Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενα δικαίωμα που έγινε… έγκλημα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα δικαίωμα που έγινε… έγκλημα

  • A-
  • A+

Ο Λουίτζι Φεραγιόλι είναι ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης 3. Το ακόλουθο κείμενο είναι απόσπασμα άρθρου του, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Critica marxista.

Η κυριότερη ένδειξη αλλαγής που εκδηλώθηκε μέχρι τώρα από την τωρινή αποκαλούμενη «κυβέρνηση της αλλαγής» είναι η επιδεικτικά απάνθρωπη και φανερά παράνομη πολιτική που αυτή υιοθέτησε απέναντι στους μετανάστες. Το ρατσιστικό δηλητήριο της μισαλλοδοξίας και της περιφρόνησης για τους «διαφορετικούς» διαδίδεται ξανά όχι μόνον στην Ιταλία αλλά σε ολόκληρη τη Δύση, στην Ευρωπαϊκή Ενωση και στις Ηνωμένες Πολιτείες, ως φορέας εύκολης συναίνεσης στους τωρινούς λαϊκισμούς και στις πολιτικές τους του αποκλεισμού.

Οι δεξιές διαμαρτύρονται εναντίον αυτού που αποκαλούν προσβολή της πολιτισμικής μας ταυτότητας από τις μολυσματικές «εισβολές» των μεταναστών. Στην πραγματικότητα, ταυτίζουν αυτή την ταυτότητα με τη δική τους αντιδραστική ταυτότητα, με τη δική τους ψευδή χριστιανοσύνη, με τη δική τους μισαλλοδοξία για τους διαφορετικούς, με δυο λόγια με τον δικό τους λιγότερο ή περισσότερο συνειδητό ρατσισμό.

Ενώ αντίθετα οι πολιτικές του κλεισίματος είναι αυτές που παραμορφώνουν και στρεβλώνουν την εικόνα της Ιταλίας και της Ευρώπης, η οποία βιώνει πράγματι μια βαθιά αντίφαση: την αντίφαση του αποκλεισμού των μεταναστών ως μη προσώπων όχι μόνον με τις αξίες της ισότητας και της ελευθερίας, που αναγράφονται σε όλα τα Συντάγματα και στην ίδια τη Χάρτα των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ενωσης, αλλά και με την πιο παλαιά πολιτισμική της παράδοση.

Το δικαίωμα στη μετανάστευση διατυπώθηκε θεωρητικά από τη δυτική πολιτική φιλοσοφία στις απαρχές της νεότερης εποχής. Πολύ πριν από το δικαίωμα στη ζωή, που διατύπωσε στον 17ο αιώνα ο Τόμας Χομπς, το δικαίωμα στη μετανάστευση παρουσιάστηκε από τον Ισπανό θεολόγο Φρανσίσκο ντε Βιτόρια το 1539, με τις παραδόσεις του στο Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα (Relectiones de Indis), ως ένα οικουμενικό φυσικό δικαίωμα.

Στο θεωρητικό πεδίο αυτή η θέση εντασσόταν σε μια εποικοδομητική κοσμοπολιτική αντίληψη των σχέσεων μεταξύ των λαών, εμπνεόμενη από ένα είδος οικουμενικής αδελφοσύνης.

Στο πρακτικό πεδίο, αυτή απέβλεπε σαφώς στη νομιμοποίηση της ισπανικής κατάκτησης του Νέου Κόσμου ακόμη και με τον πόλεμο, εκεί όπου στην άσκηση του δικαιώματος στη μετανάστευση θα αντιτασσόταν αθέμιτη αντίσταση. Εξάλλου, όλη η κλασική φιλελεύθερη παράδοση θεωρούσε πάντα το jus migrandi θεμελιώδες δικαίωμα.

Ο Τζον Λοκ βάσισε πάνω σε αυτό την εγγύηση του δικαιώματος στην επιβίωση και την ίδια τη νομιμοποίηση του καπιταλισμού: γιατί το δικαίωμα στη ζωή, έγραψε, είναι εγγυημένο από την εργασία και όλοι μπορούν να εργαστούν αν το θελήσουν, επιστρέφοντας στις γεωργικές καλλιέργειες ή μεταναστεύοντας στα «ακαλλιέργητα εδάφη της Αμερικής», επειδή «υπάρχει αρκετή γη στον κόσμο ώστε να επαρκεί για τους διπλάσιους από τους κατοίκους του».

Ο Καντ με τη σειρά του διατύπωσε το δικαίωμα στη μετανάστευση ως τρίτο άρθρο για την «αιώνια ειρήνη», ταυτίζοντάς το με την αρχή μιας «οικουμενικής φιλοξενίας».

Και το άρθρο 4 της συνταγματικής πράξης, της συνημμένης στο γαλλικό Σύνταγμα του 1793, ορίζει ότι «Κάθε ξένος μεγαλύτερος των 21 ετών, που κατοικεί στη Γαλλία εδώ και έναν χρόνο, ζει από την εργασία του ή κατέχει μια ιδιοκτησία ή παντρεύεται μια Γαλλίδα πολίτη ή υιοθετεί ένα παιδί ή συντηρεί έναν γέρο μπορεί να ασκεί τα δικαιώματα του πολίτη».

Το jus migrandi παρέμεινε από τότε μια βασική αρχή του εθιμικού διεθνούς δικαίου, μέχρι την καθιέρωσή του με την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1948. Παρέμεινε όσο η ασυμμετρία δεν ανατρεπόταν.

Σήμερα είναι οι πληθυσμοί που μέχρι χθες ήταν αποικιοκρατούμενοι αυτοί που διαφεύγουν από τη δυστυχία που προκάλεσαν οι πολιτικές μας. Και επομένως η άσκηση του δικαιώματος στη μετανάστευση μετατράπηκε σε έγκλημα. Γι’ αυτό βρισκόμαστε σήμερα μπροστά σε μια σοβαρότατη αντίφαση, που μόνον η εγγύηση του δικαιώματος στη μετανάστευση θα μπορούσε να άρει.

Η αναγνώριση αυτής της αντίφασης δεν θα έπρεπε να μας κάνει να λησμονούμε εκείνη την κλασική διατύπωση, την κυνικά εργαλειακή, του δικαιώματος στη μετανάστευση· επειδή η ανάμνησή της μπορεί τουλάχιστον να γεννήσει -στη δημόσια συζήτηση, στην πολιτική αντιπαράθεση, στη διδασκαλία στα σχολεία- μια συνειδητοποίηση του ότι οι πολιτικές μας είναι όχι μόνο νομικά, αλλά και ηθικά και πολιτικά απαράδεκτες, και να λειτουργήσει σαν φρένο στις τωρινές ξενοφοβικές και ρατσιστικές τάσεις.

Αυτές οι σκληρές πολιτικές δηλητηριάζουν και εξαχρειώνουν την κοινωνία στην Ιταλία και στην Ευρώπη. Σπέρνουν τον φόβο και το μίσος για τους διαφορετικούς. Δυσφημώντας όσους σώζουν ανθρώπινες ζωές, διασύρουν τη στοιχειώδη πρακτική της παροχής βοήθειας σε εκείνους που κινδυνεύει η ζωή τους. Φασιστικοποιούν το κοινό αίσθημα.

Με δυο λόγια, ανασυγκροτούν τις ιδεολογικές βάσεις του ρατσισμού· ο οποίος, όπως ορθά υποστήριζε ο Μισέλ Φουκό, δεν είναι η αιτία αλλά το αποτέλεσμα των καταπιέσεων και των θεσμικών παραβιάσεων των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η «προϋπόθεση» -έγραφε- που επιτρέπει να «γίνεται αποδεκτή η θανάτωση» ενός μέρους της ανθρωπότητας.

Πρόκειται για το ίδιο ανακυκλούμενο ανακλαστικό που στο παρελθόν γέννησε τη σεξιστική εικόνα της γυναίκας και την ταξική εικόνα του προλετάριου ως κατώτερων όντων, επειδή μόνον έτσι μπορούσε να δικαιολογηθεί η καταπίεση, η εκμετάλλευση και η στέρηση δικαιωμάτων. Πλούτος, κυριαρχία και προνόμιο δεν αρκούνται στο να καταχρώνται την ισχύ τους. Θέλουν και μια κάποια ουσιαστική νομιμοποίηση.

Μια δεύτερη επίπτωση δεν είναι λιγότερο σοβαρή και καταστροφική. Αυτή έγκειται σε μια μεταβολή των συλλογικών κοινωνικών και πολιτικών υποκειμένων. Δεν έχουμε πλέον τα παλιά ταξικά υποκείμενα, που βασίζονταν στην ισότητα και στους κοινούς αγώνες για κοινά δικαιώματα, αλλά νέα πολιτικά υποκείμενα ταυτοτικού τύπου, βασιζόμενα στον προσδιορισμό των διαφορετικών ταυτοτήτων ως εχθρικών και στην αντιστροφή των κοινωνικών αγώνων: όχι πλέον όποιος βρίσκεται από κάτω εναντίον εκείνου που βρίσκεται από πάνω, αλλά όποιος βρίσκεται από κάτω εναντίον εκείνου που βρίσκεται ακόμη χαμηλότερα.

Είναι μια μεταβολή που απειλεί τις κοινωνικές βάσεις της δημοκρατίας. Μια ορθολογική πολιτική, εκτός του ότι θα εγγυάται τα δικαιώματα, θα πρέπει να υποκινείται ρεαλιστικά από την επίγνωση του ότι οι μεταναστευτικές ροές είναι δομικά και ανεπίστρεπτα φαινόμενα, καρπός της άγριας παγκοσμιοποίησης που προωθεί ο σύγχρονος καπιταλισμός.

Θα έπρεπε μάλιστα να διαθέτει το θάρρος να αποδέχεται το μεταναστευτικό φαινόμενο ως το αυθεντικό γεγονός που διαμορφώνει τη μελλοντική τάξη, που προορίζεται -ως διεκδίκηση και ως φορέας της ισότητας- να αλλάξει επαναστατικά τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, και, μακροπρόθεσμα, να αναθεμελιώσει τη διεθνή διάταξη.

Σε αυτή την προοπτική, το δικαίωμα στη μετανάστευση θα ισοδυναμούσε με τη συντακτική εξουσία αυτής της νέας παγκόσμιας τάξης· γιατί η Δύση δεν θα αντιμετωπίσει ποτέ σοβαρά τα προβλήματα που προκαλούν τις μεταναστεύσεις, αν δεν τα αισθανθεί ως δικά της προβλήματα.

Οπως διδάσκει η εμπειρία, τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν πέφτουν ποτέ από τα πάνω, αλλά κατισχύουν μόνον όταν η πίεση εκείνων που είναι αποκλεισμένοι στις πόρτες εκείνων που είναι ενταγμένοι γίνεται ακαταμάχητη.

Γι’ αυτό πρέπει να σκεφτόμαστε τον λαό των μεταναστών ως τον λαό που θεμελιώνει μια νέα παγκόσμια τάξη.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Popolo vs democrazia» ο καθηγητής Γιάσα Μουνκ του Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ σημειώνει μεταξύ άλλων ότι ο αυταρχικός λαϊκισμός στρέφεται εναντίον των μειονοτήτων,...
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
ΕΥΡΩΠΗ
Διακινητές... κατά της διακίνησης
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την ιταλική πολιτική στη Μεσόγειο έφερε στο φως της δημοσιότητας το ειδησεογραφικό πρακτορείο Associated Press, το οποίο ανέφερε πως Ιταλοί αξιωματούχοι έχουν κάνει...
Διακινητές... κατά της διακίνησης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πού βαδίζει η Ευρώπη;
Εξήντα χρόνια μετά τη Συνθήκη της Ρώμης, παρακολουθούμε την κρίση εκείνου του μεγάλου σχεδίου που ήταν η διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και, παράλληλα, την κρίση των εθνικών μας δημοκρατιών. Ενας σημαντικός...
Πού βαδίζει η Ευρώπη;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου φιλοσόφου Ετιέν Μπαλιμπάρ «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» (Ταξιδευτής, 2017). Με αφορμή τη γαλλική έκδοση αυτού του βιβλίου, ο Μπαλιμπάρ είχε δώσει στο...
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
Αλ. Τσίπρας: Σχέδιο τριών επιπέδων για το μεταναστευτικό
«Δεν υπάρχει άλλο χρόνος για χάσιμο. Η αργοπορία κοστίζει ανθρώπινες ζωές» τονίζει ο Αλέξης Τσίπρας με αφορμή τη νέα τραγωδία ανοιχτά της Λαμπεντούζα καταθέτοντας σχέδιο που πρέπει να κινηθεί σε τρία επίπεδα.
Αλ. Τσίπρας: Σχέδιο τριών επιπέδων για το μεταναστευτικό
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ
Πρωταπριλιά με «σκούπα» ψυχών στην Ευρώπη
Νέα πανευρωπαϊκή αστυνομική επιχείρηση για τον εντοπισμό και την καταγραφή των υπηκόων τρίτων χωρών που μετακινούνται παράνομα στην Ευρώπη, παρόμοια με την επιχείρηση Mos Maiorum επι ιταλικής προεδρίας,...
Πρωταπριλιά με «σκούπα» ψυχών στην Ευρώπη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας