Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οταν ο Γκόρκι επέκρινε τον Λένιν
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οταν ο Γκόρκι επέκρινε τον Λένιν

  • A-
  • A+

Το τελευταίο βιβλίο του Τσβετάν Τοντορόφ (Σόφια 1939-Παρίσι 2017) κυκλοφόρησε στη Γαλλία λίγο μετά τον θάνατο του συγγραφέα και έχει τίτλο: Le Triomphe de l’artiste (Flammarion, 2017). Θέμα του είναι οι ιδεολογικές σχέσεις της ρωσικής διανόησης με την Οκτωβριανή Επανάσταση και τους ηγέτες της. Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από αυτό το έργο.

Τα μέλη της ρωσικής διανόησης προέρχονταν συνήθως από τη μικρή ή μεγάλη αστική τάξη ή από περιβάλλοντα διανοουμένων.

Ο Γκόρκι είναι παιδί του λαού και, όταν ορφάνεψε, έζησε μιαν άθλια και ταραχώδη ζωή. Αυτοδίδακτος, στα πρώτα έργα του περιγράφει τη ζωή ταπεινών προσώπων.

Στη συνέχεια, οι αυτοβιογραφικές αφηγήσεις του για τη νεότητά του κερδίζουν πελώρια επιτυχία. Με σοσιαλιστικές συμπάθειες αλλά όχι δογματικός («παντού αισθάνομαι αιρετικός», γράφει το 1917), έγινε ένας «προάγγελος καταιγίδων».

Μετά την επανάσταση του 1905 υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη Ρωσία και, όταν βρέθηκε στο εξωτερικό, πολιορκήθηκε με επιθέσεις φιλίας από τους άλλους Ρώσους πρόσφυγες, μεταξύ των οποίων ο Λένιν, που γνώριζε τη μεγάλη επιτυχία που είχε ο συγγραφέας στην πατρίδα.

Το 1912 επιστρέφει στη Ρωσία και στη διάρκεια του πολέμου υπερασπίζεται μια διεθνιστική θέση. Το 1917 επιδοκιμάζει την επανάσταση του Φεβρουαρίου και γράφει τακτικά στην εφημερίδα «Νέα ζωή», που εκδίδουν οι μη μπολσεβίκοι σοσιαλεπαναστάτες.Το ιδεώδες από το οποίο εμπνέεται ο Γκόρκι είναι σε γενικές γραμμές εκείνο του Διαφωτισμού.

Σχετικά με τα γεγονότα του Οκτώβρη, η έντονα επικριτική στάση του τον φέρνει κοντά στον Μπούνιν, αν και το λίγο υπεροπτικό πνεύμα του τελευταίου τού είναι ξένο. Στα άρθρα που δημοσίευσε αμέσως μετά το σοβιετικό πραξικόπημα, ο Γκόρκι δεν χρησιμοποιεί μισόλογα. «Ο Λένιν και οι ένοπλοι σύντροφοί του επιτρέπουν κάθε τύπο εγκλήματος», γράφει ήδη στις 7 Νοεμβρίου (σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο): σφαγές, καταστροφές, αυθαίρετες συλλήψεις, «αισχρά, παράλογα και αιματηρά εγκλήματα», των οποίων καταγγέλλει τη «γενική ωμότητα».

Τα λιντσαρίσματα έχουν αντικαταστήσει τη Δικαιοσύνη. Εχθροί του νόμου και της τάξης, οι μπολσεβίκοι εμπνέονται στην πραγματικότητα από τον επαναστατικό αναρχισμό του Νετσάγεφ, ενός Ρώσου τρομοκράτη του 19ου αιώνα. Με το πρόσχημα ότι ανατρέπουν την εξουσία του τσάρου, εδραιώνουν ένα δεσποτικό καθεστώς που δεν είναι καλύτερο από το τσαρικό, καταργώντας την ελευθερία έκφρασης.

«Η λενινιστική εξουσία είναι τόσο διαφορετική από την εξουσία των Ρομανόφ, όταν συλλαμβάνει και κλείνει στη φυλακή όλους εκείνους που σκέφτονται διαφορετικά από αυτήν;» Το ότι καταδίκαζε τον προηγούμενο δεσποτισμό, δεν σημαίνει ότι ο Γκόρκι θα αποδεχτεί εκείνους που τον ανέτρεψαν. «Η μαζική εξόντωση των αντιπολιτευόμενων είναι μια παλιά μέθοδος, που δοκιμάστηκε από την εσωτερική πολιτική των ρωσικών κυβερνήσεων, από τον Ιβάν τον Τρομερό ώς τον Νικόλαο Β’».

Πιθανότατα είναι ο πρώτος σχολιαστής ο οποίος παρατηρεί ότι, μακράν του να είναι συνέχεια της Φεβρουαριανής Επανάστασης, η Οκτωβριανή Επανάσταση είναι μια επιστροφή στο παρελθόν, επειδή από πολλές απόψεις συγγενεύει με το προηγούμενο τσαρικό καθεστώς, καθώς χαρακτηρίζεται από τη διάλυση της εκλεγμένης συντακτικής συνέλευσης, από τη δημιουργία μιας πολιτικής αστυνομίας που εδραιώνει ένα καταπιεστικό καθεστώς, και από την επάνοδο της λογοκρισίας.

Ο βαθύτερος λόγος αυτής της συστηματικής προσφυγής στη βία είναι το ουτοπικό πρόγραμμα των μπολσεβίκων, που είναι πλούσιο σε ανέφικτες επαγγελίες. Δεν θα ήταν δυνατό να υποστηριχτεί ένα τέτοιο πρόγραμμα χωρίς να χυθεί αίμα.

«Το δίδυμο Λένιν - Τρότσκι νομιμοποιεί τον δεσποτισμό της εξουσίας». Ο Γκόρκι δεν πιστεύει στην επιτυχία αυτών των πρώτων βημάτων. «Οι ιδέες δεν θριαμβεύουν με την προσφυγή στη φυσική βία».

Σε κάθε ενέργειά του, ο Λένιν λειτουργεί σαν ένας ψυχρός πειραματιστής, απασχολημένος με μια σχεδόν επιστημονική έρευνα, με τη διαφορά ότι το υλικό που χρησιμοποιεί αποτελείται από ζωντανές ανθρώπινες υπάρξεις, οι οποίες ωστόσο αντιμετωπίζονται από αυτόν σαν άψυχα όντα.

«Οι επίτροποι του λαού χρησιμοποιούν τη Ρωσία σαν ένα πεδίο για να αποκτούν εμπειρία. Θεωρούν τον ρωσικό λαό σαν ένα άλογο, στο οποίο οι επιστήμονες μελετητές της βακτηριολογίας εμβολιάζουν τον τύφο, ώστε να μπορέσει να εκκριθεί στο αίμα ένας ορός κατά του τύφου».

Η προσωπική ευθύνη του Λένιν, ο χαρακτήρας του επισημαίνονται, αν και ο Γκόρκι προσέχει να μην κατηγορεί απευθείας τον ηγέτη. «Ο Λένιν δρα σαν ένας χημικός στο εργαστήριο», διατεθειμένος, για τις ανάγκες του πειράματος, να καταδικάσει σε θάνατο τους ζωντανούς οργανισμούς. «Σκλάβος του δόγματος», αδιάφορος για τα βάσανα εκείνων που τον περιστοιχίζουν, συμπεριφέρεται με «την τυπική ωμότητα που επιδεικνύει ένας μικρός επαρχιακός άρχοντας απέναντι στη ζωή των λαϊκών μαζών».

Ωστόσο, την άνοιξη του 1918 ο Γκόρκι αλλάζει στάση.

Οι επικρίσεις παραμένουν σκληρές όπως πριν, αλλά δεν έχουν πλέον τους ίδιους στόχους. Αντί να ενοχοποιεί την ουτοπική ιδεολογία των μπολσεβίκων και τους ηγέτες τους, όπως τον Λένιν, φαίνεται ότι ο Γκόρκι θεωρεί κύριο υπεύθυνο της καταστροφής που παρακολουθεί τον ίδιο τον απολίτιστο λαό, τους μουζίκους που πρόσκεινται σε ανεξέλεγκτα στοιχεία και εκείνους που ασκούν καθημερινή διοίκηση, τους οποίους αποκαλεί «κομισάριους». Αυτοί οι Ρώσοι χωρικοί, των οποίων η ζωή δεν υποτάσσεται πλέον σε κανένα κανόνα, του φαίνονται ότι είναι τα τέκνα του Πουγκατσέφ μάλλον, του υποκινητή των κοζάκικων κινητοποιήσεων του 18ου αιώνα, παρά του Μαρξ.

Ο αδαής άνθρωπος δεν μπορεί να είναι ελεύθερος. Πριν ανατρέψουμε τις δομές του κράτους, θα ήταν αναγκαίο να αφοσιωθούμε σε μια μακρά πολιτιστική εργασία, να εκβιομηχανίσουμε τη χώρα, να την εκσυγχρονίσουμε. Συνεπώς, οι άμεσες επιθέσεις εναντίον των μπολσεβίκων χάνουν το σφρίγος τους.

Ο Γκόρκι φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι η κατάκτηση της εξουσίας από τους μπολσεβίκους πρόκειται να διαρκέσει και ότι, αν θέλει να επηρεάσει την πορεία της ιστορίας, θα πρέπει να δράσει μέσω των επαναστατών ηγετών, παίζοντας συμβουλευτικό ρόλο.

Με άλλα λόγια, αυτός γίνεται πιο ρεαλιστής, αλλά αυτό σημαίνει ταυτόχρονα ότι υποχωρεί μπροστά στο τετελεσμένο γεγονός και θεωρεί νόμιμη μια δύναμη από τη στιγμή που είναι νικηφόρα.

Ο Γκόρκι δεν έπαψε να αναφέρεται στο πρόγραμμα του Διαφωτισμού, αλλά ήδη αποδέχεται την εκδοχή του «φωτισμένου δεσποτισμού». Ο κριτικός τόνος εκείνου που παραδίδει μαθήματα, τον οποίο είχε υιοθετήσει αυτός και οι άλλοι συνεργάτες του εντύπου στο οποίο δημοσίευε τις πολεμικές του, αν και δεν σκόπευε να πλήξει προσωπικά τον Λένιν, κατέληξε να τον εξοργίσει.

Το καλοκαίρι του 1918, όταν ο ηγέτης περνάει από το σύνθημα «όλη η εξουσία στα σοβιέτ» στο άρρητο αξίωμα «όλη η εξουσία στο κόμμα», και επομένως στο δόγμα του μοναδικού και αλάθητου κόμματος, ο Λένιν προγράφει τη «Νέα ζωή».

Μια τέτοια συμπεριφορά καθιστά φανερή την κατάργηση της ελευθερίας έκφρασης και κάθε πλουραλισμού και καταγγέλλεται από τον Γκόρκι.

Παρ’ όλα αυτά, οι σχέσεις ανάμεσα στους δύο δεν διακόπτονται. Ο Λένιν ελπίζει πάντα ότι θα επωφεληθεί από το κύρος του συγγραφέα που προέρχεται από τον λαό, ενώ ο Γκόρκι περνάει από μιαν «εξωτερική» κριτική, που αμφισβητεί τη νομιμότητα της μπολσεβίκικης ηγεσίας, σε μιαν «εσωτερική» κριτική, που προσπαθεί να αλλάξει τον προσανατολισμό της.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Popolo vs democrazia» ο καθηγητής Γιάσα Μουνκ του Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ σημειώνει μεταξύ άλλων ότι ο αυταρχικός λαϊκισμός στρέφεται εναντίον των μειονοτήτων,...
Η δημοκρατία σε κίνδυνο
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η πάλη εναντίον του λάθους
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο του 97χρονου σήμερα Γάλλου φιλοσόφου και κοινωνιολόγου Εντγκάρ Μορέν: Enseigner à vivre. Manifeste pour changer l’ éducation (Actes Sud, 2014).
Η πάλη εναντίον του λάθους
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η αμφιβολία ως πυξίδα του λόγου
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα ομιλίας που εκφώνησε τον περασμένο Ιούνιο ο γνωστός Ιταλός συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις, στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων Milanesiana, που οργανώνει κάθε χρόνο ο...
Η αμφιβολία ως πυξίδα του λόγου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μια πνευματική αντεπανάσταση
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου δημοσιογράφου και συγγραφέα Ραφαέλ Γκλικσμάν «Εναντίον της αντιδραστικής σκέψης». Ο Γκλικσμάν ανατρέχει στις πηγές της γαλλικής ταυτότητας, για να...
Μια πνευματική αντεπανάσταση
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Αντίδοτα στον φανατισμό
Ο Αμος Oζ δεν είναι μόνον από τους σημαντικότερους Ισραηλινούς συγγραφείς. Είναι δημόσιος διανοούμενος, που αγωνίζεται εναντίον της ισραηλινής κατοχής παλαιστινιακών εδαφών και υπέρ της αναγνώρισης των...
Αντίδοτα στον φανατισμό
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Τα γνωρίσματα του λαϊκισμού
Ο Μαρκ Λαζάρ είναι καθηγητής Ιστορίας και Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Παρισιού και ο Ιλβο Ντιαμάντι είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Ουρμπίνο. Οι δυο...
Τα γνωρίσματα του λαϊκισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας