Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πού έσφαλε ο Μαρξ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πού έσφαλε ο Μαρξ

  • A-
  • A+

Γεννημένη το 1929, η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Αγκνες Χέλερ υπήρξε μαθήτρια και βοηθός του Γκέοργκ Λούκατς και εκπρόσωπος της «Σχολής της Βουδαπέστης», ενός φιλοσοφικού ρεύματος του ουμανιστικού μαρξισμού που ασκούσε κριτική στα καθεστώτα του υπαρκτού σοσιαλισμού. Προχωρώντας έπειτα στον δρόμο της αυτοκριτικής και της αναθεώρησης, η Χέλερ πέρασε από τον αιρετικό μαρξισμό στη φιλελεύθερη και δημοκρατική Αριστερά.

Το ακόλουθο κείμενό της είναι απόσπασμα από το βιβλίο της «Marx. Un filosofo ebreo-tedesco» (ιταλική έκδοση: Castelvecchi 2018)

Tι απομένει σήμερα από τον Μαρξ, τον θεωρητικό, πολιτικό, οικονομολόγο, σοσιαλιστή, κομμουνιστή ή επιστήμονα; Ο Μαρξ δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ για την πολιτική ζωή και τη δυναμική των σύγχρονων κρατών, είτε αυτά ήταν τυραννικά, δεσποτικά, είτε ήταν δημοκρατικά.

Οταν μιλούσε για πολιτική, για παράδειγμα στο θεμελιώδες κείμενό του «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος», ο Μαρξ ενδιαφερόταν πολύ να επεξεργαστεί μια νέα φιλοσοφία της ιστορίας, ενώ σε ό,τι αφορά τα πολιτικά προγράμματα αντέγραφε τα γραπτά άλλων Σοσιαλιστών, κυρίως Γάλλων.

Η μόνη πολιτική που τον ενδιέφερε, και μάλιστα παθιασμένα, ήταν η πολιτική της υπέρβασης, δηλαδή μια αντιπολιτική. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, από αυτή την άποψη, περιοριζόταν στο να ακολουθεί μια παλιά φιλοσοφική παράδοση. Από τον Πλάτωνα κι έπειτα, οι φιλόσοφοι αρέσκονταν πάντοτε να σχεδιάζουν ένα μοντέλο ιδεώδους κράτους ή τέλειας κοινωνίας, ελπίζοντας ότι η ιδέα τους θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί. Μερικές φορές ο κόσμος των ονείρων τους ήταν σχεδόν συγκεκριμένος, όπως στην περίπτωση της πολιτικής πραγματείας του Σπινόζα.

Αλλες φορές ήταν χιμαιρικός, όπως στην περίπτωση του Καντ ή του νεαρού Μαρξ. Αλλοτε ήταν εντελώς άσχετος, όπως στην περίπτωση του ώριμου Μαρξ. Αυτό που ήταν νέο στον Μαρξ δεν ήταν η ουτοπική εικόνα αυτή καθεαυτή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο θα έπρεπε να δράσουμε για να την υλοποιήσουμε, ο τρόπος για να φτάσουμε σε αυτήν. Το άλμα από την εμπειρική κατάσταση στην υπερβατική προϋποθέτει, ή καλύτερα συνεπάγεται, μιαν ανθρωπολογική αλλαγή.

Οι άνθρωποι του μέλλοντος θα έπρεπε να είναι, και θα είναι, εντελώς διαφορετικοί από τον άνθρωπο του παρόντος. Τόσο ο εγωισμός όσο και ο αλτρουισμός θα ξεπεραστούν διαλεκτικά, σύμφωνα τουλάχιστον με τις προβλέψεις του Μαρξ, καθώς ο εμπειρικός άνθρωπος και ο υπερβατικός, ο ξεχωριστός άνθρωπος και η γενική ουσία του ανθρώπου θα συνενωθούν.

Στον Μαρξ, η ανθρωπολογική αλλαγή και το άλμα στην τέλεια κοινωνία δεν μετατίθενται σε ένα μακρινό μέλλον, αφού η «στιγμή» δεν μπορεί να προβλεφθεί. Μπορεί να είναι και το σήμερα. Αυτή η εγκόσμια λύση αντανακλά δύο διαφορετικές θρησκευτικές εικόνες: τη δεύτερη έλευση του Χριστού (αφότου χάθηκε η πίστη στη Δευτέρα Παρουσία) και την έλευση του Μεσσία.

Πρόκειται για το πρώτο πεδίο στο οποίο γίνονται αντιληπτά ασύνειδα ίχνη μιας εβραϊκής πνευματικής κληρονομιάς στο όραμα του Μαρξ, όπως παρατήρησε με οξυδέρκεια ο Βάλτερ Μπένγιαμιν.

Στα πρώτα έργα του Μαρξ, για παράδειγμα στο δοκίμιό του για το εβραϊκό ζήτημα ή στα «Οικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα» του 1844, που δημοσιεύτηκαν μετά τον θάνατό του, το πρόβλημα της μετάβασης δεν είχε ακόμα τεθεί. Το πέρασμα φαίνεται να ταυτίζεται με ένα είδος «άλματος». Η έντονη ασυμφωνία ανάμεσα στο εμπειρικό επίπεδο και στο υπερβατικό δεν είχε ακόμα συνειδητοποιηθεί.

Για να καλύψει αυτό το κενό, ο Μαρξ επεξεργάστηκε ένα είδος φιλοσοφίας της ιστορίας, που διατυπώθηκε για πρώτη φορά στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» και αναπτύχθηκε στο κεφάλαιο για τον Φόιερμπαχ της «Γερμανικής ιδεολογίας». Οπως όλοι γνωρίζουν, ο Μαρξ υπέδειξε την ανάπτυξη των μέσων παραγωγής ως την ανεξάρτητη μεταβλητή της προοδευτικής εξέλιξης της ανθρώπινης ιστορίας.

Αυτή η ανάπτυξη θα οδηγούσε αναπόφευκτα στη γέννηση ενός νέου κόσμου χωρίς αλλοτρίωση, πραγμοποίηση, εκμετάλλευση και καθυπόταξη, ενός κόσμου απόλυτης και απεριόριστης ελευθερίας. Το άλμα θα έπρεπε να καλυφθεί από τη συνεχή και προοδευτική ανάπτυξη των μέσων παραγωγής. Τι σημαίνει όμως στην πράξη αυτή η προοδευτική ανάπτυξη των μέσων παραγωγής; Αν το σκεφτούμε καλά, με αυτήν δεν εννοεί κάτι άλλο από την προοδευτική ανάπτυξη της ανθρώπινης γνώσης.

Προφανώς αυτή η λύση δεν ήταν ικανοποιητική. Είναι ακριβώς ο πρώτος τόμος του «Κεφαλαίου», το οποίο ο Μαρξ αντιλαμβανόταν ως αυστηρά επιστημονική εργασία, αυτός που επιβεβαιώνει περισσότερο από καθετί άλλο τη θέση του Κολακόφσκι, σύμφωνα με την οποία ο Μαρξ ήταν ουσιαστικά ένας Γερμανός φιλόσοφος.

Προτίθεμαι να υποστηρίξω ότι σε αυτό το έργο ο Μαρξ εργάστηκε τόσο ως επιστήμονας όσο και ως φιλόσοφος και ότι, συνολικά, ο φιλόσοφος υπερίσχυσε του επιστήμονα. Υπήρξε αυστηρός επιστήμονας στο εμπειρικό πεδίο και φιλόσοφος στο πεδίο του υπερβατικού, αλλά το πρόβλημα της μετάβασης «επιλύθηκε» με την επιβολή του υπερβατικού πάνω στο εμπειρικό επίπεδο.

Στο εμπειρικό πεδίο, ο Μαρξ λειτούργησε σαν ένας άριστος κοινωνικός επιστήμονας. Συνέλεξε στατιστικές, μελέτησε τις κινήσεις του κεφαλαίου, εξέτασε τη δυναμική του και κατέληξε σε πολύ σημαντικά συμπεράσματα. Ουσιαστικά, όσο περιορίζεται στο να μιλάει για τις προοπτικές της ανάπτυξης του κεφαλαίου πάνω σε εμπειρικές βάσεις, όλες οι προβλέψεις του αποδείχθηκαν ορθές. Ποιες είναι αυτές οι προβλέψεις; Συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου, κεφαλαιοποίηση της γεωργίας, παγκοσμιοποίηση, περιοδικές κρίσεις με τις οποίες τα παλαιά μέσα παραγωγής καταστρέφονται για να αντικατασταθούν έπειτα από νέες τεχνολογίες.

Συνολικά, όλες οι επιστημονικές του προβλέψεις ήταν ορθές, έστω και αν, όπως συμβαίνει με σχεδόν όλες τις επιστημονικές προβλέψεις, ορισμένες λεπτομέρειες αποκαλύφθηκαν εσφαλμένες. Ωστόσο, αν διαβαστούν τα εμπειρικά επιχειρήματα του Μαρξ από την προοπτική του υπερβατικού πεδίου που συναντάμε στο έργο του, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο Μαρξ έσφαλε σε όλα, επειδή κανένα από τα συμπεράσματά του δεν αποδείχθηκε ορθό. Το κεφάλαιο δεν αναχαιτίστηκε από την ανάπτυξη των μέσων παραγωγής. Αυτή η τελευταία θα έπρεπε να απελευθερωθεί από το καπιταλιστικό περίβλημα, προκειμένου να εδραιωθεί με ιστορική αναγκαιότητα ένας δίκαιος τρόπος παραγωγής.

Το προλεταριάτο δεν ήταν ένας φορέας ικανός να υπερβεί τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, δεν απάλυνε τις ωδίνες του τοκετού που θα γεννούσε έναν νέο κόσμο. Στην αρχή, το μεγαλύτερο τμήμα των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών κινημάτων ενδιαφερόταν μόνον για την υπερβατική επαγγελία, εκλαμβάνοντάς την σαν μια εμπειρική πρόβλεψη και ερμηνεύοντας έτσι μια φανταστική εικόνα σαν μια θέση που έχει αποδειχθεί επιστημονικά.

Η πρόβλεψη του Μαρξ αποκαλύφθηκε μεν εσφαλμένη κι ωστόσο το έργο του μελετιέται και συζητιέται πολύ ακόμη και μετά από 150 χρόνια. Γιατί; Για να βρούμε την απάντηση σε αυτό το ερώτημα, αρκεί να θεωρήσουμε «Το Κεφάλαιο» ως ένα φιλοσοφικό έργο. Κανένα φιλοσοφικό έργο δεν μπορεί να διαψευστεί πάνω σε εμπειρικές βάσεις. Καμιά διάψευση δεν μπορεί να «πλήξει» μια φιλοσοφία, από τη στιγμή που αυτή φωτίζει καθοριστικές ανθρώπινες εμπειρίες. Δεν μπορώ παρά να επιβεβαιώσω τα λόγια του Κολακόφσκι: ο Καρλ Μαρξ ήταν ένας Γερμανός φιλόσοφος.

Κάθε φορά που η φιλοσοφία του παρουσιάζεται σαν κάτι που έχει επιστημονικά αποδειχθεί, μετατρέπεται σε ιδεολογία. Με την ορολογία του Μαρξ: σε ψευδή συνείδηση.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η συμβολή του Αλτουσέρ
Συμπληρώθηκαν φέτος εκατό χρόνια από τη γέννηση του Γάλλου μαρξιστή και κομμουνιστή φιλοσόφου Λουί Αλτουσέρ (1918-1990). Για να μπορέσουμε να εκτιμήσουμε την αξία της συμβολής του, θα πρέπει να την...
Η συμβολή του Αλτουσέρ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το μεγαλείο του Μαρξ
Συμπληρώνονται σήμερα 200 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ. Το έργο του Μαρξ του δίνει μια μοναδική θέση στην ιστορία της σκέψης, τόσο χάρη στη μεγάλη θεωρητική του αξία όσο και εξαιτίας της πελώριας...
Το μεγαλείο του Μαρξ
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Με οδηγό την ισότητα
Ο καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης 3, Λουίτζι Φεραγιόλι, τονίζει ότι η μια «παγκόσμια δημόσια σφαίρα» που θα ελέγχει την πολιτική των κρατών είναι η μόνη ρεαλιστική εναλλακτική λύση...
Με οδηγό την ισότητα
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η επανάσταση γεννάει τυράννους
Ελευθερία και ισότητα είναι δύο από τις πιο πολυσυζητημένες έννοιες της πολιτικής σκέψης. Η μεταξύ τους σχέση, όμως, δεν έχει συζητηθεί αρκετά. Διαδεδομένη είναι η γνώμη ότι υπάρχει μεταξύ τους μια ένταση,...
Η επανάσταση γεννάει τυράννους
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Ο Μαρξ και ο φιλελευθερισμός
Ο Στέφανο Πετρουτσιάνι είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης. Το ακόλουθο κείμενο του είναι απόσπασμα εισήγησής του σε συμπόσιο του περιοδικού Critica Marxista. «Στην...
Ο Μαρξ και ο φιλελευθερισμός
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Επανάσταση ή μεταμόρφωση;
Ο 96χρονος σήμερα Γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Εντγκάρ Μορέν έδωσε τον περασμένο Φεβρουάριο μια συνέντευξη στο περιοδικό Ballast. Παρουσιάζουμε στη συνέχεια ένα απόσπασμα από αυτή τη συνέντευξη.
Επανάσταση ή μεταμόρφωση;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας