Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μπροστά στο αβέβαιο μέλλον
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μπροστά στο αβέβαιο μέλλον

  • A-
  • A+

Tρεις μήνες πριν τον θάνατό του, στις 3 Νοεμβρίου του 2016, ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν (1925-2017) έδωσε μια διάλεξη στο Πράτο της Ιταλίας, με θέμα «Το τέλος του κόσμου». Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από αυτό το «τελευταίο μάθημα» του Πολωνού κοινωνιολόγου, που περιέχεται στο βιβλίο Zygmunt Bauman, «L’ ultima lezione» (Laterza 2018).

Tο τέλος του χρόνου, το τέλος του κόσμου, το τέλος του Σύμπαντος: ένα θέμα σίγουρα διαφορετικό από τα συνήθη για μένα, που δεν είμαι ειδικός σε αυτόν τον τομέα. Δεν θα προσπαθήσω επομένως να σας πληροφορήσω για την τωρινή κατάσταση της αστρονομίας και της κοσμογονίας, γι’ αυτά που οι επιστήμονες σκέφτονται σχετικά με το τέλος του κόσμου. Θα πω μόνον ότι οι επιστημονικές θεωρίες που διατυπώνονται με έχουν μπερδέψει πολύ, καθώς είναι δύσκολο να συμφιλιωθούν πολύ διαφορετικές ιδέες για το θέμα. Αυτό βέβαια δεν πρέπει να μας ανησυχεί στο παρόν, αφού έχει υπολογιστεί ότι το Σύμπαν θα ζήσει τουλάχιστον για καμιά εικοσαριά δισεκατομμύρια χρόνια και, τουλάχιστον εγώ, που είμαι αθεράπευτα γέρος, δεν έχω καμιά ελπίδα να ζήσω μέχρι τότε.

Ας επιστρέψουμε όμως στο αρχικό ερώτημα, στο γιατί σήμερα είμαστε όλοι τόσο ανήσυχοι, στο γιατί διατυπώνονται τόσο σκοτεινές προβλέψεις γι’ αυτά που θα συμβούν· τόσο σκοτεινές ώστε μερικές φορές δεν κατορθώνουμε να προσεγγίσουμε το ζήτημα ως τέλος του κόσμου, αλλά μάλλον ως κάτι εντελώς νέο και άγνωστο και γι’ αυτό απειλητικό.

Γιατί ζούμε αυτή την κατάσταση σε αυτή τη φάση της ιστορίας μας; Αυτό είναι το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε. Θα συμβούλευα ωστόσο να μη φοβόμαστε. Ακόμα και όταν διασκεδάζουμε, όταν πηγαίνουμε σε μια γιορτή με τους φίλους μας, κάπου μέσα μας αισθανόμαστε άγχος. Δεν νιώθουμε βέβαιοι· βέβαιοι ότι θα κατορθώσουμε να ελέγξουμε τις ζωές μας, βέβαιοι ότι θα έχουμε την ικανότητα, τα μέσα, τους πόρους γι’ αυτό, βέβαιοι ότι θα μπορέσουμε να ζήσουμε σε έναν κόσμο στον οποίο αυτό θα είναι εφικτό. Με δυο λόγια, δεν κατορθώνουμε να δώσουμε στις ζωές μας τη μορφή που θα θέλαμε, είμαστε φοβισμένοι επειδή ζούμε σε μια κατάσταση διαρκούς αβεβαιότητας.

Τι είναι η αβεβαιότητα; Είναι η αίσθηση ότι δεν μπορούμε να προβλέψουμε πώς θα είναι ο κόσμος όταν θα ξυπνήσουμε το επόμενο πρωί, είναι η ευθραυστότητα και η αστάθεια του κόσμου. Ο κόσμος μας ξαφνιάζει πάντα. Ο νους μου πηγαίνει στη Λισαβόνα του 1755. Πρώτα έγινε ένας σεισμός που κατέστρεψε μεγάλο μέρος της πόλης κι έπειτα μια πυρκαγιά κατέστρεψε ό,τι είχε απομείνει. Το γεγονός προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις και οι διανοούμενοι άρχισαν να συζητούν για το νόημα που είχε αυτή η τραγωδία και για το πώς ο Θεός μπόρεσε να επιτρέψει μια τέτοια εξόντωση αθώων.

Επικεφαλής της φιλοσοφικής εκστρατείας τέθηκε ο Βολταίρος, ο οποίος αποφάνθηκε: «Κοιτάξτε: η φύση είναι τυφλή, πλήττει με την ίδια αμεροληψία και με την ίδια αδιαφορία τους καλούς και τους κακούς. Δεν επιλέγει, δεν τιμωρεί. Κατανέμει τυχαία την οργή της. Αν θέλετε έναν κόσμο που θα εναρμονίζεται με την ανθρώπινη ηθική και τον ανθρώπινο λόγο πρέπει να κατακτήσετε τη φύση».

Σήμερα, από μιαν απόσταση μεγαλύτερη των δύο αιώνων, μπορούμε να δούμε πως όλες οι προσπάθειες για να κυριαρχήσουμε πάνω στη φύση δεν είχαν κάποιο αποτέλεσμα και εκείνες οι λίγες που είχαν αποτέλεσμα ήταν στην πραγματικότητα κακοσχεδιασμένες και άφησαν τα ίχνη τους σε εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα στείρας και ερημοποιημένης γης, σε εκατομμύρια χαμένες ανθρώπινες ζωές εκείνων που προηγούμενα καλλιεργούσαν αυτή τη γη. Από την άλλη μεριά, άλλοι κίνδυνοι, άλλες δυσκολίες προστέθηκαν σε όσα είχαν συμβεί.

Ολες οι ουτοπίες, όσο και αν διέφεραν μεταξύ τους, είχαν κάτι κοινό: τοποθετούνταν κάπου στο μέλλον. Δεν υπήρχαν ακόμη, δεν ήταν ακόμη γνωστές, δεν είχαν εξερευνηθεί ακόμη, αλλά τις είχε μόνον εμπνευστεί κάποιος μοναχικός θαλασσοπόρος. Ουτοπία και μέλλον είχαν όμως ένα πολύ παρόμοιο νόημα.

Νομίζω ότι χάνουμε την εμπιστοσύνη στο μέλλον. Δεν πιστεύουμε πλέον ότι θα είναι ευνοϊκό, ότι θα μπορέσει να επιλύσει τα προβλήματά μας, και, αν ρίξετε μια ματιά στον σύγχρονο κόσμο μας, θα δείτε ότι διαδίδονται παραδόσεις που έχουν στραμμένο το βλέμμα τους στο παρελθόν. Ποιος ξέρει, ίσως ορισμένα πράγματα τα εγκαταλείψαμε πρόωρα, εσφαλμένα, ανόητα, ίσως θα έπρεπε να επιστρέψουμε σε εκείνους τους τρόπους ζωής. Ισως κάποιος από σας σκέφτεται με νοσταλγία τη ζωή υπό τον Χίτλερ, τον Στάλιν ή κάποιον άλλον δικτάτορα του παρελθόντος. Δεν έχετε όμως εμπειρία εκείνου που υπήρξε τότε, επειδή αυτό δεν είναι δυνατόν.

Το παρελθόν είναι φανταστικό όσο και το μέλλον. Δεν ζήσατε στο μέλλον και δεν το γνωρίζετε, αλλά δεν ζήσατε ούτε και στο παρελθόν. Μπορείτε μόνον να διαβάσετε βιβλία για το θέμα, τα οποία όμως δύσκολα μπορούν να αποδώσουν τις εντυπώσεις μιας ζωής πραγματικά βιωμένης στο παρελθόν.

Αυτές είναι, σε γενικές γραμμές, οι αιτίες της τωρινής αβεβαιότητας. Η ευθραυστότητα της κοινωνικής θέσης που έχουμε κατακτήσει μετά από ένα μακρύ εργασιακό βίο και την οποία προσπαθούμε να προστατεύσουμε, η αδυναμία να προβλέψουμε τι θα συμβεί αύριο, η υποψία πως ό,τι και αν φέρνει μαζί του το μέλλον δεν θα είναι καλύτερο από αυτό που υπάρχει σήμερα, αλλά μάλλον θα είναι χειρότερο, το αίσθημα της αδυναμίας. Το ότι ακόμη και αν γνωρίζαμε όλα τα μυστικά για το πώς λειτουργούν τα πράγματα, δεν θα είχαμε τις ικανότητες ούτε τα εργαλεία για να εμποδίσουμε να επέλθουν τα δυσάρεστα.

Σημαντικοί επιστήμονες, όπως για παράδειγμα ο Ιλια Πριγκοζίν και η Ιζαμπέλ Στενζέρ, πήραν το Νόμπελ επειδή ανακάλυψαν ότι το Σύμπαν κυβερνιέται από συμπτώσεις, απρόσμενα γεγονότα, με δυο λόγια από την τυχαιότητα. Δεν υπάρχουν κανόνες. Στην ιστορία του κόσμου συνέβηκαν πέντε μεγάλες καταστροφές, που μας οδήγησαν σχεδόν στον αφανισμό.

Η πιο μεγάλη, κατά την Πέρμιο περίοδο, αφάνισε το 95% όλων των ζώντων πλασμάτων. Επομένως, είναι απόλυτα ορθός ο ισχυρισμός ότι βρισκόμαστε εδώ από τύχη. Οι πρόγονοί μας ανήκαν σε εκείνο το μικρό 5% των πλασμάτων που επέζησαν. Δεν είναι επομένως δυνατό να εμπιστευόμαστε τη συνέπεια του Σύμπαντος, τη σταθερότητά του ή την προβλεψιμότητά του. Ο,τι και αν συμβαίνει στο Σύμπαν συμβαίνει κατά τύχη, συνεπώς η πλήρης εξάλειψη της αβεβαιότητας δεν νομίζω ότι είναι εφικτή, αλλά πιστεύω ότι, ακόμη και εντός των ορίων που μας επιβάλλονται από το Σύμπαν, υπάρχουν ακόμη τόσο πολλά για να κάνουμε.

Για παράδειγμα, να προλάβουμε την κατάρρευση του πιστωτικού συστήματος ή την αιφνίδια φυγή προσφύγων από έναν από τους πιο βρόμικους και απεχθείς πολέμους που έγιναν ποτέ μπροστά στα μάτια μας. Πόλεμοι προβλέψιμοι, πόλεμοι που μπορούμε να αποτρέψουμε με τη δράση μας.

Επιτρέψτε μου να επισημάνω ότι αυτά τα πράγματα –τα μικρά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε στα όρια των δυνατοτήτων μας– είναι πάρα πολλά, τόσα ώστε να μπορούμε να παλεύουμε γι’ αυτά σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξής μας.

 

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Φυγή από το… μέλλον
Λίγες μέρες μετά τον θάνατο του Πολωνού κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν (1925-2017), κυκλοφόρησε στην Αγγλία το τελευταίο βιβλίο του με τίτλο «Retrotopia» (Polity Press 2017). Η ρετροτοπία –νεολογισμός που...
Φυγή από το… μέλλον
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το άλυτο αίνιγμα της θρησκείας
Φιλόσοφος και ιστορικός των θρησκειών, ειδικευμένος στην αραβική, εβραϊκή και χριστιανική σκέψη του Μεσαίωνα, ο Ρεμί Μπραγκ είναι ομότιμος καθηγητής στη Σορβόνη. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα από το...
Το άλυτο αίνιγμα της θρησκείας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Αλήθεια και πολιτική
Ο τρόπος με τον οποίο χαλκευμένες ή εντελώς ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται στο διαδίκτυο, επηρεάζοντας πολλούς ανθρώπους, προκαλεί σοβαρές ανησυχίες για την υγεία της δημοκρατίας. Η Ιταλίδα φιλόσοφος Φράνκα ντ’...
Αλήθεια και πολιτική
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η βιομηχανία της ευτυχίας
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτό που όλοι θέλουμε είναι η ευτυχία. Το μοναδικό πρόβλημα είναι σε τι έγκειται το να είναι κανείς ευτυχής, ένα πρόβλημα για το οποίο ποτέ δεν κατόρθωσαν να συμφωνήσουν οι ηθικοί...
Η βιομηχανία της ευτυχίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Εργασία για όλους
H οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2008 έφερε ξανά στην επικαιρότητα τη σκέψη του Αμερικανού οικονομολόγου Χάιμαν Μίνσκι. Ο Μίνσκι ήταν η Κασσάνδρα που προφήτεψε την κρίση. Είχε διαγνώσει ότι ο καπιταλισμός...
Εργασία για όλους

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας