Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το γυμνό σώμα της γυναίκας μέσα σε ένα αρχαίο θέατρο

«Λυσιστράτη», Μαρμαρινός

Patroklos Skafidas

Το γυμνό σώμα της γυναίκας μέσα σε ένα αρχαίο θέατρο

  • A-
  • A+

Ηταν μία από τις πιο περίεργες συναντήσεις του φετινού προγράμματος.

Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, τον οποίο δεν θυμάμαι ποτέ να ανέβασε κωμωδία -και αγωνίζομαι να θυμηθώ έστω μία αληθινά κωμική σκηνή στις παραστάσεις του-, καταπιάστηκε όχι μόνο με τον Αριστοφάνη, αλλά συγκεκριμένα με τη «Λυσιστράτη»: το γνωστότερο και δημοφιλέστερο, το πιο χρησιμοποιημένο, κοινόχρηστο και φθαρμένο, το νεοελληνικότερον πρόσωπο του Αριστοφάνη «μας». 

Οχι μόνο την ανέβασε, αλλά, καθώς έγινε φανερό από τις συνεντεύξεις, έπεσε φαίνεται κι αυτός θύμα της αιώνιας γοητείας της. Θέλω να πω, την «ερωτεύτηκε».

Και έτσι, στην παράσταση του Εθνικού, αυτό που μας μεταφέρει στα αλήθεια είναι το αντικείμενο του έρωτα και, ακολούθως, αν λέει αλήθεια ο Μπαρτ, τον ίδιο τον έρωτα. 

Ας είμαστε, λοιπόν, προσεκτικοί με τους ερωτευμένους.

Σαν κάθε άλλον, πριν και μετά, όταν ο Μαρμαρινός πραγματεύεται το αντικείμενο του Ερωτα λίγη και ασήμαντη σχέση αυτό έχει με το πρόσωπο που γνωρίζουμε στην πραγματικότητα.

Θα πρέπει να ξεπεράσουμε πολλά για να καταλήξουμε στη «Λυσιστράτη» του Μαρμαρινού.

Κάποια στιγμή και δικές μας αντιφάσεις:

Πώς άραγε θα αντιμετωπίσουμε τώρα τις διαλυτικές παρεμβάσεις της Λένας Κιτσοπούλου απέναντι στο κείμενο, τα άλλοτε πυκνά κι άλλοτε μπαλαφαρίστικα, σκατολογικά νούμερά της;

Τι θα πούμε τώρα για τη μουσική του Καμαρωτού, που καλύπτει σαν σεντόνι την παράσταση, απ’ άκρη σε άκρη;

Αμ, για το γυμνό, σκανδαλιστικό στοιχείο της όψης;

Πώς γίνεται σ' αυτήν την παράσταση τα ίδια κατ’ όνομα στοιχεία που μέχρι πριν από λίγο καταγγέλλαμε, να μας αποκαλύπτονται σαν στοιχεία μιας βαθύτερης, λυρικής ζωής του έργου, να γίνονται εκείνα ακριβώς που μας ενδιαφέρουν περισσότερο;

Το πλέον εξωφρενικό σ' αυτήν τη σκηνοθεσία του Μαρμαρινού δεν είναι ότι έφερε μόνο έναν «άλλο Αριστοφάνη» από εκείνον που ξέραμε, λυρικό και ποιητικό.

Εφερε μαζί κι έναν νέο τρόπο να βλέπουμε τον υπάρχοντα. 

Επίδαυρος ή Δελφινάριο; 

Ο νέος τρόπος περιλαμβάνει κι εμάς. Σ' αυτήν λοιπόν την παράσταση συμμετέχουν όλοι κι όλα.

Δεν υπάρχει τίποτα εκτός αυτής, ούτε ακόμα κι εμείς που την εξιστορούμε.

Σε μια κίνηση που θα πρέπει να τονιστεί όσο της αξίζει, ο σκηνοθέτης ζήτησε (ή μάλλον στοιχημάτισε στη) τη δική μας σκηνοθεσία: να οι θεατρίνες επί σκηνής «τσίτσιδες» –ντύστε τις λοιπόν εσείς με τις λέξεις που αξίζουν στον πολιτισμό σας.

Να η Λυσιστράτη της Κιτσοπούλου, αμίλητη στην αρχή, σχεδόν αδιάφορη, στο βάθρο ενός αγάλματος που έχει απαχθεί: παρακινήστε την εσείς να παίξει.

Ο Πρόβουλος του Αιμίλιου Χειλάκη δεν μιλάει… μα μήπως δεν γνωρίζουμε κατά βάθος τι θα έλεγε στο χθες και στο σήμερα;

Να, τελικά, ο κόσμος των γυναικών, να αποκαλύπτεται στο μπουντουάρ, με τα μυστικά, την ελαφράδα και την κοκεταρία του.

Είμαστε θεατές ή μπανιστιρτζήδες του; Είναι αυτό Επίδαυρος ή Δελφινάριο;

Το τι τελικά είναι η «Λυσιστράτη», κι η Λυσιστράτη σήμερα, εξαρτάται από εμάς, τη δική μας αντίδραση, το δικό μας βλέμμα. 

Ολοι μαζί θα καταλάβουμε τη «Λυσιστράτη». Και σ' αυτήν την επιχείρηση κανείς δεν προπορεύεται από κάποιον άλλο.

Μπροστά μας βρίσκεται ένας ακόμη «ασχημάτιστος» θίασος (από άποψη δυναμικού σαν η εθνική αντιπροσωπεία της σημερινής υποκριτικής), επιτηδευμένα αδίδακτος, σκηνικά νωπός, με πραγματικά διλήμματα να τον βασανίζουν.

Τοποθετεί στον λόγο του στοιχεία που κατευθύνουν την προσέγγισή μας στο ιστορικό υπόστρωμα του έργου.

Κλέβει ο ένας λόγια του άλλου. Συχνά αφηγείται τον εαυτό του.

Ή, απλώς, αφήνει κάποτε τους υπέρτιτλους –αριστερά και δεξιά- να κάνουν τη δουλειά τους, στην πρώτη απόπειρα που γνωρίζω επί Επιδαύρου να ενταχθούν δραματουργικά στην παράσταση τα γράμματα της οθόνης. 

Και γιατί όλα αυτά; Γιατί πρέπει να ξεπεράσουμε τους σκοπέλους της αναβίωσης –που είναι πάρα πολλοί-, τα άβαθα της παράδοσης, να ανοιχτούμε στα βαθιά.

Πρέπει να φτάσουμε από κοινού στο ουσιαστικότερο μέρος του αριστοφανικού έργου, κάτι που μπορεί σήμερα να γίνει κτήμα και περιουσία μας. 

Ειρήνη με τον εαυτό μας 

Σε αυτό το βαθύτερο νόημα της παράστασης θα σταθώ στη συνέχεια. Ως γνωστόν, η «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη κινείται σε δύο επίπεδα.

Στο πρώτο, η δαιμόνια Αθηναία βρίσκει τον πλέον απίθανο σατιρικό τρόπο να επιβάλει εξωτερική ειρήνη στην Ελλάδα: αυτό είναι το μέρος της πολιτικής σάτιρας.

Υπάρχει όμως και ένα άλλο επίπεδο, καθαρής πολιτικής σκέψης.

Σε αυτό ο Αριστοφάνης διακηρύσσει ότι δεν μπορεί να γίνει αληθινή εξωτερική ειρήνη, αν δεν υπάρχει πρώτα εσωτερική.

Στην ιστορική του πραγματικότητα εννοεί ασφαλώς την ομόνοια στην πολιτική σκηνή της ανάστατης και ρημαγμένης Αθήνας.

Ομως, η ίδια έννοια μπορεί να σημαίνει κάτι ακόμα: Ο εξωτερικός πόλεμος με τον άλλον μπορεί να σιγήσει, όταν επέλθει ειρήνη με τον εαυτό μας.

Οταν νικήσουμε τον πόλεμο που φέρουμε μέσα μας. Κι όταν σταματήσουμε να βλέπουμε το άλλο φύλο μέσα από τις ιαχές της σεξουαλικής επικράτησης, τον βιασμό του βλέμματος, τα στρατόπεδα ανδρών και γυναικών, τον εμφύλιο του φύλου.

Οταν καταλήξουμε να βλέπουμε το σώμα ελεύθερο, όμορφο και γυμνό, όχι γυμνό επειδή είναι ωραίο, αλλά ωραίο επειδή είναι γυμνό.

Ο κωμικός Αριστοφάνης λέει ότι οι γυναίκες θα σώσουν την πόλη. Ο ποιητής λέει ότι η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο. 

Κρατώ λοιπόν από όλη την παράσταση -που θα πρέπει να μελετηθεί κάποτε σε έκταση μεγαλύτερη απ’ όση επιτρέπει μια στήλη- τρεις εικόνες.

Η πρώτη είναι βέβαια η Παράβαση των γυναικών, που βγάζουν και τα λίγα όσα κάλυπταν έως τούδε τα μέλη τους.

Είναι ακριβώς το αντίθετο απ' ό,τι κάνει ο Αριστοφάνης: σε αυτόν οι γυναίκες του ημιχόριου είναι στην πραγματικότητα γριές και παραμένουν «ντυμένες» –εκείνοι που γδύνονται και ξεφτιλίζονται είναι οι γέροι της άλλης πλευράς. 

Αλλά εδώ δεν γδυνόμαστε για να γελάσουμε, να ξεφτιλίσουμε, να προκαλέσουμε ή να ερεθίσουμε.

Εδώ γδυνόμαστε για να πούμε πως «αυτές είμαστε», τόσο όμορφες, όσο εσείς που μας κοιτάτε.

Αυτή η πράξη πολιτικής παρέμβασης, που θυμίζει τα υπέροχα κινήματα του '60, γίνεται πράξη συγκινητικής αλληλεγγύης, θέατρο απελευθερωτικό.

Συγκίνηση και περηφάνια για τις γυναίκες που εμφανίζονται εμπρός μας ατρόμητες, χωρίς ασπίδες, αποφασισμένες, ανομολόγητες και αληθινές.

Αλλά και για όλη την «Επίδαυρο», που στάθηκε απέναντί τους σιωπηρή, σκοτεινή και ιερή, κοιτάζοντας το σώμα μιας γυναίκας: Η άκρη του ευρωπαϊκού πολιτισμού. 

Η μελαγχολία της Λυσιστράτης 

Patroklos Skafidas

Δεύτερη εικόνα. Βλέπω τους άνδρες και τις γυναίκες συμφιλιωμένους, μετανοημένους να συμμετέχουν σε ένα αργό, τελετουργικό χορόσημο στην Ορχήστρα.

Ετσι λοιπόν νικιέται ο χρόνος; Με τη χαρά, τη συμφιλίωση, την εσωτερική ειρήνη.

Με αυτό το χαμόγελο και το χιούμορ που αναβλύζει ευγενικό και άφθονο από τους ηθοποιούς των Γερόντων.

Μετά τον «Ηρακλή» ο Μαρμαρινός διδάσκει πάλι ότι η πόλη δένεται με τα δώρα που ανταλλάσσουν μεταξύ τους οι γενεές. 

Τρίτη σκηνή: Η Ειρήνη βρίσκεται προ των πυλών –κανείς άλλωστε δεν μπορεί να αντέξει για πολύ τη νηστεία που επιβάλλει η Λυσιστράτη!

Οι Λάκωνες καταφθάνουν για να συνάψουν ειρήνη. Κι ενώπιόν μας ποια νομίζετε πως επιδεικνύεται σαν «Συνδιαλλαγή»;

Η κοπέλα με τα φρούτα στο καπέλο, που έπαιζε τα ατέλειωτα μέτρα του Δημήτρη Καμαρωτού σε όλη τη διάρκεια της παράστασης!

Ωστε αυτό ήταν: Η συμφιλίωση πλανιόταν τόση ώρα στον αέρα, την έφερνε η μουσική, έμπαινε στα λόγια μας. Κι όμως, κανείς δεν άκουγε. 

Τότε γιατί η Λυσιστράτη είναι τόσο μελαγχολική, αποτραβηγμένη, αν όχι νικημένη;

Είναι γιατί ξέρει ότι αυτό που κατακτήθηκε στον χώρο της πολιτικής, προσωρινά έστω και βιασμένα, έχει ήδη ηττηθεί στον χώρο της ποίησης.

Προσέξτε την στο τέλος: μιλάει σε ψεύτικους φαλλούς, γιατί μόνο αυτοί στην πραγματικότητα συμμετέχουν στον διάλογο.

Η βία του πολέμου υποκαταστάθηκε από μια άλλη βία: της σεξουαλικής ανάγκης.

Η εσωτερική ειρήνη όμως δεν ήλθε, η ομορφιά δεν κατέκτησε τον κόσμο, κι οι άνδρες μόλις βολευτούν με τις γυναίκες τους, το ξέρουμε, θα ξαναπιάσουν τα δόρατα…

Η Λυσιστράτη της Κιτσοπούλου φεύγει βρίζοντας για την Ουτοπία. 

 Πιστός ο Δημητριάδης, αυθαιρετών ο Μαρμαρινός

Αυτά για τη «Λυσιστράτη» του Εθνικού. Είναι αποτέλεσμα και θύμα του έρωτα.

Σας καλώ μετά την παράσταση να απευθυνθείτε, αν θέλετε, στη θαυμάσια (και πολύ πιστή) μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη.

Πόση, πιστεύετε, σχέση μπορεί να έχει με αυτό που μόλις είδατε; Είναι μια αυθαιρεσία ερωτική και ερωτώσα.

Ο Μαρμαρινός αποδόμησε το έργο, κράτησε όσα στοιχεία τον ενδιέφεραν (σαν «θεματικούς άξονες») και έφτιαξε με αυτά ένα περιδέραιο.

Εφτιαξε, δηλαδή, ένα νέο αισθητικό έργο που, κι αν εμπεριέχει τμήματα του παλιού, αποτελεί πλέον κάτι άλλο, με άλλο νόημα.

Ή μήπως με τον έρωτα βλέπουμε αληθινά;

ΘΕΑΤΡΟ
Ο βασιλιάς πήρε το σαξόφωνό του
Συνέπεσε να δούμε φέτος στην Επίδαυρο όλο τον Θηβαϊκό Κύκλο και μάλιστα αντιστρόφως… – τώρα πια ξέρουμε ότι είχαμε την ευκαιρία να τον δούμε και ως ρωσική τριφωνία. Η «Αντιγόνη» πρώτα του ρωσοτραφούς Στάθη...
Ο βασιλιάς πήρε το σαξόφωνό του
ΘΕΑΤΡΟ
«Πέρσες» με εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών
Εστω και καθυστερημένα, με όλες τις δέουσες προφυλάξεις και αναστολές, αξιωθήκαμε και φέτος να επισκεφτούμε την Επίδαυρο. Οι «Πέρσες» του Εθνικού ήταν η πρώτη από τις δύο παραγωγές της κρατικής σκηνής, μία από...
«Πέρσες» με εξαιρετικό επιτελείο ηθοποιών
ΘΕΑΤΡΟ
Πόσο επικίνδυνο είναι το κλασικό θέατρο;
Ενα ανέβασμα κλασικού έργου εν μέσω πανδημίας μπορεί να ακολουθήσει συντεταγμένες προστασίας του θιάσου και των θεατών, χωρίς να το προδίδει, υιοθετώντας πρακτικές από παλαιότερες αναβιώσεις του.
Πόσο επικίνδυνο είναι το κλασικό θέατρο;
ΘΕΑΤΡΟ
Αρχαίο δράμα σε οπερατικό σκηνικό
Το πρόγραμμα του Φεστιβάλ ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση από το Ινστιτούτο Αρχαίου Δράματος του Φεστιβάλ Συρακουσών της τελευταίας διδασκαλίας του Γιάννη Κόκκου στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ». Πρόκειται για...
Αρχαίο δράμα σε οπερατικό σκηνικό
ΘΕΑΤΡΟ
Σαν μαθητής στην Επίδαυρο
Μια ελληνορωσική συμπαραγωγή προκαλεί το ενδιαφέρον. Το ιστορικό Θέατρο Βαχτάνγκοφ της Μόσχας συνεργάζεται για πρώτη φορά με το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζοντας την Παρασκευή και το Σάββατο στην Επίδαυρο την...
Σαν μαθητής στην Επίδαυρο
ΘΕΑΤΡΟ
Παιχνίδια πολέμου με τα όπλα της νιότης
Η εκρηκτική και κεφάτη παράσταση της Κατερίνας Ευαγγελάτου δεν αναβίωσε απλώς έναν αρχαιολογικό χώρο μεγάλης σημασίας στο κέντρο της Αθήνας. Ηταν και μια από τις πιο ανανεωτικές προτάσεις του Φεστιβάλ Αθηνών
Παιχνίδια πολέμου με τα όπλα της νιότης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας