Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Κάουτσκι εναντίον του μπολσεβικισμού

Ο Μάσιμο Σαλβαντόρι

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Κάουτσκι εναντίον του μπολσεβικισμού

  • A-
  • A+

Συμπληρώνονται φέτος 80 χρόνια από τον θάνατο του Καρλ Κάουτσκι (1854-1938), σημαντικού θεωρητικού του ευρωπαϊκού σοσιαλισμού και θεμελιωτή της πρώτης μαρξιστικής «ορθοδοξίας». Το ακόλουθο κείμενο του Ιταλού ιστορικού Μάσιμο Σαλβαντόρι είναι απόσπασμα από το βιβλίο του «Democrazia» (Donzelli 2015) και αναφέρεται στην κριτική που άσκησε ο Κάουτσκι στον μπολσεβικισμό

* * * * * * * *

O Κάουτσκι θεωρούσε την εδραίωση του μπολσεβίκικου καθεστώτος στη Ρωσία ως την πιο βαριά ήττα που υπέστη ποτέ το σοσιαλιστικό κίνημα· τόσο πιο βαριά επειδή προκλήθηκε όχι από την αστική και καπιταλιστική αντίδραση, αλλά από ένα κόμμα και από ηγέτες που δήλωναν ότι είναι κομμουνιστές και υποστήριζαν ότι οικοδομούν την κοινωνία των ίσων, που ήταν το πρόγραμμα του Μαρξ και του Ενγκελς. Ο αγώνας του Κάουτσκι εναντίον της μπολσεβίκικης δικτατορίας ήταν μια αληθινή σταυροφορία, που διήρκεσε από το 1918 ώς το τέλος της ζωής του.

Η κατηγορία ήταν ότι ο μπολσεβικισμός είχε διαστρεβλώσει το ίδιο το νόημα της δικτατορίας του προλεταριάτου, εγκαθιδρύοντας τη δικτατορία ούτε καν μιας προλεταριακής μειοψηφίας, αλλά μιας περιορισμένης τάξης πολιτικών ηγετών, του ένοπλου βραχίονά τους και ενός γραφειοκρατικού στρώματος που τέθηκε στην υπηρεσία τους· ότι είχε θεμελιώσει ένα σύστημα κυριαρχίας, το οποίο, ενώ προέβαλλε με τους πιο ριζοσπαστικούς όρους τον σκοπό της πλήρους υλοποίησης του σοσιαλισμού, σε συνθήκες όπου απουσίαζαν οι πιο στοιχειώδεις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές βάσεις που είναι αναγκαίες για την επιδίωξή του, ταπείνωνε την κοινωνία υποβάλλοντάς την σε μια πρωτόγνωρη αλλά και σε μια από τις πιο βίαιες μορφές εξουσίας που εμφανίστηκαν ποτέ στην ιστορία, με τη διπλή όψη της οικονομικής εκμετάλλευσης και της πολιτικής καθυπόταξης των εργαζόμενων μαζών.

Το πρώτο βήμα του εκφυλισμού ήταν η κατάργηση της καθολικής ψήφου, μετά τη διάλυση της Συντακτικής Συνέλευσης όπου είχε φανεί ότι οι μπολσεβίκοι είχαν τη συναίνεση μόνον ενός μικρού τμήματος του πληθυσμού. Στο βιβλίο του «Από τη δημοκρατία στην κρατική δουλεία», του 1921, ο Κάουτσκι έγραφε ότι η επίκληση των αρχών της Κομμούνας του Παρισιού από τους μπολσεβίκους ήταν μια απάτη:

«Η σοβιετική δημοκρατία έχει καταστρέψει την παλιά τσαρική γραφειοκρατία, αλλά στη θέση της έχει βάλει μια νέα, εξίσου συγκεντρωτική, αφού μέσω αυτής πρέπει να ρυθμίζεται όλη η οικονομική ζωή και αυτή διαθέτει όχι μόνον την ελευθερία, αλλά και τις πηγές ύπαρξης του πληθυσμού».

Ηταν καιρός οι δημοκράτες σοσιαλιστές να βάλουν στην άκρη την έκφραση «δικτατορία του προλεταριάτου», που υπήρξε πάντα πηγή παρεξηγήσεων, και να την αντικαταστήσουν με την έκφραση «κυριαρχία του προλεταριάτου με βάση τη δημοκρατία».

Το θέμα της ανάδυσης στη Ρωσία μιας γραφειοκρατίας που έπαιρνε τη φυσιογνωμία μιας νέας κυρίαρχης τάξης (φυσικά στην υπηρεσία της πολιτικής ελίτ που βρισκόταν στην εξουσία) ο Κάουτσκι το είχε αντιμετωπίσει ήδη προηγούμενα και με ιδιαίτερη σαφήνεια στο έργο του «Τρομοκρατία και κομμουνισμός».

Είχε εκεί αναπτύξει τη θέση σύμφωνα με την οποία μια δικτατορία, όπως εκείνη του μπολσεβίκικου κόμματος, που στηριζόταν στη συστηματική και αναγορευμένη σε θεωρία χρήση της τρομοκρατίας εναντίον όλων των αντιπολιτευόμενων, έτεινε αναπόφευκτα στη διαμόρφωση «μιας νέας τάξης δημόσιων λειτουργών», στο πλαίσιο ενός δεσποτικού καθεστώτος που βρισκόταν στα χέρια μιας ελίτ πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά προνομιούχων, η οποία προσέφευγε σε μια ένοπλη μειοψηφία προκειμένου να επιβληθεί σε μια ανυπεράσπιστη πλειοψηφία, γεννώντας έτσι μια πρωτόγνωρη μορφή βοναπαρτισμού.

Μπροστά στην οικονομική καταστροφή στην οποία είχε πέσει η χώρα και καθώς απουσίαζαν δημοκρατικά εργαλεία, αυτή η «νέα τάξη δημόσιων λειτουργών» είχε σφετεριστεί «σε όλο και αυξανόμενο βαθμό την αληθινή εξουσία και είχε καταστήσει απατηλές τις ελευθερίες των εργαζομένων».

Αυτή η γραφειοκρατία -υποστήριζε ο Κάουτσκι- αποτελεί «τη νέα κυρίαρχη τάξη, που συγκροτήθηκε υπό την αιγίδα των παλιών ιδεαλιστών και κομμουνιστών αγωνιστών». Αυτή διευθύνει έναν «νέο καπιταλισμό» που αντικαθιστά την ιδιωτική εξουσία με την κρατική εξουσία, στην οποία, καθώς δεν υπάρχει μια δημοκρατική διαχείριση, επικρατεί μια κοινωνική και πολιτική δουλεία χωρίς προηγούμενο ακόμη και στην ίδια τη Ρωσία.

Για να εικονογραφήσει τα γνωρίσματα αυτής της απεριόριστης δουλείας, ο Κάουτσκι γράφει λόγια παρόμοια με εκείνα που είχε χρησιμοποιήσει ο Βέμπερ: «Ο βιομηχανικός καπιταλισμός από ιδιωτικός έγινε κρατικός καπιταλισμός. Προηγούμενα οι δυο γραφειοκρατίες, η δημόσια και η ιδιωτική, στέκονταν η μια απέναντι στην άλλη, σε μια στάση κριτική ή και εχθρική.

Ο εργάτης είχε κάποια πιθανότητα να τα καταφέρει πότε με τη μια, πότε με την άλλη. Τώρα όμως η κρατική γραφειοκρατία και εκείνη του κεφαλαίου αποτελούν ένα μόνο πράγμα. Ιδού το τελικό αποτέλεσμα του μεγάλου κοινωνικού μετασχηματισμού που έφερε ο μπολσεβικισμός. Πρόκειται για τον πιο καταπιεστικό δεσποτισμό που γνώρισε ποτέ η Ρωσία». Σε παρόμοιες συνθήκες η δημοκρατία υποβαθμίζεται «σε νεκρό γράμμα».

Αφού παρατήρησε από τη μια μεριά τις μανιώδεις εσωτερικές συγκρούσεις στη σοβιετική ηγετική ομάδα, με τις αλληλοκατηγορίες για προδοσία, και από την άλλη την υποδούλωση των άλλων κομμουνιστικών κομμάτων στη Μόσχα μέσω συνεχών εκκαθαρίσεων, ο Κάουτσκι διατύπωσε το 1925 την πιο αμείλικτη από τις πιθανές καταδίκες: το σοβιετικό καθεστώς «σήμερα δεν είναι πλέον μόνον ένας εχθρός όλων των μη μπολσεβίκικων κομμάτων· έχει γίνει ο πιο επικίνδυνος εχθρός του ίδιου του προλεταριάτου».

Οι μπολσεβίκοι -έγραφε στις αρχές της δεκαετίας του 1930- δεν είναι διόλου οι νέοι «ιακωβίνοι», σύμφωνα με την ιδέα των συμπαθούντων τους στις γραμμές της ίδιας της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, όπως για παράδειγμα οι φίλοι των Οτο Μπάουερ και Φριτς Αντλερ, αλλά είναι νεοβοναπαρτιστές χειρότεροι από τους Γάλλους βοναπαρτιστές.

Κι αυτό γιατί, ενώ οι τελευταίοι είχαν υπερασπιστεί «τις οικονομικές βάσεις που είχε δημιουργήσει η επανάσταση», οι μπολσεβίκοι είχαν προκαλέσει την οπισθοδρόμηση του οικονομικού και κοινωνικού συστήματος, τοποθετώντας το στα χέρια μιας ανίκανης και διεφθαρμένης γραφειοκρατίας.

Η μοίρα του μπολσεβικισμού και η αποκάλυψη του ιστορικού του νοήματος έγιναν φανερά από την άνοδο στην εξουσία του Στάλιν, ο οποίος έγινε ο κάτοχος μιας απόλυτης εξουσίας. Μετά την αποτυχία της επίκλησης στη «δικτατορία του προλεταριάτου» και αφού εδραιώθηκε η αναμφισβήτητη εξουσία του μοναδικού κόμματος, άρχισε η θανάσιμη πάλη μέσα στην περιορισμένη ελίτ των ηγετών, από την οποία βγήκε τελικά μοναδικός νικητής ο Στάλιν.

Αυτός -υποστήριζε ο Κάουτσκι το 1936- είναι ο αληθινός ερμηνευτής, σε υποκειμενικό επίπεδο, των αντικειμενικών συνθηκών που δημιουργήθηκαν στη Σοβιετική Ενωση κατά την προηγούμενη από την ενθρόνισή του περίοδο.

Αφού εκμεταλλεύτηκε τον εκφυλισμό που υπέστη η δημοκρατία ήδη από τα χρόνια του Λένιν, αυτός είχε τη σκληρότητα και τη διαύγεια που ήταν αναγκαίες για να καταρρίψει μια πρόσοψη και να περάσει από τον συλλογικό δεσποτισμό του κόμματος στον προσωπικό δεσποτισμό. Εγινε ταυτόχρονα ο κληρονόμος του λενινισμού και ο ενταφιαστής των αντιφάσεών του.

Από τη στιγμή που η σοβιετική Ρωσία μπήκε στον δρόμο της ένοπλης δικτατορίας μιας μειοψηφίας πάνω στην πλειοψηφία, ολοκληρώθηκε μια ασυγκράτητη διαδικασία: «Η δικτατορία εκφυλίστηκε αναπόφευκτα από δικτατορία ενός κόμματος σε δικτατορία ενός ατόμου πάνω στο κόμμα και το κράτος».

 

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος σχολιάζει οτι το το βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Edward Palmer Thompson «Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης» είναι ένα από τα κορυφαία έργα της ιστοριογραφίας του 20ού αιώνα.
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το άτομο εναντίον του πολίτη
Πολιτικός επιστήμονας και ιστορικός των ιδεών, ο Μαρκ Λίλα είναι καθηγητής Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα La...
Το άτομο εναντίον του πολίτη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η παρακμή του δημόσιου διανοούμενου
Κληρονόμος της κριτικής θεωρίας της Σχολής της Φρανκφούρτης, ο 89χρονος σήμερα Γιούργκεν Χάμπερμας θεωρείται δίκαια ένας από τους σημαντικότερους ζώντες φιλοσόφους. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα...
Η παρακμή του δημόσιου διανοούμενου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το Σύνταγμα της Γης
Τον περασμένο Δεκέμβριο μια ομάδα Ιταλών διανοουμένων συνέταξε μια έκκληση για να αναληφθούν μαζικές δράσεις, ώστε να αλλάξει ριζικά η πορεία των πραγμάτων. Ενας από αυτούς είναι και ο καθηγητής Λουίτζι...
Το Σύνταγμα της Γης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Χριστιανισμός και Ευρώπη
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ολιβιέ Ρουά «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μετάφραση: Βάλια Καϊμάκη, Πόλις 2020). Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξής του, που...
Χριστιανισμός και Ευρώπη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τι απέγινε η εργατική τάξη;
Στις 23 Ιανουαρίου 2019 πέθανε ο Αμερικανός μαρξιστής κοινωνιολόγος Ερικ Ολιν Ράιτ. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Ράιτ στο ιταλικό περιοδικό Micromega τον Ιούλιο του 2017.
Τι απέγινε η εργατική τάξη;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας