Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του
Illustration 79651730 © Prazis - Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σώζοντας τον καπιταλισμό από τον… εαυτό του

  • A-
  • A+

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Βρετανού κοινωνιολόγου Κόλιν Κράουτς «Can Neoliberalism be Saved from Itself?» (Social Europe Edition 2017).

♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦

Το πρώτο ερώτημα που πρέπει να θέτουμε, όταν στοχαζόμαστε για τη δυνατότητα να μεταρρυθμίσουμε τον νεοφιλελευθερισμό, είναι το ακόλουθο: ποιοι θα μπορούσαν να είναι οι στρατηγικοί πρωταγωνιστές αυτής της μεταρρύθμισης; Προχωρώντας παραπέρα, δύο είναι τα κομβικά στοιχεία που θα μπορούσαν να ωθήσουν αυτούς τους πρωταγωνιστές να παρέμβουν: η απειλή που αντιπροσωπεύει για τις καπιταλιστικές οικονομίες η αυξανόμενη ανισότητα και η πρόκληση για τον νεοφιλελευθερισμό που αντιπροσωπεύει ο ξενοφοβικός εθνικισμός.

Στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» (1848), ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ενγκελς υποστηρίζουν ότι «Η σύγχρονη κρατική εξουσία δεν είναι παρά μια επιτροπή που διαχειρίζεται τις κοινές υποθέσεις όλης της αστικής τάξης». Η καταγγελία τους είναι μια καταγγελία της κοινωνικής ανευθυνότητας των κυβερνήσεων των καπιταλιστικών κοινωνιών του δέκατου ένατου αιώνα. Στον καπιταλισμό των πρώτων δεκαετιών του εικοστού πρώτου αιώνα μπορούμε να απευθύνουμε μία ακόμα πιο σκληρή κριτική: αυτός χάνει ακόμα και την ικανότητα να διαθέτει μιαν επιτροπή που θα διαχειρίζεται τις κοινές υποθέσεις του.

Οι Γερμανοί θιασώτες του εύτακτου φιλελευθερισμού (ordoliberalismus) των μέσων του εικοστού αιώνα ανέθεταν στο κράτος το κομβικό καθήκον να εγκαθιδρύει και να διατηρεί μιαν εντελώς ανταγωνιστική τάξη. Στις επόμενες δεκαετίες, η διανοητική ηγεσία του νεοφιλελεύθερου σχεδίου πέρασε στους Αμερικανούς οικονομολόγους, οι οποίοι, αφού διακήρυξαν ότι το κράτος είναι εγγενώς αναρμόδιο, θέλησαν να περιορίσουν ακόμα περισσότερο τις λειτουργίες του.

Οι ιδέες τους αποδείχθηκε από τα γεγονότα ότι είναι ανέφικτες, αλλά η διανοητική τους επιτυχία ανέδειξε δυσκολίες, τις οποίες οι σύγχρονοι νεοφιλελεύθεροι καλούνται να αντιμετωπίσουν σε όλες εκείνες τις καταστάσεις στις οποίες φανερώνεται ότι δεν αρκεί η αγορά για να επιλυθούν όλα τα προβλήματα. […]

Οι συζητήσεις για τη διακυβέρνηση του καπιταλισμού συνήθως αντιπαραθέτουν την ελεύθερη αγορά στο κράτος. Οι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς υπογραμμίζουν το δικαίωμα επιλογής των ατόμων. Οι υποστηρικτές του κράτους τονίζουν τα συλλογικά συμφέροντα, που καμιά ατομική επιλογή δεν είναι σε θέση να υπηρετήσει. Ωστόσο, η πραγματικότητα ρίχνει βαριές σκιές και στα δύο μέτωπα.

Πολλές αγορές κυριαρχούνται από λίγες μεγάλες εταιρείες, που δεν ικανοποιούν τις ανάγκες των καταναλωτών, αλλά αντιθέτως, χάρη στις στρατηγικές του μάρκετινγκ, διαμορφώνουν αυτές τις ανάγκες σύμφωνα με αυτό που οι ίδιες θέλουν να παράγουν.

Από την άλλη μεριά, το κράτος όχι μόνον είναι λάφυρο πολιτικών που σπεύδουν να ευνοήσουν τις καριέρες τους και (μερικές φορές) τον ιδιωτικό τους πλουτισμό, αλλά –πράγμα πιο σημαντικό για την παρούσα μελέτη– σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο δεν μπορεί καν να αντιπροσωπεύει κατάλληλα τα γενικά δημόσια συμφέροντα.

Φυσικά τα κράτη αντιπροσωπεύουν τα συλλογικά συμφέροντα, επιτελώντας με αυτή την έννοια μια λειτουργία εξαιρετικής σημασίας. Ωστόσο, η θέση σύμφωνα με την οποία το έθνος-κράτος θα αντιπροσώπευε μια καθολικότητα, ένα απόλυτο γενικό συμφέρον, και όχι απλώς τα συλλογικά συμφέροντα μιας εδαφικά καθορισμένης ομάδας, αποκαλύπτεται τόσο περισσότερο συζητήσιμη όσο γίνεται πιο ανέφικτο να περιοριστούν εντός των εθνικών συνόρων οι συνέπειες των δράσεων που πραγματοποιούνται εκεί.

Με μιαν ορισμένη έννοια πάντοτε ήταν έτσι: οι ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις εξασφάλιζαν οικονομικά πλεονεκτήματα στους πληθυσμούς τους και στις ηγετικές τους ομάδες με τη στρατιωτική κατάκτηση και τη λεηλασία των πόρων.

Σήμερα υπάρχει αναμφίβολα μεγαλύτερη επαγρύπνηση γι’ αυτό το είδος προβλημάτων, κι ωστόσο τόσο τα κράτη όσο και οι επιχειρήσεις και η αγορά διαπρέπουν στο να ξεφορτώνονται αρνητικές συνέπειες της οικονομικής τους δραστηριότητας –ιδίως τις περιβαλλοντικές ζημιές– σε άλλες περιοχές του κόσμου. Το δικό μας υψηλό βιοτικό επίπεδο υποστηρίζεται εν μέρει από τη δυνατότητα να εισάγουμε αγαθά σε τιμές πολύ χαμηλές από χώρες των οποίων οι εργαζόμενοι δεν διαθέτουν πρακτικά κανένα δικαίωμα.

Μόνο μια υπερεθνική κυβέρνηση μπορεί να αντιμετωπίσει αυτόν τον τύπο προβλημάτων. Δεν πρόκειται για ένα ανέφικτο όνειρο. Οι θεσμοί που θα μπορούσαν να παίξουν έναν παρόμοιο ρόλο δεν λείπουν: η Ευρωπαϊκή Ενωση, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας. Δεν είναι δύσκολο να επινοήσουμε μηχανισμούς με τους οποίους να επεκτείνουμε περισσότερο την κυβερνητική τους δράση. Επιπλέον, έχει αποδειχθεί ότι οι ειδικοί τους κατανοούν καλά τα ζητήματα για τα οποία καλούνται να αποφασίσουν. Συνειδητοποιούν ακόμη και την απογοήτευση απέναντι στην παγκοσμιοποίηση, που τροφοδοτεί τα αποσταθεροποιητικά ξενοφοβικά κινήματα.

Στην πραγματικότητα, καθώς είναι υπερεθνικές οργανώσεις, κινδυνεύουν και οι ίδιες να γίνουν στόχος αυτών των συναισθημάτων. Ωστόσο, αυτά τα συστήματα διακυβέρνησης θα μπορούσαν να αποκτήσουν την αναγκαία δύναμη, προκειμένου να αντιταχθούν στην ισχύ του κόσμου των επιχειρήσεων, μόνον αν υποστηρίζονταν δημοκρατικά από τους πολίτες.

Το πρόβλημα είναι ότι πρόκειται για ένα αποτέλεσμα που είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί, αν πάρουμε υπόψη μας ότι οι περισσότερες λαϊκές κινητοποιήσεις γίνονται στο πλαίσιο του έθνους-κράτους και ότι οι τωρινές ξενοφοβικές τάσεις αποβλέπουν στο να εμποδίσουν την ανάπτυξη λαϊκών πρωτοβουλιών έξω από τα εθνικά σύνορα.

Φυσικά, δεν λείπουν οι υπερεθνικές λαϊκές κινητοποιήσεις. Η Διεθνής Αμνηστία, οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα, η Oxfam, η Greenpeace, η Διεθνής Διαφάνεια κατορθώνουν να οργανώνουν δράσεις που ξεπερνούν τα σύνορα και που τα εθνικά πολιτικά κόμματα δεν καταφέρνουν να αναπτύξουν. Το ίδιο ισχύει και για ένα αυξανόμενο σύνολο πιο μαχητικών, αν και πιο εφήμερων, ομάδων διαμαρτυρίας, όπως εκείνες που γίνονται αισθητές στις διακυβερνητικές διασκέψεις σαν τη G20.

Και αυτές συμβάλλουν στη συγκρότηση ενός διεθνούς πλαισίου που υποστηρίζει τις δράσεις των πολιτών. Εντάσσοντας ή αντιπαραθέτοντας στην αυστηρή μυστικότητα των ενδοκυβερνητικών συζητήσεων, ή των συζητήσεων μεταξύ πολιτικών και μεγάλων επιχειρήσεων, ευέλικτες δράσεις βασιζόμενες στον ανοιχτό διάλογο, αυτές οι οργανώσεις και αυτές οι ομάδες προωθούν τον φιλελευθερισμό και τον πλουραλισμό στη διεθνή σφαίρα.

Ωστόσο, είναι δύσκολο να τις θεωρήσουμε δημοκρατικές. Ο αριθμός και η ποικιλία των προσώπων που εμπλέκονται είναι περιορισμένα και τους λείπει μια τυπική δημοκρατική εντολή. Από τότε που ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός βρέθηκε μπροστά σε κρίσεις και αδιέξοδα, αναπτύχθηκαν ασυνήθιστες πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Ο μη δημοκρατικός φιλελευθερισμός των διεθνών λαϊκών κινητοποιήσεων βρίσκει τους κυριότερους αλλά απίθανους συνομιλητές του στους τεχνοκράτες των διεθνών οργανώσεων, που ανησυχούν όλο και περισσότερο. Οι μεν και οι δε βρίσκονται αντιμέτωποι με μιαν όλο και λιγότερο φιλελεύθερη μορφή δημοκρατίας και με έναν αντιουμανιστικό λαϊκισμό.

Ο νεοφιλελευθερισμός, ταλαντευόμενος ανάμεσα στην εξωπραγματική εκδοχή της καθαρής αγοράς και στην ασυνεπή με τη θεωρία του εκδοχή της κυριαρχίας των μεγάλων επιχειρήσεων, μένει στα μισά του δρόμου. Θα μπορούσε να μεταρρυθμιστεί μόνον αν και όταν οι κυριότερες ομάδες συμφερόντων του παγκόσμιου καπιταλισμού κατανοήσουν ότι το να φλερτάρουν με τις ξενοφοβικές δυνάμεις εκθέτει σε κίνδυνο τα μακροπρόθεσμα συμφέροντά τους, τα οποία άλλωστε απειλούνται από τις ίδιες τις βραχυπρόθεσμες δράσεις τους· και αν και όταν η δημοκρατική πολιτική θα μπορέσει να επεκταθεί πέρα από το επίπεδο του έθνους-κράτους.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Δεξιά - Αριστερά: 2-0
Aπλουστεύοντας πολύ και παρακάμπτοντας τη μεγάλη ποικιλία των εθνικών περιπτώσεων, μπορούμε να πούμε ότι οι Δεξιές είναι δύο. Υπάρχει μια φιλελεύθερη Δεξιά η οποία υποστηρίζει τις οικονομικές διαδικασίες της...
Δεξιά - Αριστερά: 2-0
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ενας σοσιαλισμός για τον 21ο αιώνα
Το ίδιο το νόημα και το περιεχόμενο της έννοιας του σοσιαλισμού έχει γίνει αρκετά αβέβαιο και προβληματικό. Παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον το βιβλίο του Γερμανού φιλοσόφου Άξελ Χόνετ «Η ιδέα του...
Ενας σοσιαλισμός για τον 21ο αιώνα
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η συνεισφορά του Ρικάρντο
Πριν από διακόσια χρόνια, το 1817, εκδόθηκε στο Λονδίνο ένα ρηξικέλευθο και, με τον τρόπο του, ανατρεπτικό έργο, που σημάδεψε την ιστορία της οικονομικής σκέψης. Συγγραφέας του ήταν ο Ντέιβιντ Ρικάρντο...
Η συνεισφορά του Ρικάρντο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο σοφός Τζον Λοκ
Ο Τζον Λοκ υπήρξε από τους κορυφαίους εκπροσώπους του βρετανικού εμπειρισμού και της φιλελεύθερης σκέψης. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας το σπουδαίο «Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση». Στο έργο του Λοκ...
Ο σοφός Τζον Λοκ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οι αγωνίες του καπιταλισμού
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα διάλεξης που έδωσε ο Aγγλος ιστορικός Ντόναλντ Σασούν τον περασμένο Απρίλιο, στο πλαίσιο του φεστιβάλ «La storia in piazza» που έγινε στη Γένοβα.
Οι αγωνίες του καπιταλισμού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Θα καταρρεύσει το σύστημα;
Ο γαλλικός ιστότοπος Mediapart οργάνωσε και φιλοξένησε έναν διάλογο του Αμερικανού ανθρωπολόγου Ντέιβιντ Γκρέμπερ και του Γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί από τον οποίο παρουσιάζουμε στη συνέχεια ένα απόσπασμα.
Θα καταρρεύσει το σύστημα;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας