Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μπαρόκ εφιάλτες στη σκηνή

«1984», Νέο Θέατρο Κατερίνα Βασιλάκου

Μπαρόκ εφιάλτες στη σκηνή

  • A-
  • A+

«Ποιος ήταν ο Ουίνστον Σμιθ»; Για να είμαστε από­λυτα ακριβείς, το «1984» που είδαμε στο Βασιλάκου δεν απαντά στο μυθιστόρημα του Οργουελ αλλά σε αυτήν την ερώτηση, όπως εμφανίζεται στην πρόσφατη (2013) μεταφορά του από τους Ρόμπερτ Αϊκι και Ντάνκαν Μακμίλαν. Ποια η διαφορά;

Οτι εδώ δεν έχουμε μια απευθείας σχέση της σκηνοθέτριας Κατερίνας Ευαγγελάτου με το έργο, έστω μέσω της διαμεσολάβησης κάποιου συνεργάτη της, αλλά το ανέβασμα ενός στην ουσία αυτόνομου θεατρικού έργου που, κι αν στηρίζεται στο βιβλίο, αποκτά αυτόνομη αξία, φέρει τη δική του ματιά στο έργο.

Αν μάλιστα θυμηθούμε ότι ο ένας εκ των δύο διασκευαστών τυγχάνει βραβευμένος σκηνοθέτης, αντιλαμβάνεται κανείς ότι το κείμενο του «1984» είναι εκτός των άλλων και «κλειδωμένο» ως προς τη σκηνική οπτική του. Με άλλα λόγια η Ευαγγελάτου δεν είναι τόσο υπεύθυνη για τη «διάνοια» και το βάθος της παραγωγής, όσο για τη σκηνική απεικόνιση και το ύφος της.

Ο ενθουσιασμός των Αγγλων συναδέλφων γι' αυτή τη διασκευή ήταν μεγάλος. Ολο το έργο του Οργουελ παρουσιάζεται μέσα σε ένα περιτύλιγμα, που θέλει κάποια αναγνωστική λέσχη του απώτερου μέλλοντος να ανακαλύπτει τα κατάλοιπα του Ουίνστον (ή μήπως του ίδιου του Οργουελ;) και να σχολιάζει εκ του ασφαλούς και εξ αποστάσεως το περιεχόμενο αλλά και την αλήθεια τους.

Το ημερολόγιο του Ουίνστον αποδίδεται λοιπόν σαν μια επί σκηνής δραματοποίηση: Στο πρώτο μέρος παρουσιάζεται το σκοτεινό περιβάλλον της οργουελικής πολιτείας (με κάποια δραματουργική ελευθερία), δίνοντας έμφαση στα θέματα της μνήμης, της γλώσσας και της λογικής, -τους τρεις πυλώνες στους οποίους το Κόμμα στηρίζει την επιβολή του στο συνειδησιακό και ασύνειδο των μελών του.

Οι διασκευαστές έχουν ενσωματώσει μάλιστα στον κορμό της ιστορίας το περίφημο Παράρτημα του «1984», όπου παρουσιάζεται με γλωσσολογικές λεπτομέρειες η έννοια της «νέας γλώσσας» που θα επιβάλλει σταδιακά το Κόμμα, ακολουθώντας προφανώς το θεώρημα ότι όποιος ελέγχει τη γλώσσα ελέγχει τα όρια του κόσμου μας.

Εδώ παρουσιάζεται επίσης η συγκινητική ιστορία του πρωταγωνιστή με την Τζούλια, ένα ρομάντζο με το νόημα πολιτικής αντίστασης.

Η Ευαγγελάτου ακολουθεί σε γενικές γραμμές την πρόταση της βρετανικής παραγωγής: Οθόνες στους τοίχους λειτουργούν σαν πομποί μηνυμάτων προπαγάνδας και δέκτες παρακολούθησης της κάθε κίνησης των πολιτών. Φωτισμοί παραπέμπουν στο περιβάλλον αποστείρωσης, στέρησης και παράνοιας.

Μουσική και ήχοι μεταφέρουν το ρεύμα ηθικής και ψυχικής εξουθένωσης. Κι από παντού υψώνεται το ίδιο κύμα φόβου, καχυποψίας και διάλυσης που στο βιβλίο συνθέτει το δυστοπικό παρόν του ήρωα. Ωσπου οι δύο τελευταίοι άνθρωποι συναντιούνται στο πίσω μέρος ενός ξεχασμένου παλαιοπωλείου.

Κι από εκεί αρχίζουν να σκάβουν το λαγούμι της δικής τους ελευθερίας. Κι ας είναι ήδη «νεκροί», διωγμένοι και καταδικασμένοι να συλληφθούν κάποτε από την Αστυνομία της Σκέψης. Ο αγώνας τους αφορά τις μελλοντικές γενεές, όσους θα αντιταχθούν κάποτε στην τρομοκρατία του Κόμματος.

Μέχρι εδώ η παράσταση κυλάει με γοργά και σταθερά βήματα, -έστω, και με ορισμένα προβλήματα στην παρακολούθηση της υπόθεσης. Είναι ωστόσο το δεύτερο μέρος της εκείνο που θα προκαλέσει τα μεγαλύτερα ρίγη του κοινού και τα περισσότερα σχόλια.

Ο Ουίνστον και η Τζούλια, όπως ήταν μοιραίο, κάποια στιγμή συλλαμβάνονται και οδηγούνται στα κρατητήρια, όπου υποβάλλονται στον πιο άγριο, ανελέητο βασανισμό από τον αρχιερέα του συστήματος, Ο’ Μπράιεν. Ο στόχος του μαρτυρίου δεν είναι η ομολογία ή η τιμωρία, αλλά ο διαφωτισμός, η μεταμόρφωση του εγκληματία στον «νέο άνθρωπο» που θα ακολουθεί χωρίς σκέψη τις επιταγές του Μεγάλου Αδελφού.

Αν θυμάμαι καλώς, στο έργο απουσιάζουν όλες οι λεπτομέρειες των βασανιστηρίων που βλέπουμε στη σκηνή. Εκείνο όμως που υπάρχει (και είναι ανάγκη να μεταφερθεί στη σκηνή) είναι μια πολιτική φιλοσοφία που στηρίζεται κυρίως στον πόνο και στη σύνθετη εξουσία του πάνω στον βασανιζόμενο: στην οργανωμένη διδακτική του σημασία από τη μεριά του θύτη, στην περίπλοκη εμπέδωσή του από τη μεριά του θύματος.

Στο έργο του Οργουελ εκεί στηρίζεται ένας διάλογος θύτη και θύματος μεγάλης βαρύτητας –χωρίς τον οποίο το βιβλίο εκπίπτει στο μελλοντολογικό μυθιστόρημα, όμοια όπως η «Φιλοσοφία του Μπουντουάρ» του Ντε Σαντ εκπίπτει στην πορνογραφία.

Μέσω αυτού του διαλόγου ο πυρήνας της σκέψης του Οργουελ εκτείνεται πέρα από το ναζιστικό ή το κομμουνιστικό «ιστορικό παράδειγμα», όπως συνήθως πιστεύουμε.

Το Κόμμα της Ωκεανίας, οι μέθοδοι, και οι τρόποι επιβολής του αποτελούν μια νοητική κατασκευή που δεν παύει να «προειδοποιεί»: για τον κίνδυνο μιας πολιτικής εξουσίας που καθώς δεν ελέγχεται από κανέναν, αποκτά ηθική και μεταφυσική οντότητα, τη δική της επιστημολογία, τη δική της σκέψη και γλώσσα, ώσπου γίνεται κάποτε η ίδια η πραγματικότητα και ο κόσμος, πάνω από τον καθένα, πάνω ακόμα και από τη φύση και τους νόμους της.

Αντί για αυτό οι συγγραφείς επιλέγουν να μας ενημερώσουν (καθησυχάσουν είναι το σωστό) ότι το μισητό Κόμμα κάποια στιγμή στο μέλλον θα καταπέσει…. Ευχάριστο αλλά παράταιρο φινάλε.

Ας το πάρουμε απόφαση: έτσι και φτάσουμε στο σημείο όπου όλα μας τα σημάδια θα περνούν μέσα από το Μεγάλο Αδελφό, όπου η αλήθεια θα γίνεται «μετα-αλήθεια» και τα πράγματα αποδεκτά με διπλή έννοια, όταν θα έχει επικρατήσει ο «συλλογικός σολιψισμός» και ο ολοκληρωτισμός θα έχει γίνει πια το όλον, δεν θα υπάρχει πια τίποτα εκτός αυτού για να τον αμφισβητήσει.

Για την ικανότητα της Ευαγγελάτου να δημιουργεί στη σκηνή μπαρόκ εφιάλτες δεν έχουμε καμιά αμφιβολία. Εχω μάλιστα πει και παλιότερα ότι αυτό το γλυκό κορίτσι είναι η πιο εμπνευσμένη δημιουργός «σκληρών» (με την έννοια του Αρτό) θεατρικών στιγμών στο θέατρο μας.

Χρησιμοποιώντας μνήμες από το ελισαβετιανό θέατρο, μέχρι τη «Φωλιά του Κούκου» και τη Σάρα Κέιν, δημιουργεί την κραυγή του βασανισμένου σώματος και την αίσθηση του πόνου που σοκάρει, παραλύει και εξαγριώνει.

Το σύνολο που διευθύνει είναι άλλωστε υψηλού επιπέδου. Ο Αργύρης Πανταζάρας κρατάει τον πρώτο ρόλο του Ουίνστον Σμιθ και είναι ο κύριος υπεύθυνος για τα ρίγη που μας διαπερνούν. Προσθέτει ακόμα ένα σημαντικό ρόλο στην καριέρα του. Ο Νίκος Κουρής παίζει έναν σοφιστικέ, ψυχρόαιμο βασανιστή Ο’ Μπράιεν. Κάπως ασαφής ο ρόλος της Τζούλια από τη Λένα Δροσάκη.

Δεν την αδικώ: η διασκευή δεν δίνει παρά μόνο μια αδρή σκιαγράφηση του πορτρέτου της. Οι υπόλοιποι κρατούν τους ρόλους του με επάρκεια: Σωτήρης Τσακομίδης, Νίκος Πυροκάκος, Σεραφίτα Γρηγοριάδου, Ερρίκος Μηλιάρης και Αγησίλαος Μικελάτος.

ΘΕΑΤΡΟ
Αυθάδικος «Οθέλλος»
Μια ανατρεπτική, απελευθερωτική προσέγγιση του Σέξπιρ από τον Χάρη Φραγκούλη μας βάζει μέσα σε έναν κόσμο με αληθινό πρωταγωνιστή τον δαίμονα και πετυχαίνει να ταρακουνήσει, να ενοχλήσει.
Αυθάδικος «Οθέλλος»
ΘΕΑΤΡΟ
Φάρσα... εθνικών διαστάσεων
Το νέο έργο του Γιάννη Καλαβριανού και της Μαρίας Κοσκινά («Κουμ Κουάτ») έχει αποτυπώσει με κέφι και νεύρο τη γλυκιά τρέλα ενός «μοντέρνου» ζευγαριού στην Αθήνα το Πάσχα του 1972, μέσα στη χούντα. Οι έξι ρόλοι...
Φάρσα... εθνικών διαστάσεων
ΘΕΑΤΡΟ
Πώς ο Περλέγκας ανανέωσε τον Πιραντέλο
​Αξίζει να στρέψουμε την προσοχή μας στην παράσταση του Γιάννου Περλέγκα στο Θέατρο Τέχνης όχι τόσο γιατί είναι μια αναντίρρητα «επιτυχημένη», όσο γιατί είναι μια καλλιτεχνικά γενναία πρόταση. Φέτος ειδικά,...
Πώς ο Περλέγκας ανανέωσε τον Πιραντέλο
ΘΕΑΤΡΟ
Παράσταση με μεγάλα ονόματα, αλλά χωρίς νεύρο
Μπορεί να υπήρξε η πλέον φιλόδοξη παραγωγή του καλοκαιριού από την άποψη του δυναμικού των βασικών ηθοποιών της, ωστόσο οι «Βάτραχοι» που είδαμε τελικά στην Επίδαυρο ήταν μάλλον «παράσταση σκηνοθέτη». Γενικά...
Παράσταση με μεγάλα ονόματα, αλλά χωρίς νεύρο
ΘΕΑΤΡΟ
Ερωτευμένοι ξανά με τη «Στέλλα Βιολάντη»
Το πανέμορφο, ρομαντικό θεατρικό έργο του Ξενόπουλου, σε μια ανανεωμένη παράσταση με τη φρέσκια σκηνοθετική ματιά του Γιώργου Λύρα, υπερέβη τα κλισέ της «προδομένης και αδικημένης κόρης» και του «άγριου κι...
Ερωτευμένοι ξανά με τη «Στέλλα Βιολάντη»
ΘΕΑΤΡΟ
Μια «Βοσκοπούλα» αγάπησα...
Με τη σκηνοθετική ματιά του Δημήτρη Αγαρτζίδη και της Δέσποινας Αναστάσογλου παρουσιάζεται αριστοτεχνικά το ποιμενικό παραμύθι που γράφτηκε στην Κρήτη τον 16ο αιώνα. Στη σκηνή, με τη συνοδεία λαούτου η πανώρια...
Μια «Βοσκοπούλα» αγάπησα...

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας