Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι Πρωταπριλιές της εξουσίας

Η Βαλκανική Συμμαχία του 1912 είχε κι αυτή διαψευστεί ως «ψευδέστατη διάδοση», την εποχή ακριβώς που συνομολογούνταν

Οι Πρωταπριλιές της εξουσίας

  • A-
  • A+

«Μια πληροφορία συν μια διάψευση, ίσον δυο πληροφορίες στην τιμή της μιας»

Ιβάν Οντουάρ, Γάλλος δημοσιογράφος (1914-2004)

Το ψέμα και την κατάποσή του ακολουθούν η διάψευση και η αμοιβαία, συνήθως, ιλαρότητα. Αυτά, την Πρωταπριλιά. Γιατί στις υπόλοιπες μέρες του χρόνου, και δη στον δημόσιο βίο, δεν είναι καθόλου σπάνιο η διάψευση να επέχει τη θέση του ψέματος – ή, εν πάση περιπτώσει, να μοιάζουν μεταξύ τους σαν δυο σταγόνες νερό.

Πολύ συχνά, η διάψευση αποδεικνύεται άλλωστε αποκαλυπτικότερη απ’ ό,τι η αρχική είδηση.

Οταν στις 7 Ιανουαρίου 1983 η κυβέρνηση Παπανδρέου «διέψευσε κατηγορηματικά» (σαν προϊόν οικονομικού σαμποτάζ της Δεξιάς) τις πληροφορίες πως επρόκειτο να υποτιμήσει τη δραχμή, για να προχωρήσει τελικά σε υποτίμηση 15,5% μέσα στο επόμενο 48ωρο, η αρχική ανακοίνωση αποδείχθηκε πολύ πιο εύγλωττη για τη μεθοδολογία (και τη σοβαρότητα του πολιτικού λόγου) του ΠΑΣΟΚ απ’ ό,τι το ίδιο το μέτρο.

Εξίσου εύγλωττη υπήρξε η δήλωση του μακαριστού αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου στις τηλεοπτικές κάμερες, ότι το γιαούρτι που εκτοξεύτηκε εναντίον του από κάποιους μαθητές κατά την πανηγυρική επίσκεψή του στο σχολείο τους δεν είχε στόχο τον ίδιο, αλλά τον τοπικό δήμαρχο που τον συνόδευε: μπορεί να μη γίναμε σοφότεροι για τις προθέσεις των σκανδαλιάρηδων εφήβων, μάθαμε όμως πολλά για την ιδιοσυγκρασία και τα πραγματικά κότσια του ανθρώπου που υποκατέστησε για μια δεκαετία τον καταργημένο βασιλικό θεσμό στη συνείδηση μιας άκρως συντηρητικής, «βαθιάς Ελλάδας»...

Στο σημερινό αφιέρωμα θ’ ασχοληθούμε με τέσσερα λιγότερο διάσημα αλλά εξίσου εύγλωττα τέτοια επεισόδια, από την ελληνική ιστορία και πολιτική ζωή του εικοστού αιώνα.

Πρόκειται για συμβάντα καταφανώς άνισα, που τα συνδέει όμως μια κοινή ιδιότητα: η εκ των ένδον πληροφόρησή μας για τον μηχανισμό που υπαγόρευσε τις διαψεύσεις, τον σχετικό εσωτερικό προβληματισμό και, πάνω απ’ όλα, τη διαδικασία επιβολής του στους άμεσα θιγόμενους.

Ο εθνάρχης και ο «ψεύτης»

Η μαρτυρία του Κορδάτου (αριστερά) για τις μυστικές διαπραγματεύσεις Βενιζέλου-Μπάουτσερ (δεξιά) αποδεικνύεται πολλαπλά διαφωτιστική για τον μηχανισμό (παρα)πληροφόρησης στις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων. Κάτω, σκηνή από τις ασκήσεις το 1912

Η πρώτη διάψευση έγινε τον Απρίλιο του 1912 και μας είναι γνωστή κυρίως μέσα από την αφήγηση του θύματος: του νεαρού βενιζελικού -τότε- δημοσιογράφου Γιάνη Κορδάτου, μετέπειτα ηγετικού στελέχους και ιστορικού της ελληνικής κομμουνιστικής Αριστεράς. Δράστης, ο τότε πρωθυπουργός -και μελλοντικός εθνάρχης- Ελευθέριος Βενιζέλος.

Βρισκόμαστε στις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων. Με το καθεστώς των Νεοτούρκων να έχει πια εμφανώς προσδεθεί στο άρμα της Γερμανίας, Βρετανία και Ρωσία ευνοούν για πρώτη φορά από κοινού την ενιαία δράση των χριστιανικών βαλκανικών κρατών για κατάλυση της οθωμανικής κυριαρχίας στην περιοχή.

Η Βαλκανική Συμμαχία δρομολογείται με το σερβοβουλγαρικό σύμφωνο της 29/2/1912, που αναγόρευσε τον τσάρο σε τελικό επιδιαιτητή των εκατέρωθεν βλέψεων πάνω στη Μακεδονία.

Στην ελληνοβουλγαρική πάλι προσέγγιση πρωτοστατεί ένας δημοσιογράφος διεθνούς εμβέλειας: ο Τζέιμς Μπάουτσερ, ανταποκριτής των λονδρέζικων Times στα Βαλκάνια, μόνιμα εγκαταστημένος στη Σόφια και παλιός γνωστός του Βενιζέλου από τα γεγονότα της Κρήτης· άνθρωπος που συνδυάζει έναν δεδηλωμένο φιλοβουλγαρισμό με την ένθερμη υποστήριξη των ελληνικών δικαίων στη μεγαλόνησο.

Σύμφωνα με το προσωπικό ημερολόγιό του, ο Βενιζέλος τού ανέπτυξε για πρώτη φορά τα σχέδιά του για συμμαχία με τη Βουλγαρία στις 26/2/1910, προτού δηλαδή αναλάβει τα ηνία της εξουσίας (Ellinore Grogan, «The Life of J.D. Bourchier», Λονδίνο 1926, σ.136).

Τον Μάιο του 1911 μετέφερε σχετικό μήνυμα του βασιλιά Γεωργίου στον Βούλγαρο πρωθυπουργό Ιβάν Γκέσοφ (Ivan Gueshoff, «La genèse de la guerre mondiale», Βέρνη 1919, σ.31-2)· ακολούθησαν μυστικές διπλωματικές διαπραγματεύσεις και τον Φλεβάρη του 1912 διαβίβασε την απάντηση του Γκέσοφ στον Βενιζέλο και τον Γεώργιο (Grogan 1926, σ.137).

Η συμβολή του δεν περιορίστηκε, ωστόσο, στον ρόλο ενός έμπιστου μεταφορέα μηνυμάτων.

Στις αρχές Απριλίου του 1912 θα διαπραγματευθεί ουσιαστικά με τον Βενιζέλο το περιεχόμενο και τα χαρακτηριστικά της ελληνοβουλγαρικής σύμπραξης στην επερχόμενη «βαλκανοτουρκική» σύρραξη.

Οι συνομιλίες τους έκριναν το περιεχόμενο της «αμυντικής συμμαχίας» που υπογράφηκε μυστικά στις 16/5/1912 κι επιβλήθηκε από τον Βενιζέλο σ’ ένα διστακτικό υπουργικό συμβούλιο, με τη δήλωση πως όποιος διαφωνούσε όφειλε να παραιτηθεί (Helen Gardikas-Katsiadakis, «Greece and the Balkan Imbroglio», Αθήνα 1995, σ.98-99).

Σχεδόν συμπτωματικά, ο νεαρός Κορδάτος βρέθηκε δίπλα στο επίκεντρο αυτής της κρίσιμης ζύμωσης – και διέσωσε την εμπειρία του αυτή στην «Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας».

Για να κουβεντιάσει απερίσπαστος με τον (βαρήκοο) Μπάουτσερ, διαβάζουμε εκεί, «ο Βενιζέλος κάλεσε τον φίλο του βουλευτή Βόλου Αλέξανδρο Κασσαβέτη, που είχε αρχοντικό στη Ζαγορά Πηλίου, και του είπε πως επιθυμούσε να επισκεφθεί το Πήλιο και να μείνει μια βδομάδα στη Ζαγορά για να αναπαυθεί. [...] Φιλοξενήθηκε έξι μέρες στο σπίτι του Κασσαβέτη, αλλά τις πιο πολλές ώρες ήταν κλειδωμένος στο γραφείο του με τον Μπάουτσερ και τα έλεγαν. Δημοσιογράφοι δεν πήγαν στη Ζαγορά παρά μόνο εγώ. Ημουνα τότε προσωπικός φίλος του Κασσαβέτη και εργαζόμουνα στην “Εστία” και “Ακρόπολη”» (τ.Ε', Αθήνα 1958, σ.280).

Την παρουσία του νεαρού δημοσιογράφου επιβεβαιώνουν τα ενυπόγραφα ρεπορτάζ του στην «Ακρόπολι», που με τον πρωτόλειο ενθουσιασμό τους ξενίζουν αρκετά τον σημερινό γνώστη της μετέπειτα πολιτικής και πνευματικής διαδρομής του συντάκτη τους:

«Ακούραστος, ατσαλένιος, νεάζων, σφριγηλός, ο κύριος Πρόεδρος πρωί πρωί βγήκε περίπατο ν’ αναπνεύση τον ανοιξιάτικο αέρα, γεμάτον από την ευωδία των λουλουδιών και ν’ ακούση το τραγούδι των αηδονιών. [...] Ο κόσμος περιμένει έξω από την εκκλησία· μόλις βλέπει τον πρόεδρον εξερχόμενον, ξεσπά σε χειροκροτήματα. Ανεξάντλητος ενθουσιασμός, λατρεία ανέκφραστη. [...] Το ώς τώρα περιφρονημένο Πήλιον εύρεν τον προστάτην του. Στην πανύψηλη κορυφή του Πηλίου γλυκοχάραξεν η αναγέννησις. Από τώρα άρχισε να χρυσώνη τον Πηλιορειτικόν ορίζοντα το γλυκό φως της νέας ζωής» (10/4/1912, σ.1-2).

«Η πλατεία γεμάτη από κόσμο. Διακρίνει κανείς τα ωραιότερα κορίτσια της Ζαγοράς, βλέπει όλη τη Ζαγορά συν γυναιξί και τέκνοις. Ποιος τους έφερε; Ποιος τους επροσκάλεσε; Ποιος διοργάνωσε την εορτήν; Κανένας, απολύτως κανείς. Η κρυφή και μυστηριώδης δύναμις την οποίαν έχει ο πρωθυπουργός, ο μεγάλος, ο εκλεκτός μας κυβερνήτης» (13/4/1912, σ.1).

Ο ενθουσιώδης, παλλαϊκός χαρακτήρας της υποδοχής επιβεβαιώνεται πάντως κι από το προσωπικό ημερολόγιο του παλαίμαχου Μπάουτσερ, που δεν είχε κανένα λόγο να υπερβάλει:

«Αναχώρηση με αμάξια στις 8.30 για την Πορταριά. Ενθουσιώδης υποδοχή καθ’ οδόν. Συνειδητοποίησα τη δημοφιλία του Βενιζέλου. [...] Πλήθη ιππέων κι εν συνεχεία γυναικών περιμένουν να μας υποδεχτούν στη βροχή· πυροβολισμοί αντηχούν σε κάθε κατεύθυνση. Γύρω στις έξι φτάνουμε στη Ζαγορά· βροχή λουλουδιών από τα σπίτια μέσα στη βροχή» (Grogan 1926, σ.138).

Το ίδιο ημερολόγιο αποτυπώνει συνθηματικά τη διαδικασία της πολιτικοδιπλωματικής συνεννόησης των δύο ανδρών:

«18 Απριλίου [ν.ημ.]. Το πρωί περπάτησα με τον Βενιζέλο και την παρέα μέχρι ένα σημείο με πολύ ωραία θέα στη θάλασσα. Κατ’ ιδίαν κουβέντα στην επιστροφή. Μου είπε πως οι Δυνάμεις έκαναν ταυτόσημα διαβήματα».

Ως εξωτερικός παρατηρητής, ο Κορδάτος σκιαγραφεί απ’ την πλευρά του μια πολύ πιο παρατεταμένη διαπραγμάτευση:

«Στη Ζαγορά ήρθαν και οι βουλευτές Κ. Σπυρίδης, Κ. Χρυσοχοΐδης και Αγαμέμνων Σχλήμαν μαζί με τη γυναίκα του Ναντίνα. Ο Βενιζέλος δυσφόρησε για τον ερχομό τους αλλά έβρισκε τρόπο να κάθεται ώρες ατέλειωτες μαζί με τον Μπάουτσερ και να τα λένε “τετ α τετ”, καταμόναχοι δίχως να πάρει μυρουδιά κανείς τι λέγανε» (ό.π., σ.280).

Κάπου εδώ προέκυψε και το ζήτημα της διάψευσης. Αφηγείται ο Κορδάτος, ως επώνυμος πλέον ιστορικός:

«Δυο μέρες πριν φύγει ο Βενιζέλος από τη Ζαγορά, με κάλεσε, μου έδωσε ιδιόχειρο σημείωμα και με παρακάλεσε να “κατασκευάσω” μια συνέντευξή του. Κάθισα και σκάρωσα τη συνέντευξη, την είδε ο Βενιζέλος και τη διόρθωσε σε μερικά σημεία. Υστερα μου την έδωσε και μου είπε να τη δημοσιεύσω σε μια εφημερίδα του Βόλου και να στείλω και τηλεγράφημα σχετικό στην “Εστία”. Τη συνέντευξη την έστειλα στη “Θεσσαλία” του Βόλου. Μαζί με άλλα, ο Βενιζέλος δήλωνε ότι θα γίνουν μεγάλα γυμνάσια του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλία. Στο σημείο αυτό άφηνε να υπονοηθεί ότι δεν φοβάται πια τους Τούρκους. 
Η συνέντευξη παρεξηγήθηκε από τις κυβερνήσεις Αγγλίας, Γαλλίας και Γερμανίας και ο [υπουργός Εξωτερικών, Λάμπρος] Κορομηλάς ζήτησε από τον Βενιζέλο να τη διαψεύσει. Πράγμα που έγινε.
Με κάλεσε και μπροστά στον Κασσαβέτη μού είπε:
– Εδωκα εντολή να διαψευσθή η συνέντευξίς μου. Εθνικοί λόγοι επιβάλλουν τούτο. Νεαρέ, δεν πρέπει να διαμαρτυρηθής γιατί θα σε βγάλω ψεύτη.
Οταν έγινε η διάψευση, ο Βενιζέλος, για να με ικανοποιήσει, έπιασε μαζί μου μια συζήτηση για το γλωσσικό ζήτημα και έτσι του δόθηκε η ευκαιρία να δώσει ένα μάθημα στη Ναντίνα Σχλήμαν που ήταν φανατική καθαρευουσιάνα και ανοητολογούσε από το πρωί ώς το βράδυ»
(σ.281-2).

Το πρωτότυπο της συνέντευξης στάθηκε δυστυχώς αδύνατο να βρεθεί· δεν είμαστε, συνεπώς, σε θέση να διαπιστώσουμε πόσο πιστά αναπαρήγαγε η μνήμη του αφηγητή, από χρονική απόσταση σχεδόν μισού αιώνα, τα τότε συμβάντα.

Στον αθηναϊκό Τύπο των ημερών, τα ίχνη της επίμαχης διάψευσης χάνονται πάντως ανάμεσα σ’ ένα πλήθος ομοειδών διαβημάτων.

Οσον αφορά τα στρατιωτικά γυμνάσια, πληροφορούμαστε ότι στις αρχές Απριλίου εξεταζόταν το ενδεχόμενο πραγματοποίησής τους στη Θεσσαλία ή τη Βοιωτία («Εμπρός» 2/4/1912)· ότι ο Βενιζέλος ξεκαθάρισε λίγο αργότερα πως «τα μεγάλα γυμνάσια θα τελεσθούν εις Βοιωτίαν» («Πατρίς» 4/4/1912), με τη σύμφωνη γνώμη των Γάλλων εκπαιδευτών του ελληνικού στρατού, που έκριναν «το πεδίον της Βοιωτίας καταλληλότερον» για μια τέτοια χρήση («Ακρόπολις» 6/4/1912)· αλλά και ότι περιορισμένης έκτασης ασκήσεις πραγματοποιήθηκαν τελικά στην περιοχή της Λάρισας («Εμπρός» 18/4/1912).

Κατά πάσα πιθανότητα, με την αφήγηση του Κορδάτου σχετίζεται η παρακάτω διάψευση, εκ μέρους του Βενιζέλου κατά τη διάρκεια ομιλίας του «εις δημοσιογράφους» στη Ζαγορά (8/4/1912), όπως την κατέγραψε η φιλοκυβερνητική «Πατρίς» της επομένης:

«–Αληθεύει, κύριε Πρόεδρε, ότι η Πύλη προέβη εις παραστάσεις διά τα γυμνάσια;
– Αυτό, παρακαλώ να το διαψεύσετε. Τονίζω ότι δεν έκαμε. Δηλώσατε, εξ ονόματός μου, ότι η δημοσιευθείσα είδησις είναι ανακριβής».

Τις ίδιες ακριβώς μέρες, η έγκυρη «Ακρόπολις» δημοσίευε πρωτοσέλιδα την παρακάτω είδηση (7/4/1912):

«Καθ’ α πληροφορούμεθα από ασφαλή παρισινήν πηγήν, αι περί Ελληνο-Βουλγαρο-σερβικής συμμαχίας διαδόσεις είναι ψευδέσταται. Ο Παρισινός πληροφορητής μας τονίζει ότι ούτε ο παραμικρός λόγος δεν εγένετο εις τους αυτόθι διπλωματικούς κύκλους».

«Στρεβλωμένη» ή «ανύπαρκτη»;

↳ «Ακρόπολις», 21/5/1934. Η εφημερίδα είχε δημοσιεύσει ένα ακόμη κινδυνολογικό ρεπορτάζ περί Μακεδονικού. Ο γενικός διοικητής Μακεδονίας Φίλιππος Δραγούμης διέψευσε τα γραφόμενα. Η αποκατάσταση της τιμής του υπουργού εικονογραφήθηκε με φωτογραφία της επικαιρότητας – άσχετη μεν με το αντικείμενο, η οποία όμως αποκαθιστούσε (και) το πολιτικό του προφίλ, βάσει των εθνικά ορθών αντιλήψεων της εποχής

Τη δεύτερη διάψευση την πληροφορούμαστε από το αρχείο του Φίλιππου Δραγούμη, γενικού διοικητή Μακεδονίας της αντιβενιζελικής κυβέρνησης Τσαλδάρη.

Την προκάλεσε ένα δίστηλο δημοσίευμα του ομόφρονος, σαλονικιώτικου «Φωτός» (8/1/1933, σ.6), με τον ανησυχητικό τίτλο «Η Εκκλησία διατρέχει κίνδυνον εκ των σχηματικών [sic] τάσεων των ξενογλώσσων. Τι συνιστά ο Γεν. Διοικητής κ. Δραγούμης»:

«Αθήναι, 7. Πληροφορούμεθα ότι εις την Ιεράν Σύνοδον ελήφθη έγγραφον του Γενικού Διοικητού Μακεδονίας κ. Δραγούμη εφιστώντος την προσοχήν των αρμοδίων επί των κινδύνων τους οποίους διατρέχει η Εκκλησία της Ελλάδος λόγω αποσχιστικών τάσεων σημειουμένων μεταξύ των ξενογλώσσων εκκλησιαστικών κοινοτήτων της Βορείου Ελλάδος.
Ο κ. Δραγούμης προσθέτει ότι ενδεχομένη απόφασις της κυβερνήσεως όπως επιτρέψη εις τους παλαιοημερολογίτας να ασκούν ελευθέρως τα θρησκευτικά των καθήκοντα, θα ενεθάρρυνε τους σλαυοφώνους και βουλγαροφώνους πληθυσμούς εις αποσχιστικήν κίνησιν και θα εδημιούργει ούτω ζητήματα εις την εκκλησίαν της Ελλάδος».

Την επομένη, η ίδια εφημερίδα δημοσίευσε το εξής μονόστηλο:

«Ο κ. Γεν. Διοικητής δεν έστειλεν έγγραφον περί του ημερολογίου. Σχετικώς με την μεταδοθείσαν εξ Αθηνών πληροφορίαν περί αποστολής εγγράφου υπό της Γεν. Διοικήσεως Μακεδονίας προς την Ιεράν Σύνοδον περί του ζητήματος του ημερολογίου, ανακοινούται ότι ουδέν έγγραφον είτε η Γεν. Διοίκησις είτε προσωπικώς ο Γεν. Διοικητής απέστειλε εις την Ι. Σύνοδον περί του ημερολογίου ή άλλου τινός ζητήματος.
Επί του προκειμένου δηλούται διά του κατηγορηματικωτέρου τρόπου ότι η Γεν. Διοίκησις πολλάκις ανεφέρθη και ήδη και προηγουμένως εις τα εν Αθήναις αρμόδια Υπουργεία περί ζητημάτων Παλαιοημερολογιτών και δημοσίας τάξεως, από απόψεως όμως γενικής και χωρίς ουδόλως να γίνη μνεία εν αυτοίς περί σλαυοφώνων ή γενικώς γενογλώσσων ορθοδόξων».

Η διάψευση περιείχε μισή αλήθεια κι ένα χοντρό ψέμα: το επίμαχο έγγραφο δεν είχε όντως αποδέκτρια την Ιερά Σύνοδο, αφορούσε όμως σαφώς τη διαπλοκή του παλαιοημερολογήτικου με το ακατονόμαστο εθνικό ζήτημα.

Το διαπιστώνουμε από σχετικό τηλεγράφημα του Δραγούμη προς τον πρωθυπουργό (8/1/1933, αρ.619) που εντοπίστηκε στο αρχείο του πρώτου (φ.23, εγγρ.224):

«Σημερινόν φύλλον εφημερίδος “Φως” δημοσιεύει μεταδοθείσαν εξ Αθηνών στρεβλωμένην πως περίληψιν εμπιστευτικού προς Υμάς εγγράφου μου περί ημερολογιακού ζητήματος και βλαβερού εθνικώς αντικτύπου, ον θα είχεν εν Μακεδονία περί μεθορίοις ξενοφώνοις πληθυσμοίς ιδίως Φλωρίνης, χορηγηθησομένη τυχόν ελευθερία ακολουθήσεως παλαιού ημερολογίου.
Φαίνεται ότι πληροφορία εδόθη παρά Ιεράς Συνόδου.
Παρακαλώ δοθούν αυστηρόταται διαταγαί μη κοινοποιούνται εφημερίδες εμπιστευτικά έγγραφα και διαψευσθή επισήμως ότι έγγραφον περιέχει οιασδήποτε σκέψεις αφορώσας ξενοφώνους.
Αν πληροφορία προήλθεν εξ υπηρεσίας Υπουργείου τινός δέον τιμωρηθούν αυστηρώς πταίσται. Νομίζω περιττόν αναπτύξω πόσον κακή εκμετάλλευσις τοιούτων δημοσιεύσεων δύναται γίνη εν Βουλγαρία, Σερβία και Κοινωνία Εθνών και ποία βλαβερά εντύπωσις δημιουργείται παρά ξενοφώνοις πληθυσμοίς».

Ο ποντιοφάγος μητροπολίτης

Η υποδοχή του μητροπολίτη Βασιλείου στο Σιδηρόκαστρο (Δεκέμβριος 1930)

Από το ίδιο αρχείο προέρχεται και το τρίτο τεκμήριο του σημερινού μας αφιερώματος.

Στις 8/10/1933, εκτενές άρθρο της ακραιφνώς βενιζελικής (και φιλομουσολινικής) «Μακεδονίας» για την πολιτεία του μητροπολίτη Σιδηροκάστρου περιείχε την πληροφορία πως ο εν λόγω ιεράρχης, «ξένος απολύτως προς την ζωήν του τόπου, τολμά εις επίσημόν του έκθεσιν να χαρακτηρίση μέγιστον μέρος του πνευματικού του ποιμνίου, και δη ακριβώς το ποντιακόν στοιχείον, ως στοιχείον φερέοικον, νωθρόν και ανίκανον προς εργασίαν», συνιστά δε «προς αλλοίωσιν του κομματικού φρονήματος των Ποντίων την εν μέσω αυτών οικογενειών εκ Πελοποννήσου, διότι μόνον διά του ντρόπου αυτού θα καταστή δυνατόν... να εκπολιτισθώσι».

Η σχετική αναφορά κατέληγε: «Προκαλούμεν τον Σεβασμιώτατον να διαψεύση την έκθεσίν του ταύτην, έστω και αν ακόμη την κρατή διπλομανταλωμένην στο γραφείο του ο κ. Δραγούμης. Ας μάθη ο Σεβασμιώτατος ότι παρακολουθείται κατά πόδας και ότι δεν θα του επιτραπή να παίξη εν ου παικτοίς. Εστω και την δωδεκάτην ώραν, ας ενθυμηθή το τίμιον ένδυμα το οποίον φέρει».

Δέκα μέρες μετά, κι αφού είχαν προφανώς προηγηθεί ζυμώσεις σε τοπικό επίπεδο, ο διευθυντής του πρωθυπουργικού γραφείου στέλνει στον Δραγούμη το παρακάτω τηλεγράφημα (φ.26, εγγρ.209):

«Παρακαλώ αποστείλατε επειγόντως τω προέδρω υπουργικού συμβουλίου έκθεσιν Μητροπολίτου Σιδηροκάστρου. Διατάξατε διοικητήν χωροφυλακής Σιδηροκάστρου απαγορεύση συγκεντρώσεις διαμαρτυριών κατά Μητροπολίτου».

Ο παραλήπτης έσπευσε ν' απαντήσει καθησυχαστικά: «Μόλις τακτοποιήσω ζήτημα υποβάλω πρόεδρον έκθεσίν μου και αντίγραφον υπομνήματος» (εγγρ.210). Για να εισπράξει την κάθε άλλο παρά καθησυχαστική, λακωνική ανταπάντηση: «Πρόεδρος επιθυμεί αυτούσιον υπόμνημα» (εγγρ.211).

Αντίγραφο της πρωτότυπης έκθεσής του και η «διορθωμένη» εκδοχή της που χαλκεύθηκε μετά τις αποκαλύψεις της «Μακεδονίας»

Το πρωτότυπο της έκθεσης του μητροπολίτη (Σιδηροκάστρου Βασίλειος προς Υπουργό Γενικό Διοικητή Μακεδονίας Φίλιππο Δραγούμη, Εν Σιδηροκάστρω τη 26η Ιουνίου 1933, αρ.569) φυλάσσεται στον ίδιο φάκελο (εγγρ.213α/3) και το περιεχόμενό του επιβεβαιώνει με το παραπάνω τα γραφόμενα της εφημερίδας:

«Κύριε Υπουργέ.
Κατά την έναγχος γενομένην ανά την επαρχίαν μου περιοδείαν διεπίστωσα ότι εις τα κάτωθι αναφερόμενα χωρία υπάρχουν αρκεταί διαθέσιμοι γαίαι προς εγκατάστασιν είτε προσφύγων, είτε γηγενών ακτημόνων. [...] Αναφέρων ταύτα τη Υμετέρα Εξοχότητι, παρακαλώ όπως συμπληρωθώσι τα ελλείποντα ει δυνατόν εξ ακτημόνων Πελοποννησίων 1) διά λόγους εκπολιτιστικούς, 2) διά λόγους γλωσσικούς και 3) διά λόγους κομματικούς.
Διά της εγκαταστάσεως ταύτης φρονώ ότι θα επέλθη τελεία ζύμωσις μεταξύ των ξενοφώνων οπισθοδρομικών και αξέστων Ποντίων και των νεήλυδων τούτων, των οποίων πάντων ο πολιτισμός θα είναι ανώτερος των πρώτων».

Εξαιρετικά εύγλωττες ήταν επίσης οι διατυπώσεις του κομματάρχη ιεράρχη για κάποια συγκεκριμένα χωριά:

«1) Θεοδωρίτσιον, χωρίον κείμενον πλησίον των Πορροΐων, κατοικούμενον άλλοτε υπό 120 οικογενειών, σήμερον δε μόλις αριθμεί 42 τοιαύτας Ποντίων. Δύνανται όθεν άλλαι 35 οικογένειαι ανέτως να εγκατασταθώσιν εν αυτώ.
Ευδοκιμεί ενταύθα η καπνοφυτεία και η κτηνοτροφία. Εφέτος έπεσαν εις το χωρίον 400.000 δρχ. από καπνόν.
Εκαστος δε έχει ανά 10-15 μεγάλα ζώα εκτός των μικρών. Κλίμα θαυμάσιον.
Υπάρχουν και έργα αρδευτικά. Κατά το φρόνημα είναι ακραιφνείς Βενιζελικοί, ων αρχηγός είναι Κλήμης τις παντοδύναμος.
Ανάγκη να αλλοιωθή το φρόνημα διά της εγκαταστάσεως γηγενών ακτημόνων οι οποίοι πρέπει όμως να ενισχυθούν κρατικώς και να αλλαγή ο πάρεδρος. [...]
3) Προμαχών και Καπνότοπος, έναντι ακριβώς της Κούλας. Σήμερον μόλις και μετά βίας κατωρθώθη να κρατηθώσιν ενταύθα 60 μεν οικογένειαι εν Προμαχώνι, 25 δε εν Καπνοτόπω.
Δύνανται δε να ζήσωσι ανέτως 150 οικογένειαι. Ολα τα χωράφια των είναι ποτιστικά. Παράγουν καπνόν. Εχουσι και Εκκλησίας. Είχον εν αρχή εγκατασταθή τόσαι οικογένειαι, συν τω χρόνω όμως διέρρευσαν λόγω της γειτονιάς των συνόρων. Ιδού τα παλληκάρια του πολλού Ιασωνίδου» −
του επικεφαλής του βενιζελικού προσφυγικού λόμπι στη Βουλή.

Ολως παραδόξως, και σε αντίφαση με τα προηγούμενα, ο Αγιος Σιδηροκάστρου διευκρινίζει παρακάτω πως, «εκ των 60 οικογενειών του Προμαχώνος, αι 40 ήλθαν μόναι των γυμναί και ανυπόδητοι προ δύο ετών και εγκατεστάθησαν αυτόσε, τους οικίσκους μόνον παρέσχε το Κράτος».

Ακόμη και στο τεχνικό σκέλος τους, οι πληροφορίες του ιεράρχη διαψεύδονται άλλωστε από τις λεπτομερείς κι εμπεριστατωμένες απαντήσεις των αρμόδιων υπηρεσιών προς τη Γενική Διοίκηση. Προφανώς, αυτό που τον ενδιέφερε ήταν κυρίως ο εποικισμός με ομόφρονες «εκπολιτιστές»...

Οι γραπτές εξηγήσεις του Δραγούμη προς τον πρωθυπουργό (Εν Θεσ/νίκη 24/10) ήταν έκδηλα απολογητικές:

«Ο Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου υπέβαλε την 26 Ιουνίου ε.έ., δηλαδή την παραμονήν των επαναληπτικών εκλογών, το υπ’ αριθ. 569 υπόμνημά του, αντίγραφον του οποίου σας επισυνάπτω.
Το υπόμνημά του παρεδόθη υπό του ιδιαιτέρου γραφείου μου, χωρίς να λάβω γνώσιν εγώ ή να πρωτοκολληθή, εις την υπηρεσίαν του εποικισμού ίνα αναφέρη τας επ’ αυτού απόψεις της.
Αύτη διεβίβασε το υπόμνημα προς το Γεωργικόν Γραφείον Σιδηροκάστρου ίνα εξετάση τα αναφερόμενα υπό του Μητροπολίτου. Παραδόξως η ενταύθα εφημερίδα "Μακεδονία" της 8 Οκτωβρίου, εις ανταπόκρισίν της εκ Σιδηροκάστρου, μεταξύ άλλων καταγγελιών κατά του Μητροπολίτου Σιδηροκάστρου αναφέρει και ορισμένας φράσεις ληφθείσας εκ του ανωτέρω υπομνήματος, θιγούσας τους εκ Πόντου πρόσφυγας».

Αξιοσημείωτη αφέλεια, βέβαια, να θεωρεί κοτζάμ υπουργός «παράδοξη» την αξιοποίηση από τον αντιπολιτευόμενο Τύπο ενός ντοκουμέντου που ταξίδευε από υπηρεσία σε υπηρεσία.

Δεν ισχύει όμως καθόλου το ίδιο με την επόμενη παράγραφο, όπου αναλύεται καταλεπτώς το οργουελιανό, κυριολεκτικά, τεχνικό κουκούλωμα της υπόθεσης:

«Απέστειλα εις Σιδηρόκαστρον υπάλληλον εμπιστοσύνης με την εντολήν όπως παραδώση το πρωτότυπον του υπομνήματος εις τον Μητροπολίτη, από τον οποίο να παραλάβη άλλο με απηλειμμένας τας φράσεις τας θιγούσας τους πρόσφυγας. Συγχρόνως έδωσα εντολήν όπως από τον φάκελλον τον ευρισκόμενον εις το Γεωργ. Γραφείον Σιδηροκάστρου αφαιρεθή το αντίγραφον του παλαιού υπομνήματος και αντικατασταθή διά του νέου. Πράγματι, ο Μητροπολίτης παρέλαβε το παλαιόν υπόμνημα και το αντικατέστησε διά νέου (αντίγραφον του οποίου σας επισυνάπτω), ο δε προϊστάμενος του εκεί Γεωργικού Γραφείου μας επέστρεψε το αντίγραφον του υπομνήματος δι’ αναφοράς του επί των τεθεισών υπόψει του ζητημάτων. Εννοείται ότι έλαβα τα κατάλληλα μέτρα ώστε να μην επαναληφθή το σφάλμα».

Η «ψευδοανταπόκριση» Χαρδαβέλλα

Η πρωτοσέλιδη «ψευδοσυνέντευξη» και το περίεργο φωτογραφικό τεκμήριο από προηγούμενη ανταπόκριση

Ηταν μια διάψευση που, λόγω των ειδικών συνθηκών της εποχής, πέρασε παντελώς απαρατήρητη από το ευρύ κοινό.

Την πληροφορούμαστε από το δημοσιευμένο ημερολόγιο του αυλάρχη του αυτοεξόριστου βασιλιά Κωνσταντίνου επί δικτατορίας:

«Στις 28 Ιανουαρίου» 1971, διαβάζουμε, «δημοσιεύθηκε δήθεν ανταπόκριση του Χαρδαβέλλα από την Ισπανία, ότι πήρε συνέντευξη από τον Βασιλέα στο αεροδρόμιο της Μαδρίτης, ο οποίος δήλωσε ότι “θα επιστρέψει στην Ελλάδα μόνο για εκλογές”. Η ανταπόκριση αυτή, καθ’ ολοκληρίαν ψευδής, προκάλεσε δριμύ άρθρο του "Ελεύθερου Κόσμου", που έβαλλε κατά των δηλώσεων. Ο Βασιλεύς επέμενε να διαλευκανθεί η υπόθεση με τηλεγράφημα της πρεσβείας μας στη Ρώμη. Επίσης, αφού ειδοποιήθηκε από μένα ο πρέσβης μας στη Μαδρίτη, κ. Βερύκιος, απέστειλε τηλεγράφημα στην Αθήνα σύμφωνα με το οποίο ούτε ο Χαρδαβέλλας ούτε άλλος δημοσιογράφος συνάντησε τον Βασιλέα στο αεροδρόμιο της Μαδρίτης, δεδομένου ότι ο Βασιλεύς προσγειώθηκε σε στρατιωτικό αεροδρόμιο και κανείς δημοσιογράφος δεν ήταν παρών» (Λεωνίδας Παπάγος, «Σημειώσεις 1967-1977», Αθήνα 1999, σ.317).

Αναζητήσαμε το επίμαχο δημοσίευμα στην «Απογευματινή», τη (φιλοχουντική και συνάμα φιλοβασιλική) εφημερίδα στην οποία εργαζόταν τότε ο γνωστός δημοσιογράφος.

Στο φύλλο της 18ης (όχι της 28ης) Ιανουαρίου 1971 δημοσιεύθηκε πρωτοσέλιδα, με τον πιασάρικο τίτλο «Δήλωσι του Βασιλέως για την επιστροφή του», το παρακάτω κείμενο:

«“Η θέση μου είναι γνωστή. Θα επιστρέψω στην Ελλάδα μόνο για εκλογές”. Αυτές τις 12 λέξεις μού είπε ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος όταν τον συνάντησα την περασμένη Κυριακή στο αεροδρόμιο Μπαράχας της Μαδρίτης και ρώτησα για την επάνοδό Του στην Ελλάδα. Τις ίδιες 12 λέξεις λέει ο Κωνσταντίνος σε κάθε ξένο -επίσημο ή ανεπίσημο- που τον ερωτά ή τον βολιδοσκοπεί για τη μελλοντική επιστροφή Του στην Ελλάδα. Πολιτική πηγή της Μαδρίτης, που συχνά συναντά τον Χουάν Κάρλος και τον βασιλέα Κωνσταντίνο, μου απεκάλυψε ότι ο Ισπανός πρίγκηπας πολλές φορές έχει ακουσθή να καταβάλλη προσπάθειες μεταπείσεως του βασιλέως Κωνσταντίνου από την θέσι αυτή. Η άποψη του Χουάν είναι ότι μία συζήτησι μεταξύ Βασιλέως και Κυβερνήσεως Αθηνών -έστω και μέσω τρίτου επισήμου προσώπου- θα κατέληγε σε κάποια φόρμουλα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου στη χώρα του».

Για την κατανόηση των συνθηκών κάτω από τις οποίες φέρεται ν’ αποσπάστηκε η δήλωση, αποκαλυπτικότατο είναι το περιεχόμενο μιας άλλης «συνέντευξης» που πάρθηκε στον ίδιο χώρο από τον γαμπρό του Κωνσταντίνου και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα δύο μέρες νωρίτερα με τον τίτλο:

«Ο Δον Χουάν, το μέλλον του και το μέλλον της Ισπανίας. Αποκλειστική συνέντευξις προς τον Κ. Χαρδαβέλλα».

Το άρθρο μάς πληροφορεί ότι το αίτημα του Ελληνα δημοσιογράφου για συνέντευξη του Ισπανού διαδόχου απορρίφθηκε κατηγορηματικά, με τη δικαιολογία πως «ο πρίγκηψ είναι πολύ απασχολημένος», αυτός όμως δεν το έβαλε κάτω:

«Τελικά, για να συνομιλήσω μαζί του για 15 περίπου λεπτά, χρειάστηκε να υπερπηδήσω το Πρωτόκολλο και να ξεπαγιάσουμε και οι δύο μαζί στην ομιχλώδη, παγωμένη πίστα του αεροδρομίου της Μαδρίτης»· την επιτυχία του δε αυτή, ο δαιμόνιος ρεπόρτερ την όφειλε «στη βοήθεια δύο προσώπων που τους υπεσχέθη ανωνυμίαν».

Ο Χουάν Κάρλος φέρεται αρχικά να δυσφορεί, να αιφνιδιάζεται από τις «αποτελεσματικές επιθέσεις» του Ελληνα συνομιλητή του και τελικά να το ρίχνει στο κουβεντολόι, με δηλώσεις που γέμισαν μισή σελίδα μεγάλου σχήματος, αγνοώντας τη σύζυγό του που «εν τω μεταξύ είχε μπει στην αίθουσα επισήμων».

Ολως παραδόξως, η φρουρά και «ωρισμένοι αυλικοί» (που τον συνόδευαν στην αρχή του δημοσιεύματος) έχουν επίσης ως διά μαγείας εξαφανιστεί: φως φανάρι πως η ασφυκτική δικτατορία του Φράνκο, μολονότι συνήθιζε τα δρακόντεια μέτρα ασφαλείας καθώς ήταν αντιμέτωπη με ένοπλα αντιστασιακά κινήματα, άφηνε τον διάδοχό της ακάλυπτο στο έλεος κάθε περαστικού!

Η «συνέντευξη» του Χουάν Κάρλος συνοδεύεται από μια αρκετά περίεργη φωτογραφία· την αναπαράγουμε εδώ, μαζί με το συνοδευτικό κείμενό της, ως βασικό στοιχείο της «ψευδοανταπόκρισης».

Ο αυλάρχης του Κωνσταντίνου αποδεικνύεται, πάντως, στο ημερολόγιό του αμφίθυμος για την αξία αλλά και τη σκοπιμότητα της σχετικής διάψευσης, καθώς το δημοσίευμα κατασκεύαζε για τον τέως ένα κάποιο -έστω και παραπλανητικό- αντιστασιακό προφίλ: «Προσωπικά, ήμουν της γνώμης να μη γίνουν τόσο κατηγορηματικά διαβήματα, διότι η ψευδοανταπόκριση του Χαρδαβέλλα προκάλεσε σε ευρύ κύκλο ευμενή σχόλια, αντίθετα απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς».

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Εξουσία ή κυβέρνηση;
Η Ελλάδα του 2019 είναι ασύγκριτα καλύτερη από την Ελλάδα του 2014. Πολλές επιτυχίες, αλλά και ήττες. Θα παλέψουμε για την απαραίτητη δεύτερη τετραετία, για να βάλουμε τον ΣΥΡΙΖΑ στην πρωτοπορία της ολικής...
Εξουσία ή κυβέρνηση;
ΠΕΡΙΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ
Αποχαιρετώντας τον Χατζιδάκι
Είκοσι πέντε χρόνια –με την ταχύτητα που φεύγει ο πίσω μας χρόνος– σαν σήμερα από την εκδημία του Μάνου Χατζιδάκι (15 Ιουνίου 1994), λίγους μήνες αφ' ότου «έφυγε» η Μελίνα, που υπεραγαπούσε (6 Μαρτίου 1994)....
Αποχαιρετώντας τον Χατζιδάκι
ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
«Ιμα γιάιτσα; Ιμα πούτκα;»
Το προσωπικό ημερολόγιο ενός βιαστή στρατιώτη (1913): Αποδείξεις της ιδιάζουσας απαξίας του βιασμού αποτελούν η σπανιότητα και τα χαρακτηριστικά των διαθέσιμων πληροφοριών για τη διάπραξή του στη διάρκεια ή το...
«Ιμα γιάιτσα; Ιμα πούτκα;»
INFOWAR
Κάνε μου λιγάκι... mute
Παραδεχτείτε το! Πόσες φορές θα θέλατε να έχετε ένα κουμπί το οποίο να «κλείνει» τη φωνή του ταξιτζή που σας εξηγεί τις θέσεις του για το Μακεδονικό ή να χαμηλώνει τη φωνή του αντιπροέδρου κάποιου κόμματος σε...
Κάνε μου λιγάκι... mute
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Οταν το παλιό πεθαίνει
Διεθνώς γνωστός ιστορικός, μαθητής του Ερικ Χομπσμπάουμ, ο Ντόναλντ Σασούν είναι συγγραφέας σημαντικών έργων, όπως για παράδειγμα το δίτομο «Ενας αιώνας σοσιαλισμού». Το τελευταίο έργο του δεν είναι μια...
Οταν το παλιό πεθαίνει

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας