Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μια ερμηνεία της θρησκείας

Μια ερμηνεία της θρησκείας

  • A-
  • A+

Ο Τέλμο Πιεβάνι είναι καθηγητής Φιλοσοφίας των βιολογικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβα. Το ακόλουθο κείμενο είναι απόσπασμα άρθρου του που δημοσιεύτηκε στο θεωρητικό-πολιτικό περιοδικό Micromega.

Ο Αρα Νορενζαγιάν, στη δεκαετία του 1980, ήταν ένα παιδί όπως τόσα άλλα στη Βηρυτό. Η οικογένειά του ανήκε στην αρμενική ορθόδοξη εκκλησία και παρέμενε ουδέτερη.

Ολα γύρω του επί δεκαπέντε χρόνια ήταν κόλαση: άνθρωποι-βόμβες που σκοτώνουν τους πιο αγαπημένους φίλους του, θραύσματα όλμων που πέφτουν μέσα στις τραπεζαρίες των σπιτιών, συνεχές κροτάλισμα μυδραλιοβόλων, φονικές τιμωρίες και αντίποινα χωρίς τέλος.

Στη Βηρυτό του, το να έχει κανείς μια θρησκεία σήμαινε ότι ανήκει σε μια φατρία: όλοι οι άλλοι γίνονταν από τη μια μέρα στην άλλη δυνητικοί εχθροί ή σύμμαχοι.

Αυτό το παιδί δεν καταλάβαινε τι συνέβαινε. Ζητούσε από τους συγγενείς και από τους γνωστούς του να του εξηγήσουν, αλλά έπαιρνε μόνον ασαφείς απαντήσεις. Αρχισε να θέτει επιστημονικά ερωτήματα.

Υπάρχει μια κρυφή ιδιότητα στη θρησκεία, η οποία ξαφνικά μετατρέπει ειρηνικά πρόσωπα σε δολοφόνους; Η οποία μεταμορφώνει οικογενειάρχες σε εξολοθρευτές με τις καλύτερες προθέσεις;

Κι έπειτα, είναι αλήθεια ότι για όλα ευθύνονται οι θρησκείες και όχι εκείνοι που τις μετατρέπουν σε εργαλεία τους;

Σήμερα, εκείνο το παιδί της Βηρυτού διδάσκει κοινωνική ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο British Columbia, στο Βανκούβερ του Καναδά, και είναι ένας από τους κορυφαίους ειδικούς στον κόσμο της γνωστικής και κοινωνικής εξέλιξης της θρησκευτικής σκέψης και συμπεριφοράς.

Η έρευνά του εκκινεί από μιαν υπόθεση: η θρησκεία, όπως πολλές εκφράσεις της ανθρώπινης φύσης, είναι ριζικά αμφίσημη και παράγει τόσο έναν Οσάμα μπιν Λάντεν όσο και έναν Δαλάι Λάμα.

Η κεντρική του ιδέα είναι ότι υπήρξε μια παράλληλη πολιτισμική εξέλιξη ανάμεσα στις θρησκείες που κάποτε ευνοούσαν την κοινωνικότητα μέσα από την αφοσίωση σε μεγάλους παντογνώστες Θεούς από τη μια μεριά, και στη συνεργασία σε μεγάλη κλίμακα μεγάλων ομάδων ξένων από την άλλη.

Μια ισχυρή επιλεκτική πίεση, κοινωνικού και πολιτισμικού τύπου, εδραίωσε μηχανισμούς οι οποίοι προωθούσαν την αλληλεγγύη μεταξύ πιστών, τη δημογραφική αύξηση και την επέκταση της ομάδας μέσω του προσηλυτισμού.

Πώς θα μπορούσαν να συνυπάρχουν πολυάριθμες ομάδες, αποτελούμενες από έναν μεγάλο αριθμό ξένων οι οποίοι έπρεπε να συντονίζονται; Μέσα από μεγάλους Θεούς, οι οποίοι βλέπουν τα πάντα, εμπνέουν φόβο και επιτηρούν τον σεβασμό των κοινωνικών και ηθικών κανόνων.

Αυτός είναι ο μηχανισμός που, στην πορεία χιλιετιών, ώθησε ανώνυμους ξένους να εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον, να συνάπτουν συμβάσεις, να εμπορεύονται από απόσταση.

Θρησκευτικότητα και ηθικοί κώδικες, των οποίων η προέλευση δεν συνέπιπτε, κατέληξαν έτσι να ταυτίζονται.

Αυτή είναι η κοινωνική πλευρά της υπόθεσης. Υπάρχει έπειτα και η γνωστική, η οποία καθιστά τις θρησκευτικές πεποιθήσεις αδιαπέραστες από τις εξελίξεις των επιστημονικών γνώσεων.

Οι κοινωνικές λειτουργίες της θρησκείας συνδέονται πράγματι με τα βαθιά γνωστικά εμπόδια που προδιαθέτουν τον ανθρώπινο νου για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις: η θεωρία του νου, ο διαισθητικός δυισμός νου/σώματος, η ιδέα της επιβίωσης της ψυχής, η ισχυρότατη τάση μας να ευνοούμε τελεολογικές εξηγήσεις, το ότι βλέπουμε παντού προθέσεις και δρώντες.

Είναι οι ίδιες γνωστικές προδιαθέσεις που κάνουν τη δαρβινική εξελικτική ερμηνεία (που είναι ιστορική, συμπτωματική, βασιζόμενη σε πιθανότητες) να φαίνεται αντίθετη προς τη διαίσθηση, ενώ αντίθετα γίνεται διαισθητικά πειστική μια ερμηνεία των φυσικών φαινομένων που βασίζεται σε ευφυείς σχεδιαστές.

Ετσι, οι αφετηριακές «θρησκευτικές διαισθήσεις» –αρχικά ανεξάρτητες από επιλεκτικές πιέσεις κοινωνικού τύπου και συνδεδεμένες περισσότερο με τον ιδιαίτερο τρόπο ερμηνείας της εξωτερικής πραγματικότητας με βάση δρώντες και προθέσεις που χαρακτηρίζει τον Homo sapiens– κλείνονται έπειτα σε διάφορα όστρακα παράλληλα με την αύξηση των ανθρώπινων κοινωνικών ομάδων.

Με τη μετάβαση από τις μικρές ανθρώπινες κοινωνίες κυνηγών και τροφοσυλλεκτών –που δεν χρειάζονταν μεγάλους επιτηρητές Θεούς– σε μεγάλες ομάδες με μεγάλους Θεούς προ-κοινωνικών θρησκειών, προκλήθηκε μια διαφοροποίηση στον κύκλο ζωής των θρησκειών, με την επικυριαρχία εκείνων που ήταν προικισμένες με παντοδύναμες, παντογνώστριες και παρεμβατικές θεότητες (οι μεγάλοι μονοθεϊσμοί), οι οποίες έλεγχαν τις συμπεριφορές και διατηρούσαν ενωμένες όλο και πιο πολυάριθμες ομάδες ξένων.

Συνοψίζοντας: οι εγγεγραμμένοι στον νου μας φυσικοί πρόδρομοι (γνωστικά εμπόδια και θρησκευτικές διαισθήσεις) εξελίχθηκαν έπειτα μέσα από πολιτισμικές αλλαγές, που μεταβιβάζονταν όχι γενετικά, αλλά κοινωνικά, στα συστήματα πεποιθήσεων και στις συναφείς συμπεριφορές.

Οι «πολιτισμικές μεταβλητές» των θρησκειών μπήκαν σε ανταγωνισμό μεταξύ τους και κυριάρχησαν εκείνες με τα πιο ισχυρά πληθυσμιακά αποτελέσματα.

Η θρησκεία, επομένως, δεν είναι ένα επιμέρους «γνώρισμα» της ανθρωπότητας, αλλά ένα μωσαϊκό συνδεόμενων χαρακτηριστικών, μία δέσμη γνωρισμάτων που εξελίσσονται μέσα στον χρόνο, ένα σύνολο στάσεων και συμπεριφορών με εξαιρετική μεταβλητότητα: ορισμένα γνωρίσματά της οδηγούν στη φατριαστική σύγκρουση, ενώ άλλα ευνοούν την ειρήνη και την αδελφοσύνη.

Ενας παράδοξος δεσμός ενώνει πράγματι την αλληλεγγύη στο εσωτερικό της ομάδας (το μικρό «εμείς» που μας προστατεύει, η συντροφιά, η φατρία) και τον ανταγωνισμό μεταξύ των ομάδων: είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, δύο τέκνα της ίδιας διαδικασίας.

Με την αμφιθυμία της, η θρησκεία μετασχημάτισε τόσο τη συνεργασία όσο και τη σύγκρουση και μπορεί να τις προάγει και τις δυο ανάλογα με το περιβάλλον και τις περιστάσεις.

Προφανώς μια συμπεριφορά που αποκαλύφθηκε λειτουργική στο παρελθόν (η έντονη συνεργασία ανάμεσα σε ξένα και ανώνυμα πρόσωπα) δεν είναι δεδομένο ότι θα είναι τέτοια ακόμη και σήμερα ή ότι θα είναι καθαυτό θετική.

Ακόμη και οι κακοποιοί των συμμοριών, οι μαφιόζοι και οι ισλαμιστές τρομοκράτες ξέρουν να συνεργάζονται πολύ καλά με τον δικό τους τρόπο.

Ο δεσμός με γνωστικά φίλτρα βαθιά ριζωμένα στην ανθρώπινη εξέλιξη (που γεννούν εύκολα ιδεολογίες) και η ολιστική κοινωνική διάσταση (το μικρό «εμείς» που γίνεται ολικός ορίζοντας νοήματος, αρχή και τέλος του δικού μας κόσμου, εναντίον όλων των άλλων «εμείς» γύρω μας) εξηγεί το γιατί ο φονταμενταλισμός είναι ένα από τα πολλαπλά ψυχολογικά γνωρίσματα, που είναι συστατικά του θρησκευτικού φαινομένου.

Δεν είναι το μοναδικό και μπορούμε να το κάνουμε να σωπάσει (διευρύνοντας, για παράδειγμα, τη σφαίρα του «εμείς» στα οικουμενικά δικαιώματα κάθε ανθρώπινης ύπαρξης), αλλά ως συστατικό μπορεί πάντοτε να επανεμφανιστεί. […]

Στο σημερινό ιστορικό πλαίσιο, ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός βρίσκει πολλούς παράγοντες που ευνοούν την ανάπτυξη και τη διάδοσή του. Ποιαν απάντηση μπορούν να δώσουν οι διανοούμενοι του 21ου αιώνα;

Δεδομένου ότι, καθώς απουσιάζει μια παρέμβαση πάνω στις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές αιτίες του, το φαινόμενο μοιραία θα επιδεινωθεί, το πολιτισμικό αντίδοτο εναντίον κάθε ταλιμπανικού φονταμενταλισμού (και εναντίον κάθε παρόμοιας ξενοφοβικής αντίδρασης) είναι η άσκηση της συστηματικής αμφιβολίας, είναι ο κριτικός ορθολογισμός όσων αρνούνται να γίνουν δογματικοί ερμηνευτές οποιασδήποτε Αλήθειας με Α κεφαλαίο, είναι ο διαλογικός πλουραλισμός, η ανυπακοή, η διαφωνία, η κριτική, η ασέβεια, η αποδοχή της αίρεσης.

Αυτός ο μεθοδολογικός σκεπτικισμός δεν συνεπάγεται, ωστόσο, μιαν άρνηση της αντικειμενικότητας των από κοινού διαπιστωμένων δεδομένων, της δυνατότητας να παίρνουμε ορθολογικά συλλογικές αποφάσεις.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το μέλλον της ουτοπίας
Στην τύχη της ουτοπίας αναφέρονται, στα κείμενα που ακολουθούν, ο Μαουρίτσιο Φερέρα, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης σε Πανεπιστήμιο του Μιλάνου και η Ντονατέλα Ντι Τσέζαρε, καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο...
Το μέλλον της ουτοπίας
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Εκπαίδευση στην ελευθερία
Καθηγήτρια Ηθικής και Δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, η Μάρθα Νούσμπαουμ συνδυάζει το πλούσιο και πολύπλευρο φιλοσοφικό της έργο με συχνές παρεμβάσεις στην πολιτική συζήτηση. Η ακόλουθη συνέντευξη της...
Εκπαίδευση στην ελευθερία
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η δημοκρατία σε παρακμή;
Δεν χρησιμεύει σε τίποτα να βάζουμε στην ίδια κατηγορία το Tea Party, το Occupy Wall Street και ένα στρατιωτικό πραξικόπημα υποστηριζόμενο από τη μεσαία τάξη, όπως εκείνο στην Αίγυπτο, τονίζει ο γεννημένος στη...
Η δημοκρατία σε παρακμή;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μήνυμα για τον 21ο αιώνα
Φιλόσοφος και ιστορικός των ιδεών, ο Αϊζάια Μπερλίν (1909-1997) υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς φιλελεύθερους στοχαστές του εικοστού αιώνα. Με το έργο του αντιτάχθηκε στους ολοκληρωτισμούς του καιρού του.
Μήνυμα για τον 21ο αιώνα
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Κόντρα στο πνεύμα των καιρών
«Γιατί η κρίση δεν μετατόπισε τον δυτικό κόσμο προς τα αριστερά ή τουλάχιστον λίγο περισσότερο προς τα αριστερά; Εδώ και δύο δεκαετίες ο ιδεολογικός και πολιτιστικός άξονας του δυτικού κόσμου έγειρε προς τα...
Κόντρα στο πνεύμα των καιρών
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το μέλλον είναι ανοιχτό
Συμπληρώθηκαν φέτος είκοσι χρόνια από τον θάνατο του Αυστριακού φιλοσόφου Καρλ Πόπερ (1902-1994), ενός από τους στοχαστές που πρωταγωνίστησαν στην πνευματική σκηνή του εικοστού αιώνα. Το κείμενο που ακολουθεί...
Το μέλλον είναι ανοιχτό

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας