• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 10.9°C / 15.1°C
    2 BF
    56%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 6.4°C / 11.1°C
    4 BF
    67%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 11.0°C / 14.5°C
    6 BF
    70%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    5°C 4.9°C / 4.9°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 10.7°C / 12.9°C
    6 BF
    82%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 5.8°C / 9.7°C
    2 BF
    75%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    2°C 2.4°C / 6.1°C
    0 BF
    100%
  • Αγρίνιο
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    10°C 9.1°C / 13.6°C
    3 BF
    82%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 16.4°C / 18.7°C
    3 BF
    64%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 14.9°C / 15.9°C
    4 BF
    88%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 14.9°C / 17.4°C
    7 BF
    59%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 9.6°C / 14.6°C
    6 BF
    59%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    6 BF
    67%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 8.9°C / 10.5°C
    2 BF
    81%
  • Λαμία
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    8°C 7.3°C / 10.5°C
    3 BF
    100%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 17.7°C / 18.8°C
    1 BF
    78%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.3°C / 15.3°C
    5 BF
    61%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 9.9°C / 12.3°C
    2 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 6.5°C / 10.0°C
    2 BF
    71%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    3°C 2.8°C / 2.8°C
    2 BF
    84%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η συμβολή του Αλτουσέρ

  • A-
  • A+

Συμπληρώθηκαν φέτος εκατό χρόνια από τη γέννηση του Γάλλου μαρξιστή και κομμουνιστή φιλοσόφου Λουί Αλτουσέρ (1918-1990). Για να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε την αξία της συμβολής του, θα πρέπει να την τοποθετήσουμε στον ιστορικό της χρόνο, σε ένα λησμονημένο σύμπαν στο οποίο ο μαρξισμός ήταν ο «ανυπέρβλητος ορίζοντας» του θεωρητικού στοχασμού.

Ο κομμουνισμός είχε τότε υψώσει τη σημαία του σε πολλές χώρες και στους κόλπους της δυτικής ριζοσπαστικής διανόησης διεξάγονταν ζωηρές συζητήσεις και πολεμικές για τον χαρακτήρα της επικείμενης επανάστασης και για τις μορφές της μετάβασης στη νέα αταξική κοινωνία. Το κύρος που διέθετε ο Αλτουσέρ και η μεγάλη επίδραση που άσκησε στις δεκαετίες 1960 και 1970 εξηγούνται σε μεγάλο βαθμό από τη ρηξικέλευθη ερμηνεία του έργου του Μαρξ που αυτός εισηγήθηκε.

Θυμίζουμε ότι, μετά την αποκάλυψη και την καταγγελία του ανελεύθερου και καταπιεστικού χαρακτήρα του σταλινισμού, πολλοί στοχαστές προσπάθησαν να διασώσουν τον μαρξισμό από τα τρομερά εγκλήματα που διαπράχθηκαν στο όνομά του, προσφεύγοντας στα κείμενα του νεαρού Μαρξ, που διαπνέονταν από ένα ουμανιστικό πνεύμα και υπερασπίζονταν την ανθρώπινη ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Ο Αλτουσέρ θα αντιταχθεί σε αυτές τις προσπάθειες και θα επιχειρήσει να αναδείξει την αυτονομία και την ιδιαιτερότητα του μαρξισμού.

Προσεγγίζοντας το ακανθώδες ζήτημα της περιοδολόγησης του μαρξικού έργου, ο Αλτουσέρ συμπεραίνει ότι τα γραπτά του νεαρού Μαρξ αποτελούν μέρος της προϊστορίας του μαρξισμού και καταδεικνύει την ύπαρξη μιας τομής, μιας ουσιαστικής ασυνέχειας ανάμεσα στα «Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα» του 1844 και σε μεταγενέστερα έργα, όπως λ.χ. το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» ή το κορυφαίο έργο της ωριμότητάς του που είναι «Το Κεφάλαιο». Πριν από αυτή την τομή ο Μαρξ δεν ήταν ακόμη μαρξιστής. Ο Μαρξ θα γίνει μαρξιστής από τη στιγμή που την ουμανιστική και εγελιανή φιλοσοφία της νεότητάς του θα διαδεχθεί μια επιστημονική και υλιστική προσέγγιση της ιστορικής και κοινωνικής πραγματικότητας.

Η εγκατάλειψη του φιλοσοφικού ουμανισμού αρχίζει να πραγματοποιείται το 1845, με τις «Θέσεις για τον Φόιερμπαχ» και το 1846, με τη «Γερμανική ιδεολογία». Στο εξής ο Μαρξ δεν στηρίζει τις αναλύσεις του σε έννοιες όπως «ο άνθρωπος», η «ουσία του ανθρώπου» ή η «αλλοτρίωση», αλλά τις αντικαθιστά με νέες έννοιες, όπως ο «τρόπος παραγωγής», οι «παραγωγικές δυνάμεις» και οι «παραγωγικές σχέσεις», που είναι εκείνες οι οποίες καθιστούν δυνατή την επιστημονική γνώση της ιστορίας.

Ο θεωρητικός αντιουμανισμός του Μαρξ σηματοδοτεί το άλμα από την ιδεολογία στην επιστήμη και αποτελεί βασική προϋπόθεση της γνώσης του ανθρώπινου κόσμου και του δυνητικού μετασχηματισμού του.

Για να φτάσει σε αυτή την ερμηνεία του Μαρξ, ο Αλτουσέρ εμπνεύστηκε από ιδέες που άλλοι στοχαστές, συχνά ξένοι προς τον μαρξισμό, διατύπωναν τότε, ο καθένας τους στο δικό του πεδίο. Ο ίδιος ο Αλτουσέρ κατέδειξε την αναλογία ανάμεσα στην ερμηνεία του Φρόιντ από τον Λακάν και στη δική του ερμηνεία του Μαρξ. Και δεν έκρυψε ποτέ την οφειλή του στους δασκάλους της σύγχρονης επιστημολογίας και της ιστορίας της επιστήμης, από τον Μπασελάρ (από τον οποίο δανείστηκε την έννοια της «επιστημολογικής τομής») ώς τον Κανγκιλέμ, τον Κοϊρέ και τον Καβαγιές.

Αντλησε επίσης γόνιμα ερεθίσματα από το έργο του Κλοντ Λεβί-Στρος και από εκείνο του Μισέλ Φουκό. Μετά από μια μακρά περίοδο κατά την οποία στη γαλλική πνευματική σκηνή κυριαρχούσε ο υπαρξισμός του Σαρτρ, ο οποίος αναγόρευε το υποκείμενο, δηλαδή το άτομο που αποκτά συνείδηση του εαυτού του και των πράξεών του, σε κινητήρια δύναμη της ιστορίας, ο αλτουσεριανός μαρξισμός συνέβαλε στην αλλαγή του θεωρητικού ορίζοντα. Η ιστορία δεν γίνεται από ελεύθερα υποκείμενα, ατομικά ή συλλογικά. Δεν μπορούμε να εναποθέτουμε τις ελπίδες μας σε μια συνειδητή εργατική τάξη, προικισμένη με τη μυθική αποστολή της χειραφέτησης της ανθρωπότητας.

Η ιστορία, αυτή η νέα ήπειρος της γνώσης που ο Μαρξ είχε εξερευνήσει, είναι σύμφωνα με τον Αλτουσέρ μια «διαδικασία χωρίς υποκείμενο». Ερμηνεύοντας τον μαρξισμό ως θεωρητικό αντιουμανισμό, ο Αλτουσέρ συμμερίζεται τη διάγνωση για τον «θάνατο του ανθρώπου» που είχαν διατυπώσει ο Λεβί-Στρος στην «Αγρια σκέψη» (1962) και ο Φουκό στο έργο του «Οι λέξεις και τα πράγματα» (1966). Συγκλίνει έτσι με μια ομάδα στοχαστών που συναποτελούσαν το στρουκτουραλιστικό ρεύμα στη Γαλλία της δεκαετίας του 1960.

Στο θεωρητικό έργο του Αλτουσέρ εντοπίζουμε μια μείζονα αντίφαση. Ο Αλτουσέρ υπήρξε από πολλές απόψεις ένας ορθόδοξος μαρξιστής. Υιοθέτησε και υπερασπίστηκε τη μαρξιστική θεωρία σε μια από τις πιο αυστηρές και δογματικές εκδοχές της, τη λενινιστική: από τη δικτατορία του προλεταριάτου ώς τη διάκριση μεταξύ διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού ή ακόμη και τη μαοϊκή θεωρία για την αντίφαση. Και ενώ υπογράμμιζε την αυτονομία, την πληρότητα και την αυτάρκεια του μαρξισμού-λενινισμού, την ίδια στιγμή ανοιγόταν σε άλλες -ακόμη και αντίπαλες- παραδόσεις σκέψης, από τις οποίες δανειζόταν ιδέες αναζητώντας νέες θεωρητικές συνθέσεις.

Καθώς μάλιστα δίδασκε μια νεότερη γενιά να διαβάζει τον Μαρξ με διανοητική αυστηρότητα αλλά και με τόλμη, καθώς και με μια υπερβολική αγάπη για τη θεωρία, δεν θα μπορούσαν να διατηρηθούν άθικτες και ακλόνητες οι κληρονομημένες μαρξιστικές θεωρητικές παραδόσεις. Και καθώς ο δικός του ορθόδοξος μαρξισμός αποτελούσε μια επικίνδυνη «αίρεση» στους κόλπους του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, επειδή συγκρουόταν με την επίσημη ουμανιστική ιδεολογική ορθοδοξία, η διδασκαλία του στρεφόταν τελικά εναντίον της υποβάθμισης της μαρξιστικής θεωρίας σε κομματική ιδεολογία.

Παραδόξως, αυτός ο ορθόδοξος μαρξιστής, που ήταν ταυτόχρονα και σπουδαίος ερμηνευτής του Σπινόζα, του Μοντεσκιέ, του Μακιαβέλι και άλλων, συνέβαλε έτσι, από πλάγιους δρόμους, στην ανανέωση της μαρξιστικής θεωρίας. Μέλος του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος από το 1948, ο Αλτουσέρ έδωσε διάφορες εσωκομματικές μάχες από θέσεις οπισθοφυλακής. Το 1977 λ.χ. αντιτάχθηκε στην αφαίρεση της δικτατορίας του προλεταριάτου από το καταστατικό του κόμματος.

Το 1978 ωστόσο, με το κείμενό του «Τι πρέπει να αλλάξει στο κομμουνιστικό κόμμα», υπερασπίστηκε με πάθος την εσωκομματική δημοκρατία, την οποία συνέδεε στενά με την πολιτική στρατηγική, με την ικανότητα του κόμματος να «βγει από το οχυρό», δηλαδή από την περιορισμένη εργατική του βάση, για να εκπροσωπήσει όλα τα στρώματα και τις ανάγκες που αντιτίθενται στο κυρίαρχο σύστημα.

Τον Νοέμβριο του 1977 στη Βενετία, στο συμπόσιο για τις μετεπαναστατικές κοινωνίες που οργάνωσε το «Μανιφέστο», ο Αλτουσέρ μίλησε για την κρίση του μαρξισμού και αναγνώρισε την ανεπάρκεια και τα κενά της θεωρίας στα πεδία του κράτους και της πολιτικής. Εντόπιζε μάλιστα τις ρίζες αυτής της κρίσης στη δυσκολία να δοθεί μια μαρξιστική εξήγηση στην ιστορία που πραγματοποιήθηκε στο όνομα του μαρξισμού, δηλαδή στον αυταρχικό εκφυλισμό των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού.

Στις 16 Νοεμβρίου 1980, σε μια κρίση της ψυχικής ασθένειας που τον βασάνιζε από τα χρόνια της νεότητάς του, ο Αλτουσέρ στραγγάλισε τη σύζυγό του, Ελέν.

Μετά τον εγκλεισμό του σε ψυχιατρικό άσυλο, έζησε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του μέσα στη μοναξιά και τη σιωπή. Στα χρόνια αυτά θα γράψει τη συγκλονιστική αυτοβιογραφία του «Το μέλλον διαρκεί πολύ».

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Φανταστικές συνωμοσίες
Οι άνθρωποι γίνονται όλο και περισσότερο εύπιστοι, σημειώνει ο Γάλλος φιλόσοφος και πολιτικός επιστήμονας Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ που έχει ασχοληθεί συστηματικά με την έρευνα της συνωμοσιολογικής σκέψης και των...
Φανταστικές συνωμοσίες
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το φάντασμα της Κομμούνας
Ο Ιταλός ιστορικός Εντσο Τραβέρσο είναι καθηγητής στο Cornell University της Νέας Υόρκης. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα άρθρου του, που δημοσιεύτηκε στο αμερικανικό περιοδικό Jacobin.
Το φάντασμα της Κομμούνας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πού έσφαλε ο Μαρξ
Γεννημένη το 1929, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Αγκνες Χέλερ υπήρξε εκπρόσωπος της «Σχολής της Βουδαπέστης». Προχωρώντας έπειτα στον δρόμο της αυτοκριτικής και της αναθεώρησης, η Χέλερ πέρασε από τον αιρετικό...
Πού έσφαλε ο Μαρξ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Επανάσταση ή μεταμόρφωση;
Ο 96χρονος σήμερα Γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Εντγκάρ Μορέν έδωσε τον περασμένο Φεβρουάριο μια συνέντευξη στο περιοδικό Ballast. Παρουσιάζουμε στη συνέχεια ένα απόσπασμα από αυτή τη συνέντευξη.
Επανάσταση ή μεταμόρφωση;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου φιλοσόφου Ετιέν Μπαλιμπάρ «Ευρώπη, κρίση και τέλος;» (Ταξιδευτής, 2017). Με αφορμή τη γαλλική έκδοση αυτού του βιβλίου, ο Μπαλιμπάρ είχε δώσει στο...
Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας