Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
(Μυθ)ιστορώντας ένα τραύμα

Μαδρίτη, τέλη του 1936

(Μυθ)ιστορώντας ένα τραύμα

  • A-
  • A+

Πριν από ογδόντα χρόνια, στις 17 Ιουλίου 1936, ξεκινούσε από τη Μελίγια και τη Θέουτα, τις δύο ισπανικές πόλεις στα μεσογειακά παράλια του Μαρόκου, ο εμφύλιος πόλεμος που για μία τριετία θα κατέτρωγε τις σάρκες της Ισπανίας.

Ενας πόλεμος που έμελλε να αναγορευτεί σε παγκόσμιο σύμβολο του αντιφασιστικού αγώνα, ενώ, ταυτόχρονα, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για αμέτρητα έργα τέχνης.

Το πιο διάσημο από αυτά είναι, ίσως, η Γκερνίκα: στις αρχές του 1937, στο Παρίσι, αντιπροσωπεία της δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας επισκέπτεται τον Πάμπλο Ρουίθ Πικάσο για να του αναθέσει μια τοιχογραφία για το ισπανικό περίπτερο στη Διεθνή Εκθεση του Παρισιού.

Από αυτή τη συνάντηση θα προκύψει ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους πίνακες της παγκόσμιας ζωγραφικής, αλλά κυρίως θα γεννηθεί ένας θρύλος: η πρώτη «ιστορία» του ισπανικού εμφύλιου πολέμου που απαθανατίστηκε μέσω της τέχνης.

Εκτοτε, ο πόλεμος αυτός και τα πρώτα, δύσκολα, μεταπολεμικά χρόνια στάθηκαν έμπνευση και αφορμή για αναρίθμητους πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά, φωτογραφίες, κινηματογραφικές ταινίες, ποιήματα, τραγούδια, μυθιστορήματα…

Είναι χιλιάδες οι ιστορίες από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο που έχουν νικήσει τον χρόνο μέσω της τέχνης. Τις περισσότερες από αυτές τις «οφείλουμε» στην πεζογραφία, κυρίως στην πεζογραφία που γράφτηκε από τη δεκαετία του ’80 και έπειτα.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Το τέλος του Εμφυλίου, τον Απρίλιο του 1939, σήμανε την ανάληψη της εξουσίας από τους φασίστες, υπό την ηγεσία του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο, και τον ανηλεή διωγμό των Ισπανών διανοουμένων, οι οποίοι, στη συντριπτική πλειονότητά τους, υποστήριζαν την αποκαλούμενη «δημοκρατική παράταξη».

Συνέπεια της νέας κατάστασης πραγμάτων ήταν, αφενός, η φυγή πολλών συγγραφέων στο εξωτερικό (Θερνούδα, Αλμπέρτι, Αουμπ, Σεντέρ κ.ά.) και, αφετέρου, η εγκαθίδρυση στη χώρα ενός αυστηρού μηχανισμού λογοκρισίας που, παρά την όποια χαλάρωση στη λειτουργία του από τη δεκαετία του ’60 και έπειτα, έμεινε ενεργός μέχρι τον θάνατο του δικτάτορα, το 1975.

Φυσικό επόμενο της λογοκρισίας αυτής ήταν να «αργήσουν» να γραφτούν στην Ισπανία μυθιστορήματα με αφορμή τον αδελφοκτόνο πόλεμο (κάτι που δεν συνέβη φυσικά με τους εξόριστους Ισπανούς συγγραφείς).

Οταν αυτό επιτέλους γίνεται, από συγγραφείς που αρχίζουν να γράφουν υπό καθεστώς ελευθερίας στη μεταφρανκική Ισπανία, παρατηρείται το εξής φαινόμενο: οι ιστορίες των Ισπανών πεζογράφων της εποχής είναι βασισμένες στις διηγήσεις των «ηττημένων», πρόκειται δηλαδή για μια «μυθιστοριογραφία της μνήμης», που ακουμπά στον προφορικό λόγο των ανθρώπων εκείνων που είχαν χάσει τον πόλεμο.

Επρεπε να περιμένουμε μέχρι το 2004 για να γραφτεί ένα μυθιστόρημα («Τα τυφλά ηλιοτρόπια») που βάζει στην εξίσωση του δράματος, ως όντα τραγικά και πολυδιάστατα και όχι απλώς ως δυνάστες, και τους «νικητές».

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι στον σύγχρονο ισπανικό λογοτεχνικό κανόνα απαντάμε μόνο ένα μυθιστόρημα, την «Οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε», του Καμίλο Χοσέ Θέλα, που σύμφωνα με πολλούς μελετητές πρόσκειται ιδεολογικά στο φρανκικό καθεστώς.

Ας δούμε, όμως, επιγραμματικά και κατά (αντίστροφη) χρονολογική σειρά της έκδοσής τους στη χώρα μας, κάποια πολύ σημαντικά ισπανικά μυθιστορήματα που καταπιάνονται με τον Εμφύλιο και τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια. Κατά τη γνώμη μας τα δέκα πιο σημαντικά είναι:

• «Ο αντάρτης» του Αρτούρο Μπαρέα (μτφρ. Δέσποινα Μάρκου, Εκδόσεις Γκοβόστη, 2010), επική τριλογία γραμμένη από τον εξόριστο συγγραφέα στην Αγγλία μεταξύ 1940 και 1945

• «Μέρες και νύχτες» του Αντρές Τραπιέγιο (μτφρ. Κυριάκος Φιλιππίδης, Πόλις, 2009)

• «Τα τυφλά ηλιοτρόπια» του Αλμπέρτο Μέντεθ (μτφρ. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Πάπυρος, 2008). Γραμμένο το 2004, είναι, όπως προείπαμε, το πρώτο μυθιστόρημα που καταφέρνει να αποδώσει με ένταση και συγκίνηση τον πόνο και την αγωνία «νικητών» και «ηττημένων».

• «Οι φωνές του ποταμού Παμάνο» του Ζάουμε Καμπρέ (μτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, Πάπυρος, 2008), ο Εμφύλιος από «καταλανική» οπτική γωνία

• «Δεκατρία ρόδα» του Χεσούς Φερέρο (μτφρ. Βασίλης Λαλιώτης, Λαγουδέρα, 2006)

• «Καλλιγραφία» του Ραφαέλ Τσίρμπες (μτφρ. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2004)

• «Στρατιώτες της Σαλαμίνας» του Χαβιέρ Θέρκας (μτφρ. Ελισώ Λογοθέτη, Εκδόσεις Πατάκη, 2002), μυθιστόρημα που έχει πρωταγωνιστή τον Ραφαέλ Σάντσεθ Μάθας, έναν από τους σημαντικότερους λογοτέχνες της φασιστικής παράταξης

• «Θα λέω πάντα το όνομά σου» του Αντόνιο Σολέρ (μτφρ. Χάρης Παπαγεωργίου, Εκδόσεις Bell, 2001)

• «Το φεγγάρι των λύκων» του Χούλιο Γιαμαθάρες (μτφρ. Μαρία Χατζηγιάννη, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος, 1991). Γραμμένο το 1985, ήταν το πρώτο σημαντικό μυθιστόρημα της μεταπολίτευσης που ασχολήθηκε με τη μοίρα των ηττημένων του εμφυλίου

• «Η οικογένεια του Πασκουάλ Ντουάρτε» (μτφρ. Ισμήνη Κανσή, Καστανιώτης, 1989). Γραμμένο το 1942 από τον σημαντικότερο Ισπανό μυθιστοριογράφο του 20ού αιώνα, διακρίνεται για την ωμότητα των περιγραφών του και την αρκετά «θολή» ιδεολογική προσέγγιση στην ακόμα πρόσφατη, εκείνη την εποχή, αδελφοκτόνο σύρραξη.

Στην Ισπανία, αντιμετωπίζεται ακόμα με μελαγχολία και πόνο το θέμα του εμφύλιου πολέμου και των συνεπειών του.

Μόλις τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να διαφαίνεται μια πιο ψύχραιμη ανάλυση των γεγονότων εκ μέρους των Ισπανών που προσπαθούν πλέον να αποτινάξουν, όταν προσεγγίζουν αυτήν την τραυματική ιστορία, το βάρος των προσωπικών, οικογενειακών ή πολιτικών τους πεποιθήσεων.

Καλλιτέχνες σαν τον Πικάσο ή συγγραφείς σαν τον Μπαρέα και τον Θέλα ήρθαν «αντιμέτωποι» με αυτήν την περίπλοκη και τραυματική ιστορία και προσπάθησαν μέσα από την τέχνη τους να αποτυπώσουν το «δράμα» και να πείσουν τους αποδέκτες των έργων τους για το αυτονόητο: δεν ξεπερνά κανείς μια κρίση αλλάζοντας απλώς σελίδα ή ξεχνώντας· για να ξεπεραστεί μια κρίση, το πρώτο βήμα είναι η αποδοχή της.

*αναπληρωτής καθηγητής Εφαρμοσμένης Μεταφρασεολογίας (ΑΠΘ) - μεταφραστής

 

ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Εξιλαστήριες τελετές
Εχουν γραφτεί χιλιάδες σελίδες για τον Ισπανικό Εμφύλιο (17 Ιουλίου 1936 - 1 Απριλίου 1939). Ανάμεσα στα ιστορικά, δημοσιογραφικά και πολιτικά κείμενα, διεκδικεί τη δική της θέση και η λογοτεχνία, είτε με τη...
Εξιλαστήριες τελετές
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Ελληνες και Βάρβαροι
Οι αρχαίοι Ελληνες είχαν τεράστια συνεισφορά στον παγκόσμιο πολιτισμό. Ηταν όμως στ’ αλήθεια Ελληνες και βάρβαροι δύο τελείως διακριτές οντότητες; Και τι είδους σχέσεις είχαν, πέρα από τις πολεμικές...
Ελληνες και Βάρβαροι
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
«Υπεράτομο» από «καθαρή ζύμη»
Ο Στράτης Μυριβήλης, έμεινε γνωστός στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας ως ένας από τους πρωτεργάτες της Λεσβιακής Ανοιξης και από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της γενιάς του ’30. Εδώ, ωστόσο, δεν...
«Υπεράτομο» από «καθαρή ζύμη»
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Οι Πρωταπριλιές της εξουσίας
Το ψέμα και την κατάποσή του ακολουθούν η διάψευση και η αμοιβαία, συνήθως, ιλαρότητα. Αυτά, την Πρωταπριλιά. Γιατί στις υπόλοιπες μέρες του χρόνου, και δη στον δημόσιο βίο, δεν είναι καθόλου σπάνιο η διάψευση...
Οι Πρωταπριλιές της εξουσίας
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η φιλοσοφία του «Νέου Παρθενώνα»
Στις 31.3.1945, μόλις πέντε μήνες αφότου η χώρα είχε βγει από τη δίνη του Β' Παγκ. Πολέμου, στην εφημερίδα «Ελληνική Φωνή», δημοσιεύτηκε το άρθρο «Πήραμε επικίνδυνο κατήφορο». Ο συντάκτης του, Π.Κανελλόπουλος,...
Η φιλοσοφία του «Νέου Παρθενώνα»
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η έμφυλη Λευκή Τρομοκρατία
Η ιστοριογραφία έχει ελάχιστα καταπιαστεί με την έμφυλη διάσταση της βίας, ιδιαίτερα δε το φαινόμενο της σεξουαλικής βίας. Eδώ και περίπου 15 χρόνια η εμφύλια βία είχε αναχθεί σε κεντρικό ερμηνευτικό ζήτημα...
Η έμφυλη Λευκή Τρομοκρατία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας