Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το ’68 σε Πράγα και Παρίσι
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το ’68 σε Πράγα και Παρίσι

  • A-
  • A+

Γεννημένος στην Πράγα το 1950, ο Ζακ Ρουπνίκ είναι διευθυντής ερευνών στο Centre d’études et de recherches internationales του Παρισιού. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα άρθρου του που δημοσιεύτηκε στο γαλλικό περιοδικό Études.

Η Ανοιξη της Πράγας συνδέεται κάθε τόσο με τις εξεγέρσεις της νεολαίας που σημαδεύουν το 1968 στις τέσσερις γωνιές του πλανήτη.

Η Ανοιξη της Πράγας και ο Μάης του ’68 ενσάρκωναν εξεγέρσεις οι οποίες, σε πολύ διαφορετικά πλαίσια βέβαια, εξέφραζαν μιαν αμφισβήτηση του status quo που επιβλήθηκε από τον Ψυχρό Πόλεμο και μιαν αναζήτηση εναλλακτικών μοντέλων κοινωνίας.

Οι παραλληλισμοί οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στη χρονική σύμπτωση των «γεγονότων» του 1968. Το γεγονός ότι κινητήριες δυνάμεις τους ήταν οι διανοούμενοι και μια φοιτητική γενιά, η οποία από την Πράγα ώς το Παρίσι (αλλά και στο Βερολίνο, στο Μπέρκλεϊ ή στη Βαρσοβία) φορούσε τα ίδια ρούχα, άκουγε την ίδια μουσική και εξέφραζε την ίδια δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς της εξουσίας, παραπέμπει σύμφωνα με ορισμένες αναλύσεις σε μια «σύγκρουση γενεών», σε μια περίοδο «παγκόσμιας έξαρσης» και «συναδέλφωσης».

Ο άλλος παραλληλισμός είναι ότι και τα δύο κινήματα ηττήθηκαν. Οι ουτοπίες του 1968 είναι βέβαια διαφορετικές, αλλά προσπαθούν να αμφισβητήσουν μιαν εσωτερική και διεθνή τάξη κληρονομημένη από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ωστόσο, η χρονική σύμπτωση δεν είναι ομοιότητα. Αρκεί να θυμηθούμε ορισμένες αντιθέσεις ανάμεσα στις δύο Ανοίξεις, που προεκτείνονται και πέρα από το 1989.

Η πρώτη διαφορά είναι πολιτικού ή «ιδεολογικού» χαρακτήρα: η «καταναλωτική κοινωνία», την οποία αμφισβητούσε το κίνημα στο Παρίσι, δεν είχε κάτι το αρνητικό για όσους προσδοκούσαν να βγουν από είκοσι χρόνια σοσιαλιστικής στέρησης.

Οι λεγόμενες «αστικές» ελευθερίες και οι εκλογές, που δεν ήταν παρά μια «παγίδα», η οποία έπρεπε να καταγγέλλεται, και που έπρεπε να αντικατασταθούν από την άμεση δημοκρατία, δεν ήταν διόλου περιφρονητέες για εκείνους οι οποίοι, αφού βγήκαν από τον ολοκληρωτισμό, προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν τα πολιτικά δικαιώματα και τις στοιχειώδεις ελευθερίες της έκφρασης και του συνεταιρίζεσθαι.

Η αγορά και ο καπιταλισμός απορρίπτονταν από τον γαλλικό αριστερισμό, ενώ ο Οτα Σικ στην Πράγα πρότεινε έναν «τρίτο δρόμο» ανάμεσα στον σοσιαλιστικό κρατισμό της Ανατολής και στον δυτικό καπιταλισμό.

Η προσπάθεια να υπερβούν αυτόν τον ιδεολογικό και οικονομικό διαχωρισμό δεν ήταν παρά ένας άλλος τρόπος για να υπερβούν τη διαίρεση της Ευρώπης.

Η «επιστροφή στην Ευρώπη», το σύνθημα της «βελούδινης επανάστασης» του 1989, ήταν ήδη παρόν στις προσδοκίες των Τσεχοσλοβάκων του 1968.

Ο φιλόσοφος Ιβάν Σβίτακ, ένα από τα τρομερά παιδιά της Ανοιξης της Πράγας, το είχε διατυπώσει τότε ως εξής: «Στο ερώτημα από πού, με ποιον και πού πηγαίνουμε, μπορούμε να απαντήσουμε συνοπτικά: από την Ασία προς την Ευρώπη, μόνοι».

Οι λέξεις «Ευρώπη» ή «Δύση» είχαν στα μάτια των αριστεριστών του Παρισιού ένα άρωμα αποικιοκρατίας ή «κοινής αγοράς». Ο διεθνής τους ορίζοντας ήταν αποφασιστικά στραμμένος προς τον Τρίτο Κόσμο, με αναφορές που παρέπεμπαν στο Βιετνάμ (Χο Τσι Μινχ), στην Κούβα (Τσε) ή στην κινεζική πολιτιστική επανάσταση (Μάο). Η κινητήρια δύναμη της Ανοιξης της Πράγας ήταν η προσδοκία για ελευθερία, ενώ στο Παρίσι η ελευθεριακή διάθεση υποχωρούσε μπροστά στον μύθο της επανάστασης.

Ο Μίλαν Κούντερα υπογραμμίζει ορθά αυτή τη διάσταση: «Ο παρισινός Μάης ήταν μια έκρηξη επαναστατικού λυρισμού. Η Ανοιξη της Πράγας ήταν η έκρηξη του μετεπαναστατικού σκεπτικισμού. Γι’ αυτό, ο παρισινός φοιτητής έβλεπε προς την Πράγα με δυσπιστία (ή μάλλον με αδιαφορία) και ο φοιτητής στην Πράγα δεν είχε παρά ένα χαμόγελο για τις παρισινές αυταπάτες, τις οποίες θεωρούσε (ορθά ή εσφαλμένα) ανάξιες λόγου, κωμικές ή επικίνδυνες. Ο παρισινός Μάης ήταν ριζοσπαστικός. Αυτό που, επί πολλά χρόνια, είχε προετοιμάσει την έκρηξη της Ανοιξης της Πράγας ήταν μια λαϊκή εξέγερση των μετριοπαθών. Ο καθαυτό ριζοσπαστισμός προκαλούσε αλλεργία επειδή στο υποσυνείδητο των περισσότερων Τσέχων συνδεόταν με τις χειρότερες αναμνήσεις τους».

Ο επαναστατικός λυρισμός και το λεξιλόγιο του Μάη του ’68 θύμιζαν στον Κούντερα την εγκαθίδρυση του σοσιαλιστικού καθεστώτος το 1948 και τη μοίρα του ποιητή Γιάρομιλ, του ήρωα του μυθιστορήματός του «Η ζωή είναι αλλού», ενώ οι Τσέχοι του 1968 ήταν πιο κοντινοί στην ειρωνεία και στον σκεπτικισμό του κύριου προσώπου ενός άλλου μυθιστορήματος του Κούντερα, που δημοσιεύτηκε στην Πράγα το 1968 («Το αστείο»).

Από δω προκύπτει ένα χάσμα ανάμεσα στο πνεύμα μιας νεανικής εξέγερσης στο Παρίσι και στην ενήλικη ωριμότητα στην Πράγα.

Ο Κούντερα προσθέτει: «Ο παρισινός Μάης αμφισβητούσε αυτό που αποκαλούμε ευρωπαϊκή κουλτούρα και τις παραδοσιακές αξίες της. Η Ανοιξη της Πράγας ήταν μια παθιασμένη υπεράσπιση της ευρωπαϊκής πολιτισμικής παράδοσης με την πιο ευρεία και την πιο ανεκτική έννοια του όρου (υπεράσπιση τόσο του χριστιανισμού όσο και της μοντέρνας τέχνης, που και τα δύο απέρριπτε εξίσου η εξουσία). Είχαμε όλοι μας παλέψει για να έχουμε δικαίωμα σε αυτήν την παράδοση, που απειλούνταν από τον αντιδυτικό μεσσιανισμό του ρωσικού ολοκληρωτισμού».

Η αχρησία της πολιτικής γλώσσας που μιλούσαν στο Παρίσι δεν διευκόλυνε την επικοινωνία ανάμεσα στις δύο πρωτεύουσες. Παρ’ όλο που και στις δύο περιπτώσεις αναφέρονταν σε έναν σοσιαλισμό σε ρήξη με το σοβιετικό μοντέλο, η μαρξιστική ρητορική του δυτικού αριστερισμού θύμιζε υπερβολικά εκείνη που χρησιμοποιούσε η εξουσία στην Ανατολική Ευρώπη.

Ενώ η «Νέα Αριστερά» ήθελε να ισχυροποιήσει τον μαρξισμό απαλλάσσοντάς τον από τις σταλινικές σκουριές του, οι Τσέχοι προσπαθούσαν αντίθετα να τον αποδυναμώσουν στο μέγιστο δυνατό.

Ο «σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο» μπορούσε να βολευτεί με τα μεγάλα ρεύματα σκέψης που κυκλοφορούσαν στη δεκαετία του 1960: από την ψυχανάλυση ώς τον στρουκτουραλισμό, από τον προοδευτικό χριστιανισμό ώς το «νέο μυθιστόρημα», από την «επιστημονικοτεχνική επανάσταση» και τη «θεωρία της σύγκλισης» του Ράντοβαν Ρίχτα ώς τον νέο ορισμό του ευρωπαϊκού.

Ο παρισινός Μάης ήθελε να βάλει την κουλτούρα και το πανεπιστήμιο στην υπηρεσία ενός πολιτικού σχεδίου. Η τσεχοσλοβακική δεκαετία του 1960 αντιπροσώπευε αντίθετα μια διαδικασία (προσωρινής) χειραφέτησης της κουλτούρας από τα δεσμά των κυρίαρχων πολιτικών δομών και υπήρξε το προοίμιο των ανατροπών του 1968.

Αυτή η αποστασιοποίηση της κουλτούρας από την ιδεολογία της εξουσίας είχε κατεξοχήν πολιτική σημασία. Η πολιτική κρίση του καθεστώτος δεν αρχίζει με την εκλογή του Ντούμπτσεκ στην ηγεσία του κόμματος, στις 5 Ιανουαρίου 1968, αλλά με τις ομιλίες ρήξης που εκφωνήθηκαν στο συνέδριο των συγγραφέων τον Ιούνιο του 1967 από τον Λούντβικ Βάκουλικ, τον Μίλαν Κούντερα ή τον Αντονιν Λίεμ.

Η εμβληματική εφημερίδα του Μάη του ’68 ήταν η Action, ενώ εκείνη της τσεχοσλοβακικής Ανοιξης ήταν η Literarni Noviny, η εφημερίδα της Ενωσης των Συγγραφέων, που πουλούσε 250.000 φύλλα σε μια χώρα 15 εκατομμυρίων κατοίκων.

Η δεκαετία του 1960 θα παραμείνει μια «χρυσή εποχή» της τσέχικης κουλτούρας.

Ο μεγάλος πλούτος της πολιτιστικής ζωής έγινε δυνατός από εξαιρετικές περιστάσεις, στις οποίες η δημιουργία χειραφετούνταν από τη λογοκρισία, χωρίς ωστόσο να υποκύπτει στους καταναγκασμούς της αγοράς. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος σχολιάζει οτι το το βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Edward Palmer Thompson «Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης» είναι ένα από τα κορυφαία έργα της ιστοριογραφίας του 20ού αιώνα.
Η ανάδυση του εργατικού κινήματος
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η ανολοκλήρωτη Ανοιξη της Πράγας
Πριν 50 χρόνια, στρατιώτες από χώρες που ανήκαν στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας εισέβαλαν στην Τσεχοσλοβακία, για να καταστείλουν την «Ανοιξη της Πράγας». Οι κομμουνιστές ηγέτες των χωρών αυτών φοβούνταν ότι το...
Η ανολοκλήρωτη Ανοιξη της Πράγας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Επικριτές του γαλλικού Μάη
Πενήντα χρόνια μετά τον Μάη του ’68 και η συζήτηση για το νόημα και τον χαρακτήρα εκείνης της εξέγερσης δεν έχει τελειωμό. Το κείμενο είναι απόσπασμα συνέντευξης του φιλοσόφου Σερζ Οντιέ, στο περιοδικό «L’...
Επικριτές του γαλλικού Μάη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν έγινε
Ποια θα ήταν η πορεία της Ρωσίας αν δεν είχε γίνει η Οκτωβριανή Επανάσταση; Σε αυτό το υποθετικό ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει με το ακόλουθο άρθρο του ο Βρετανός ιστορικός Ντόναλντ Σασούν, γνωστός στον...
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν έγινε
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Γενεαλογία της τρομοκρατίας
Ο Γάλλος ιστορικός Ζιλ Φεραγκί, συγγραφέας του βιβλίου «Histoire du terrorisme», επισημαίνει ότι χρειάζεται να ανασυγκροτήσουμε το «ιστορικό ίχνος» της τρομοκρατίας προκειμένου να την κατανοήσουμε, να...
Γενεαλογία της τρομοκρατίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η θαυμαστή τύχη του «Κεφαλαίου»
Συμπληρώνονται φέτος 150 χρόνια από την έκδοση του πρώτου τόμου του έργου ζωής του Καρλ Μαρξ «Το Κεφάλαιο». Στο νόημα και την αξία αυτού του σπουδαίου έργου, που κατέκτησε το εργατικό κίνημα και τη γερμανική...
Η θαυμαστή τύχη του «Κεφαλαίου»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας