Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η γεωγραφία του τρόμου

Η γεωγραφία του τρόμου

  • A-
  • A+

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Αμερικανού ιστορικού Τίμοθι Σνάιντερ «Αιματοβαμμένες χώρες. Η Ευρώπη μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν» (μετάφραση: Ανδρέας Παππάς, εκδόσεις Παπαδόπουλος 2017). Αιματοβαμμένες χώρες είναι οι τόποι στους οποίους από το 1933 έως το 1945 εξοντώθηκαν 14 εκατομμύρια άμαχοι. Τα δύο τρίτα περίπου από αυτούς ήταν αθώα θύματα του ναζισμού και το υπόλοιπο ένα τρίτο του σταλινικού καθεστώτος.

Σε αυτόν τον γεωγραφικό χώρο των σφαγών και των μαζικών εγκλημάτων ανήκαν η Πολωνία, η Ουκρανία, οι Βαλτικές χώρες, η Λευκορωσία και οι δυτικές επαρχίες της Σοβιετικής Eνωσης.

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Τίμοθι Σνάιντερ στην ιταλική εφημερίδα La Repubblica.

● Καθηγητή Σνάιντερ, εσείς συνδέετε τη ναζιστική ιστορία και τη σοβιετική ιστορία, καταδεικνύοντας την άγνωστη στο ευρύ κοινό γεωγραφία των «Αιματοβαμμένων χωρών». Μια πρωτότυπη προοπτική στο ιστοριογραφικό πεδίο. Πώς φτάσατε σε αυτήν;

Εκείνο που πρέπει να προκαλεί εντύπωση δεν είναι βέβαια ο δικός μου πρωτότυπος τρόπος προσέγγισης. Oποιος έζησε σε εκείνες τις χώρες και σε εκείνα τα χρόνια, υπό τον ζυγό ναζιστών και σοβιετικών, δεν μπορούσε να επιλέξει αν θα συγκρίνει ή όχι τα δύο καθεστώτα· ήταν καταδικασμένος να το κάνει, μερικές φορές στην προσπάθειά του να επιβιώσει.

Εκείνο που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι το ότι ακόμη και σήμερα είναι για μας καθησυχαστικό να κρατάμε διαχωρισμένα τα δύο καθεστώτα και να διατηρούμε ξεχωριστές τις επιμέρους εθνικές ιστορίες.

Αυτό όμως μας εμποδίζει να δούμε την πλήρη διάσταση του τρόμου. Και, κυρίως, μας εμποδίζει να τον εξηγήσουμε.

● Είναι σαν να θέλετε να ξαναδώσετε φωνή στα θύματα, που επί μακρόν διεκδικούνταν από τις διαφορετικές μνήμες και από τις διαφορετικές ιδεολογίες.

Ο αφανισμός 14 εκατομμυρίων αμάχων είναι μια πελώρια τραγωδία που απαιτεί σοβαρή προσπάθεια ερμηνείας. Σίγουρα μας είναι δύσκολο να κατανοήσουμε ώς το βάθος κάθε πολιτική εξόντωσης αν την εξετάσουμε μεμονωμένα. Ο κατάλογος είναι μακρύς. Ο λιμός που προκάλεσε συνειδητά ο Στάλιν στις αρχές της δεκαετίας του 1930 στην Ουκρανία.

Ο Μεγάλος Τρόμος στα χρόνια 1937 και 1938. Η θανάσιμη γερμανο-σοβιετική επίθεση στις πολωνικές καλλιεργημένες τάξεις μεταξύ 1939 και 1941.

Τα τρία εκατομμύρια σοβιετικών αιχμαλώτων που αφέθηκαν από τους Γερμανούς να πεθάνουν από πείνα.

Οι εκατοντάδες χιλιάδες αμάχων που δολοφονήθηκαν με τα ναζιστικά αντίποινα. Τέλος, το Ολοκαύτωμα.

Δεν κατανοούμε πλήρως τις αιτίες ορισμένων από αυτές τις μαζικές δολοφονίες και με ποιον τρόπο μπορούν να συνδέονται μεταξύ τους.

● Τι εννοείτε;

Ας πάρουμε τη μεγαλύτερη από τις καταστροφές, το Ολοκαύτωμα. Η εξόντωση των Εβραίων έγινε σε εκείνες τις περιοχές, τις «Αιματοβαμμένες χώρες», όπου περισσότερα από οκτώ εκατομμύρια μη Εβραίοι δολοφονήθηκαν όταν ο Χίτλερ ήταν στην εξουσία.

Ακόμη και χωρίς το Ολοκαύτωμα, αυτή θα ήταν η μεγαλύτερη εκατόμβη στην ιστορία της Ευρώπης.

Μπορούμε αληθινά να κατανοήσουμε το Ολοκαύτωμα χωρίς να γνωρίζουμε αυτό το υπόβαθρο; Οχι, εγώ θεωρώ πως δεν μπορούμε.

● Με αυτόν τον τρόπο, όμως, δεν διατρέχουμε τον κίνδυνο να αναιρέσουμε τη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος; Κάποιος Αμερικανός ιστορικός, παρεμβαίνοντας στη συζήτηση για το βιβλίο σας, είπε ότι ακόμη και αν δεν είναι λάθος να συγκρίνουμε το Ολοκαύτωμα με τα εγκλήματα του Στάλιν, θα μπορούσε να προκαλέσει σύγχυση ο παραλληλισμός.

Το βιβλίο μου δεν είναι μια συγκριτική έρευνα, αλλά είναι κυρίως η μελέτη όσων συνέβησαν σε μια συγκεκριμένη περιοχή όταν ήταν παρόντες τόσο οι ναζιστές όσο και οι σοβιετικοί. Δύο είναι τα ουσιώδη στοιχεία.

Το πρώτο είναι ότι σε αυτές τις χώρες συντελέστηκε ο μεγαλύτερος όλεθρος στην ιστορία της Ευρώπης, που είναι αντικείμενο της έρευνάς μου.

Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι τα θύματα δεν θα μπορούσαν να μη συγκρίνουν τα δύο καθεστώτα.

Σκέφτομαι τον Βασίλι Γκρόσμαν, σοβιετικό συγγραφέα, που γεννήθηκε στην Ουκρανία από εβραϊκή οικογένεια. Αυτός παρακολούθησε τον λιμό που προκάλεσε ο Στάλιν στην Ουκρανία και αργότερα έχασε τη μητέρα του στο ναζιστικό Ολοκαύτωμα, πάντα στην Ουκρανία.

Ηταν γι’ αυτόν φυσικό να συγκρίνει τα δύο τρομερά γεγονότα. Το ίδιο ίσχυε για πάρα πολλούς Εβραίους καθώς και για πάρα πολλούς Ουκρανούς.

● Αυτό είναι προφανές. Αλλο είναι όμως το να συγκρίνουμε και άλλο το να αναγνωρίζουμε τη μοναδικότητα της γενοκτονίας των Εβραίων.

Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο. Η σύγκριση δεν συνεπάγεται εξομοίωση. Το βιβλίο μου καταδεικνύει με τρόπο αδιαμφισβήτητο τον εξαιρετικό χαρακτήρα του Ολοκαυτώματος, της μόνης πολιτικής που απέβλεπε στη φυσική εξάλειψη ενός ολόκληρου λαού.

Εξάλλου, καταδεικνύω, για πρώτη φορά, ότι το Ολοκαύτωμα ήταν η χειρότερη πολιτική εξόντωσης ακόμη και με ποσοτικούς όρους.

Επί δεκαετίες οι ιστορικοί του Ολοκαυτώματος υποστήριζαν ότι το Ολοκαύτωμα διατηρούσε το γνώρισμα της μοναδικότητας, παρ’ όλο που ο Στάλιν είχε εξοντώσει περισσότερα πρόσωπα.

Στην πραγματικότητα, δεν ήταν ο Στάλιν αλλά ο Χίτλερ εκείνος που ευθυνόταν για τον μεγαλύτερο αριθμό νεκρών.

Το Ολοκαύτωμα προκάλεσε περισσότερα θύματα από τη φονική πολιτική του Στάλιν στο διάστημα 1933-1945.

● Εντοπίζετε πολλές ομοιότητες μεταξύ των δύο ολοκληρωτικών καθεστώτων. Θέλετε με αυτό να υποδηλώσετε και μιαν ηθική ισοδυναμία μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν;

Οχι, φυσικά όχι. Στο βιβλίο μου το βλέμμα είναι διαρκώς στραμμένο στις ανθρώπινες ζωές, στα μεμονωμένα άτομα, και το ναζιστικό καθεστώς προκάλεσε διπλάσια θύματα σε σχέση με τους νεκρούς της σοβιετικής δικτατορίας.

Πράγμα ακόμη πιο σημαντικό: ο ναζισμός σχεδίαζε να σκοτώσει έναν αριθμό προσώπων πάρα πολύ μεγαλύτερο σε σχέση με τα πλήθη που κατόρθωσε να εξοντώσει.

Οφείλουμε, όμως, να είμαστε προσεκτικοί όταν πραγματευόμαστε αυτά τα ηθικά προβλήματα.

● Σε τι αναφέρεστε;

Χρειάζεται να γνωρίζουμε όσο το δυνατόν περισσότερο την ιστορία. Η σταλινική δικτατορία υπήρξε αρκετά χειρότερη από όσο νομίζουν πολλοί Ιταλοί. Ποιο καθεστώς πραγματοποίησε την πρώτη μαζική εξόντωση εθνικού χαρακτήρα;

Το ναζιστικό ή το σοβιετικό; Ηταν το σοβιετικό, το 1937-38, όταν περίπου 250.000 άνθρωποι εκτελέστηκαν λόγω της εθνικής τους καταγωγής.

Την ίδια σκέψη μπορούμε να κάνουμε για το ναζιστικό καθεστώς: ποιος θυμάται σήμερα τα τρία εκατομμύρια σοβιετικών στρατιωτών που πέθαναν από πείνα σε αδιανόητες συνθήκες; Κανείς.

Ας επιστρέψουμε, όμως, στο Ολοκαύτωμα. Η εικόνα που έχουμε γι’ αυτό είναι πολύ πιο θολή σε σχέση με την πραγματικότητα.

Εμείς σκεφτόμαστε τα γερμανικά και ιταλικά θύματα, αλλά η μεγάλη πλειονότητα των Εβραίων που εξοντώθηκαν ήταν Πολωνοί ή Σοβιετικοί Εβραίοι.

● Γιατί κατά τη γνώμη σας υπάρχει μέχρι τώρα μια δυσκολία να γνωρίσουμε το θέμα των «Αιματοβαμμένων χωρών»;

Είναι πολύ πιο απλό να ερμηνεύουμε τις καταστροφές ως εθνικές τραγωδίες. Αλλά οι επιμέρους εθνικές ιστορίες μπορούν μόνο να θέτουν ερωτήματα και όχι να υποδεικνύουν απαντήσεις.

Και από μια δυτικοευρωπαϊκή προοπτική είναι ακόμα καθησυχαστικό να σκεφτόμαστε ότι η Σοβιετική Ενωση εξάλειψε το κακό του ναζισμού.

Στην πραγματικότητα, όμως, η κόλαση επήλθε στους τόπους στους οποίους ο Χίτλερ και ο Στάλιν είχαν την εξουσία. Τα δύο καθεστώτα ήταν πολύ διαφορετικά, αλλά οι περιοχές που ελέγχονταν από αυτά επικαλύπτονταν.

Οι «Αιματοβαμμένες χώρες» είναι η ιστορία των Ευρωπαίων στους οποίους έτυχε η μοίρα να συναπαντήσουν και τα δύο εγκληματικά καθεστώτα.

ΑΠΟΨΕΙΣ
«Για την Ημέρα της Νίκης»
Οι επικριτές μας επιδιώκουν να μειώσουν τον ρόλο της Σοβιετικής Ενωσης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και να την παρουσιάσουν, αν όχι ως τον κύριο υπαίτιο του πολέμου, τότε τουλάχιστον ως επιτιθέμενο, μαζί με τη...
«Για την Ημέρα της Νίκης»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αλήθειες και ψέματα για τη σφαγή του Κατίν
Το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή «Υπόθεση Κατίν» είναι καρπός επίμονης και μεθοδικής μελέτης, ενδελεχούς και διεξοδικής έρευνας των πηγών και των ιστορικών δεδομένων. Ταυτόχρονα είναι και μια θαρραλέα και μαχητική...
Αλήθειες και ψέματα για τη σφαγή του Κατίν
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν έγινε
Ποια θα ήταν η πορεία της Ρωσίας αν δεν είχε γίνει η Οκτωβριανή Επανάσταση; Σε αυτό το υποθετικό ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει με το ακόλουθο άρθρο του ο Βρετανός ιστορικός Ντόναλντ Σασούν, γνωστός στον...
Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν έγινε
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Στο όνομα του λαού
Ο Γερμανός πολιτειολόγος Γιαν-Βέρνερ Μίλερ είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Πρόσφατα κυκλοφόρησε και στη γλώσσα μας το βιβλίο του «Τι είναι ο λαϊκισμός;» (εκδόσεις Πόλις, 2017). Η ακόλουθη...
Στο όνομα του λαού
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μελαγχολική Αριστερά
«Η μελαγχολία, σαν σκιά, ακολουθεί τα βήματα της επανάστασης: ανεπαίσθητη τη στιγμή της ακμής της, μεγαλώνει κατά την υποχώρησή της και την τυλίγει μετά την ήττα της», γράφει ο Ιταλός ιστορικός Εντσο Τραβέρσο...
Μελαγχολική Αριστερά
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Γενεαλογία της τρομοκρατίας
Ο Γάλλος ιστορικός Ζιλ Φεραγκί, συγγραφέας του βιβλίου «Histoire du terrorisme», επισημαίνει ότι χρειάζεται να ανασυγκροτήσουμε το «ιστορικό ίχνος» της τρομοκρατίας προκειμένου να την κατανοήσουμε, να...
Γενεαλογία της τρομοκρατίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας