσο, οι διαδικασίες της υπαρκτής δημοκρατίας φαίνεται να απομακρύνονται όλο και περισσότερο από το υπόδειγμα που, σύμφωνα με τις διαβουλευτικές θεωρίες, θα έπρεπε να τις εμπνέει.

Γι’ αυτό και πολλαπλασιάζονται οι έρευνες για το πώς θα μπολιάσουμε με καλά επιχειρήματα μια δημόσια σφαίρα, που γίνεται όλο και λιγότερο ικανή να τα φιλοξενήσει.

Είναι ωστόσο αναγκαίο να θέτουμε και τα ερωτήματα που πολλές θεωρίες της διαβουλευτικής δημοκρατίας φαίνεται να αφήνουν αναπάντητα: ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στη διαδικαστική δημοκρατία που θέλουν να ενισχύσουν και στην ουσιαστική δημοκρατία που λείπει στην κοινωνία;

Με δυο λόγια, πώς συνδέονται μεταξύ τους το παράδειγμα του διαλόγου και εκείνο της σύγκρουσης;

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Αλήθεια και πολιτική
Ο τρόπος με τον οποίο χαλκευμένες ή εντελώς ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται στο διαδίκτυο, επηρεάζοντας πολλούς ανθρώπους, προκαλεί σοβαρές ανησυχίες για την υγεία της δημοκρατίας. Η Ιταλίδα φιλόσοφος Φράνκα ντ’...
Αλήθεια και πολιτική
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η άνοδος των λαϊκισμών
Ο ιστορικός των ιδεών και καθηγητής στο College de France, Πιερ Ροζανβαλόν, σε συνέντευξη λέει ότι «η δημοκρατία γινόταν πάντοτε αντιληπτή ως μια διαδικασία επιλογής και νομιμοποίησης των κατόχων της εξουσίας,...
Η άνοδος των λαϊκισμών
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία του κοινού
Ενας Γάλλος πολιτικός στοχαστής, ο Μπερνάρ Μανέν είχε μιλήσει για τη «δημοκρατία του κοινού», για να υπογραμμίσει ότι η αντιπροσώπευση μεταβάλλεται σε απευθείας σχέση ανάμεσα στον ηγέτη και την «κοινή γνώμη»....
Η δημοκρατία του κοινού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το τέλος ενός κόσμου
Τα βασικά χαρακτηριστικά της μεταβατικής περιόδου που διανύουμε σκιαγραφεί, σε ένα πρόσφατο κείμενό του, ο Γάλλος ιστορικός και ακαδημαϊκός Πιερ Νορά. Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Le Monde.
Το τέλος ενός κόσμου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ευάλωτες δημοκρατίες
Ο Γάλλος πολιτειολόγος Ιβ Μενί έχει διδάξει σε διάφορα πανεπιστήμια στη Γαλλία, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στην Αμερική. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στον ιταλικό ιστότοπο strisciarossa.
Ευάλωτες δημοκρατίες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας