Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι «Ορνιθες» απογειώθηκαν

Στο τέλος της παράστασης πέταξε στον ουρανό της Επιδαύρου ένα κατάφωτο μπαλόνι, ένα αντικείμενο αυτοαναφορικής θεατρικότητας, ένα θέατρο που δοξάζει τον εαυτό του.

Kiki Papadopoulou

Οι «Ορνιθες» απογειώθηκαν

  • A-
  • A+

Αφού όλοι αυτό σκεπτόμαστε κατά βάθος, ας ξεκινήσω με αυτό: Λοιπόν, το πιο τρομακτικό για μένα με τους «Ορνιθες» του Κουν (και μιλώ για την παράσταση του '59) υπήρξε η αντίδραση της πρώτης κριτικής, που της έτυχε ο λαχνός να παρακολουθήσει την παράσταση του Τέχνης στην αμήχανη, θεοπάλαβη, απίθανα διαφορετική, ετερόκλητη, πολυσυλλεκτική και ταυτόχρονα μονοπρόσωπη εκδοχή του πιο ονειρικού και ονειρευόμενου Αριστοφάνη που είδε ποτέ το Ηρώδειο.

Το σκάνδαλο που ακολούθησε είναι γνωστό, δεν είναι όμως αυτό που με νοιάζει προς τα παρόν: με νοιάζει η ευθύνη μιας μερίδας θεατών που θα όφειλαν να δουν πίσω από όλα τα περαστικά κι ασήμαντα, τα πολιτικά και πολιτικάντικα, πως μπροστά τους υψωνόταν ένα θαύμα, θαύμα όχι του αρχαίου αλλά του σύγχρονου θεάτρου, θαύμα του σύγχρονου ελληνικού βλέμματος.

Το είδαν όλοι; Σιγά μην το είδαν. Πολλές από τις κριτικές ήταν αυτό που λέμε αμφίσημες, μουδιασμένες, μερικές μάλιστα ήταν και αρνητικές. Δεν πειράζει - στη θέση τους φέρνω στο μυαλό μου μία ανάμεσά τους: έγραφε εν ολίγοις και ευθαρσώς ότι αυτό που έβλεπε -πέρα από τα προβλήματα- ήταν ένας Αριστοφάνης προορισμένος να παραδοθεί στην Ιστορία.

Ηταν γραμμένη από τον Μάριο Πλωρίτη κι αν την ανακαλώ τώρα είναι γιατί, όπως εκείνος, υποψιάζομαι πως μια πρόταση προτού γίνει «ιστορική» πρέπει πρώτα να ιδωθεί και σαν τέτοια.

Και επειδή έχω μαζί και την άλλη υποψία ότι φέτος, το 2016, η σχέση μας με τον Αριστοφάνη γνωρίζει ένα «άλμα»: άλμα στους κανόνες υποδοχής και απόδοσης, ερμηνείας και αισθητικής του.

Kiki Papadopoulou

Η Επίδαυρος φέτος νομοθέτησε και αυτή θα μας καθορίσει το επόμενο διάστημα. Και αυτό όχι γιατί τέλος πάντων ανέβηκε στο θέατρό της μια διαφορετική Λυσιστράτη ή ένας αλλιώτικος Πεισθέτερος, αλλά γιατί, όπως φάνηκε, η καινούργια τους όψη, γλώσσα, φωνή και νοοτροπία αντιμετωπίστηκαν με τόση σοβαρότητα, σύνεση, αποδοχή και θερμό χειροκρότημα.

Αυτός ο νέος Αριστοφάνης έχει για αρετές του ορισμένες από τις παλιότερες ενστάσεις. Εχει ελευθερία, ευελιξία, τόλμη και -όπως πιστεύω- έχει για πειθώ τη σύγχρονη ιθαγένεια. Με άλλα λόγια, έχει για μια ακόμη φορά πολλά από τα στοιχεία που έφεραν κάποτε οι «Ορνιθες» το '59 για λογαριασμό τους.

Αυτό που στο τέλος της παράστασης των «Ορνίθων» πέταξε στον ουρανό της Επιδαύρου ήταν ένα κατάφωτο μπαλόνι, ένα αντικείμενο αυτοαναφορικής θεατρικότητας, ένα θέατρο που δοξάζει τον εαυτό του. Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να δούμε τον Αριστοφάνη του Νίκου Καραθάνου.

Η προηγούμενη «Λυσιστράτη» του Μαρμαρινού μοιάζει σχεδόν εγκεφαλική μπροστά σε αυτό το κέρασμα ποιητικής αυθορμησίας, βιωματικού και σχεδόν αυτοματικού θεάτρου, ονείρου, ενθουσιασμού, επιπολαιότητας, ακόμη και σκηνικής ανισομέρειας.

Είναι ένα θέατρο-παιχνίδι που δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει το οτιδήποτε μπορεί να δώσει έρεισμα στο όνειρό του. Αν αυτό που στο τέλος προκύπτει ανήκει στο είδος της ρεβύ -κάτι σαν φαντασμαγορική επιθεώρηση-, στην πράξη η σκηνοθεσία του Καραθάνου συντίθεται από πλήθος ετερώνυμων κωμικών στοιχείων.

Οι περισσότεροι είδαν ας πούμε στην πρώτη είσοδο του κωμικού διδύμου στην ορχήστρα, μπροστά στο δέντρο του σκηνικού, τον Βλαδίμηρο και τον Εστραγκόν να καταφτάνουν με την αγωνία πως «κάποιος πρέπει να τους έχει δει». Λιγότεροι όμως -και φαντάζομαι όσοι έχουν μικρά παιδιά- διέκριναν και κάτι άλλο.

Στο ίδιο σκηνικό, στο ίδιο κατασκεύασμα, είδαν επίσης το γνωστό «Ρίο» της Ντίσνεϊ! Ο κόσμος της σκηνογράφου Ελλης Παπαγεωργακοπούλου θυμίζει την ψηφιακή ζούγκλα, την εδεμική, όλο τραγούδι και χορό, χρώματα, ξεγνοιασιά βραζιλιάνικη ευωχία!

Μεταμοντέρνα Νεφελοκοκκυγία

Μη μας ενοχλεί αυτό το σκηνικό πολυκαταστήματος. Αυτή άλλωστε είναι η δική μας περισσότερο κοντινή αντίληψη για τον συλλογικό νόστο ενός άλλου, κρυφού και απόκοσμου κόσμου. Καλώς ήρθαμε στην πρώτη μεταμοντέρνα Νεφελοκοκκυγία του θεάτρου μας.

Κι ας είναι κι αυτή το ίδιο γεμάτη αρχικά με το αδιέξοδο των πόλεων και της φυγής. Κτίζεται και αυτή πάνω στο παλιό ψέμα, σαν παρηγοριά στην πόλη των ανθρώπων που φυλακίζει τα πουλιά και τα πουλάει στην αγορά. Το μεγάλο θέμα όμως είναι από πού ξεκινάει ο δρόμος της εξόδου.

Στην πρόταση του Καραθάνου ξεκινάει από κάτι ακαθόριστο και βαθύ, από μια έλλειψη νοήματος στην τεχνοκρατική ζωή. Κι όταν ο δικός του Πεισθέτερος λέει στον Εποπα πως αναζητεί μια ζωή απλή και γεμάτη, ποιος ανάμεσά μας μένει ασυγκίνητος; Ας ξαναδούμε την περίφημη σκηνή με τον Τηρέα.

Ο τελευταίος δεν είναι πουλί ούτε άνθρωπος, είναι ένας τέρας. Μια μετάλλαξη που έμεινε στο ενδιάμεσο, στο αμετάβατο της ποίησης, μεταξύ εκδίκησης και κάθαρσης. Και δύσκολα τον περιγράφει κανείς: τσεμπέρι, με πέτσινο, φούστα και κιλότα, άνδρας και γυναίκα, ένα τίποτα, ένας γελοίος κλόουν.

Αυτός όμως είναι ο πρώτος που ακούει τον πόθο του ανθρώπου - και κοιτάξτε τι γίνεται! Ενώ είχε κατεβάσει το βρακί του, έτοιμος προφανώς για ακόμη μια αριστοφανική μπαλαφάρα, όλο «γέλιο και χάζι», τώρα ξαφνικά αλλάζει. Σοβαρός θα σηκώσει το βρακί του και αυτό το τέρας που δεν πατάει πουθενά θα δεχτεί να γίνει η γέφυρα, ο Κένταυρος που θα περάσει τους ανθρώπους απέναντι.

Αυτός θα καλέσει τα πουλιά στη συγκλονιστική ερμηνεία του Χρήστου Λούλη, σε μια αρχιτεκτονική των λέξεων και των ονομάτων, σε επίκληση που οδηγεί στο παραλήρημα, ώσπου να σπάσει το κέλυφος των λέξεων σαν αυγό. Τέτοιον ποιητή έχουμε.

Και θα τον θυμηθούμε ακόμα μια φορά, αργότερα, όταν πάλι ο Τρυποκάρυδος του Μιχάλη Σαράντου (άλλη σπουδαία ερμηνεία) θα χτίσει με λέξεις ένα ολόκληρο φρούριο πάνω από τα κεφάλια μιας. Και καθώς το κάστρο αυτό θα χτίζεται, ολοένα και θα ψηλώνει ο νους μας, την ώρα που η συνοδευτική, σχολιαστική μουσική του Αγγελου Τριανταφύλλου θα διασκευάζει σε ανατολίτικο ηχόχρωμα τους Pink Floyd!

Ιστορική στιγμή

Ψέμα;… Θα σταθώ αμέσως σε ακόμα μια κεντρική σκηνή της παράστασης, στη σκηνή όπου ο Πεισθέτερος μεταδίδει στα πουλιά το σχέδιό του. Πρόκειται για την περίφημη ορνιθοκοσμολογία, υπνωτιστική, γλυκιά και παραπειστική σαν παραμύθι.

Και δίνεται σε μικρά παιδιά (ή μήπως πουλιά;) με λιγοστό φως (από τον Σίμο Σαρκετζή) από έναν μεγάλο παραμυθά, ο οποίος τώρα καταλαβαίνουμε ότι θέλει πρώτα να φτιάξει τη δική του χώρα των θαυμάτων και ύστερα να πέσει στο πηγάδι. Δεν είναι όμως από τα συνηθισμένα ψέματα. Είναι ένας κόσμος άλλος, που συγκρούεται με τον κόσμο της φθοράς και του κυνισμού.

Ο Πεισθέτερος και ο Ευελπίδης (το πειραχτήρι του Αρη Σερβετάλη κουβαλά στο σώμα του την κωμωδία) δεν ανακάλυψαν τη Νεφελοκοκκυγία. Την πίστεψαν. Τα φτερά είναι εσωτερικά. Και η πρώτη πτήση είναι «εσωτερικού», ξεκινάει από μέσα μας.

Αυτή η παράσταση του Αριστοφάνη φέρνει σε εμάς τη συγκίνηση της εσωτερικής πτήσης. Η σύγκρουση που προτείνει είναι η μάχη για να επιβληθεί στους ανθρώπους το δικαίωμα να διεκδικούν και να φορούν φτερά. Στην περίπτωση πάντως των δύο Αθηναίων, αυτό γίνεται με μια μορφή καθαρμού σε παραδεισένια λίμνη. Και όταν τελειώνει δεν έχουν αποκτήσει φτερά, αλλά μια καθαρή, ελευθερωμένη, σωματική όψη.

Με αυτήν δεν φοβούνται πλέον: Να παρουσιαστούν γυμνοί ως άνθρωποι. Να προβοκάρουν ως ηθοποιοί το κοινό, πυροβολώντας το με παιδικά πιστόλια. Να το μουτζώσουν ή ακόμα και απλά να το σοκάρουν με την αλήθεια τους.

Να ακούσουν τη σιωπή. Να υποδυθούν ρόλους που μέχρι τώρα ήταν για αυτούς «απαγορευμένοι»: μια παχουλή Αφροδίτη (Φωτεινή Μπαξεβάνη), μια νάνος Αηδόνα (Βασιλική Δρίβα), ένας ολύμπιος παραολυμπιονίκης Δίας (Γιάννης Σεβδικαλής), ένα Κούκος παρενδυσίας και σιωπηλός διαπραγματευτής (Αγγελος Παπαδημητρίου), μια Ιρις της σάμπα και μια αοιδός «αταίριαστη» (Νατάσα Μποφίλιου).

Και να το θαύμα! Η ίδια αντίφαση, που θα ήταν άλλοτε ταμάμ για το άθλιο γέλιο της μάντρας (θυμηθείτε λίγο πώς χρησιμοποιούνται οι νάνοι αλλού), εδώ γεννάει συγκίνηση, ελευθερία και ανθρωπιά. Και απέναντί του το κοινό της Επιδαύρου να στέκεται και πάλι υπέροχο, ψηλό και σοβαρό, φτιάχνοντας στο κοίλον μια ανθρώπινη ράμπα απογείωσης.

Αυτά για τους «Ορνιθες». Είναι ένας Αριστοφάνης που μας αξίζει και μας ταιριάζει. Συμμετέχει σε μια στροφή του Αριστοφάνη στο θέατρό μας. Κι αν απέχει πολύ από το πρωτότυπο (κατά σημεία η διασκευή του Νίκου Καραθάνου και του Γιάννη Αστερή εμπίπτει πια στο είδος της παράστασης που «εμπνέεται» από το αρχαίο κείμενο), είναι μια πρόταση που ταιριάζει σε αυτό που θέλουμε και θα θέλουμε στο θέατρό μας.

Ναι, είναι από αυτή την άποψη μια ιστορική στιγμή για το θέατρό μας. Με μια παρότρυνση: πρέπει να την ξαναδουλέψει ο σκηνοθέτης, κρατώντας τον βασικό σκελετό και επανεξετάζοντας τα επιμέρους στοιχεία. Ετσι άλλωστε έκανε κι ο Κουν κάποτε. Και θριάμβευσε.

ΘΕΑΤΡΟ
Μια χούφτα στρατιώτες στηρίζουν στους ώμους τους την Ιστορία
Η παράσταση του Αρη Μπινιάρη είναι εθνικό απόκτημα, καθώς δεν νιώθουμε μόνο περηφάνια αλλά μας αγγίζει το «δέος». Στη φθαρτή άγρια πραγματικότητα του πολέμου έχει χωθεί η ποίηση που μεταστοιχειώνεται σε...
Μια χούφτα στρατιώτες στηρίζουν στους ώμους τους την Ιστορία
ΘΕΑΤΡΟ
Φάρσα... εθνικών διαστάσεων
Το νέο έργο του Γιάννη Καλαβριανού και της Μαρίας Κοσκινά («Κουμ Κουάτ») έχει αποτυπώσει με κέφι και νεύρο τη γλυκιά τρέλα ενός «μοντέρνου» ζευγαριού στην Αθήνα το Πάσχα του 1972, μέσα στη χούντα. Οι έξι ρόλοι...
Φάρσα... εθνικών διαστάσεων
ΘΕΑΤΡΟ
Ερωτική ιστορία στο φως ενός «Φεγγίτη»
Ο χαρισματικός Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης έστησε μια γοητευτική παράσταση όπου οι ηθοποιοί διδάσκουν επί σκηνής την ανθρώπινη εμπειρία των δύσκολων συναισθηματικών σχέσεων. Με τον εξαιρετικό Δημήτρη Καταλειφό...
Ερωτική ιστορία στο φως ενός «Φεγγίτη»
ΘΕΑΤΡΟ
Σαμπανιζέ βραδιά ονείρου και φαντασίας
«Ποιητικός Αριστοφάνης» σε ζεστό ακροατήριο από τον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο, μια παράσταση γεμάτη σάτιρα και διασκέδαση, πάνω στην εξαιρετική νέα μετάφραση του Παντελή Μπουκάλα και μουσική από τον Νίκο Κυπουργό....
Σαμπανιζέ βραδιά ονείρου και φαντασίας
ΘΕΑΤΡΟ
Μνημειακή «Ηλέκτρα»
Ο Θάνος Παπακωνσταντίνου στάθηκε στην Επίδαυρο επίγονος και διάδοχος και έστησε μια καθηλωτική παράσταση, με επιβλητικούς ηθοποιούς και έναν σπουδαίο Χορό που επιβάλλει ένα χαρακτήρα λευκού μυστηρίου.
Μνημειακή «Ηλέκτρα»
ΘΕΑΤΡΟ
Θρίαμβος Γκραουζίνις με λαϊκό έρεισμα
Η εξαιρετική παράσταση του σπουδαίου Λιθουανού σκηνοθέτη ενθουσίασε τις χιλιάδες λαού που την παρακολούθησαν με ενδιαφέρον. Οι πρωταγωνιστές γοήτευσαν στους ρόλους τους, με τη Μαρία Πρωτόπαππα ακριβή και...
Θρίαμβος Γκραουζίνις με λαϊκό έρεισμα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας